Uzasadnienie
Zaskarżonymi do Sądu postanowieniami z dnia 16 sierpnia 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odrzucił skargi Krystiana J. w przedmiocie wznowienia postępowania sądowego w sprawach zakończonych prawomocnymi wyrokami Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w Katowicach z dnia 14 marca 2001 r. dotyczącymi określenia wysokości podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 1994 r.
W jednobrzmiących uzasadnieniach zaskarżonych postanowień Sąd napisał, że w skargach wniesiono o wznowienie postępowania sądowego ww. spraw oraz o zmianę wyroków przez uwzględnienie skarg na decyzje Izby Skarbowej w K. z dnia 22 listopada 1999 r.
Jako podstawę prawną żądań wskazano przepis art. 273 par. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/.
Dla ich uzasadnień natomiast odwołano się do tego, że w dniu 23.12.2003 r. wnioskodawcom po raz pierwszy umożliwiono wgląd w protokoły kontroli doraźnej z dnia 30.06.1998 r. przeprowadzonych w firmach "G." Małgorzaty K. i "G." s.c., które wykorzystano przeciw podatnikom w postępowaniu "wymiarowym" zakończonymi opisanymi wyżej decyzjami, utajniając je zarazem z powołaniem się na tajemnicę skarbową.
Treść tych protokołów pozwala zaś stwierdzić, że ustalenia poczynione w ramach tych kontroli uznać trzeba za wadliwe, gdyż nie brały one pod uwagę całokształtu stosunków gospodarczych łączących kontrolowanych z ich partnerami handlowymi /kwestia bonifikat dla dużych odbiorców i sposobu ich liczenia/, jak też dotknięte były wadami o charakterze arytmetycznym.
Okoliczności takie stanowią zatem podstawę do przyjęcia, iż po wydaniu przez Sąd wskazanego wyżej wyroku ujawnione zostały nowe fakty i dowody, które potwierdzają, dotykające decyzji ostatecznej, zarzuty naruszenia prawa materialnego i procesowego. Okoliczności te, gdyby były znane wcześniej, mogłyby zaś mieć wpływ na wynik sprawy niemniej z racji ich nieznajomości nie mogły być wykorzystane w poprzednim postępowaniu sądowym. Tym samym więc uzasadniają one zarówno żądanie wznowienia postępowania w sprawach, jak i zmiany podjętych w nich wyroków.
W odpowiedzi na skargi Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o "odmowne rozpatrzenie wniosków" argumentując zarazem, że wskazane przez wnioskodawców okoliczności w żadnym razie nie mają waloru okoliczności nowych nie znanych w poprzednim postępowaniu.
Sąd napisał, że przepisami właściwymi do rozstrzygnięcia są przepisy Działu VII /art. 270-285 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. nr 153 poz. 1270/.
Przywołane przepisy ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi określają także tryb procedowania w sprawie. Przewidują zaś one dwustopniową ocenę dopuszczalności wznowienia postępowania, którego negatywny wynik przesądza o odrzuceniu skargi wznowieniowej.
Tak więc w pierwszej kolejności ocena ta odbywa się w ramach badania wstępnego skargi przewidzianego w art. 280 par. 1 Prawa o postępowaniu przed są sami administracyjnymi, która ogranicza się wyłącznie do weryfikacji formalnej prowadzonej pod kątem realizacji przesłanek procesowych, terminowości oraz dochowania przez wnioskodawcę warunków formalnych przewidzianych dla skargi wznowieniowej. Następnie zaś - w ramach rozprawy - Sąd zobowiązany jest przede wszystkim zbadać czy skarga wznowieniona jest dopuszczalna. Obowiązek taki wynika bowiem z treści art. 281 Prawa o postępowaniu przed są sami administracyjnymi. Tym samym więc regulacja ta nakłada na Sąd obowiązek oceny czy wskazana przez wnioskodawcę podstawa wznowieniona jest merytorycznie uzasadniona.
Ocena ta w niniejszym przypadku wypada jednak negatywnie. Wnioskodawca oparł bowiem swe żądanie o podstawę wznowieniową określoną w przepisie art. 273 par. 2 Prawa o postępowaniu przed są sami administracyjnymi, który stanowi, że "można żądać wznowienia w razie późniejszego wykrycia takich okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które mogłyby mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu". Faktem bezspornym jest przy tym w niniejszej sprawie to, że ową nową okolicznością jest treść protokołów kontroli doraźnych przeprowadzonych dnia 30.06.1998 r. w firmach "G." Małgorzaty K. i "G." s.c. które, aczkolwiek utajnione dla strony, to jednak stanowiły materiał dowodowy sprawy zakończonej skarżonym wyrokiem.
Powyższa uwaga ma tym samym istotne znaczenie dla sposobu rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.
Otóż zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie nie posiada waloru nowej okoliczności faktycznej, o której stanowi art. 283 par. 2 Prawa o postępowaniu przed są sami administracyjnymi, okoliczność wynikająca z materiału dowodowego zgromadzonego w toku postępowania zakończonego prawomocnym rozstrzygnięciem Sądu, który to materiał stanowił przedmiot oceny tegoż Sądu. Z treści powyższego przepisu wynika bowiem, że pojęcie "wykrycie" jakim posługuje się ta regulacja, odnosi się do okoliczności /także dowodów/ w poprzednim postępowaniu w ogóle nieujawnionych i wówczas nieujawnialnych, bo nie znanych stronom.
Pogląd taki notabene sformułowany został w judykaturze na gruncie przepisu art. 403 par. 2 Kpc /por. wyrok NSA z dnia 19 maja 2004 r., GSK 5/04 - Monitor Prawniczy 2004 nr 12 str. 535; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1968 r., I CO 1/68 - OSN 1969 nr 2 poz. 36; por. także B. Bieniek [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz pod red. prof. K. Piaseckiego. Wyd. C.H. Beck Warszawa 1996 r., tom I, str. 1216 i nast./. Ponieważ zaś przepis ten stanowi z jednej strony odpowiednik cyt. wyżej art. 273 par. 2 Prawa o postępowaniu przed są sami administracyjnymi, a z drugiej stosowany był w postępowaniu sądowoadministracyjnym do dnia 31.12.2003 r. na mocy uprzednio obowiązujących przepisów, to tym samym brak jest przeszkód, ażeby się w tym miejscu do poglądu tego nie odwoływać.
Zaprezentowanego wyżej wniosku nie zmienia także i to, że protokoły zawierające okoliczności, na które powołują się wnioskodawcy zostały utajnione przez co nie zdołali się z nimi zapoznać w toku zwykłego postępowania. Mieli oni bowiem środki obrony przed takimi działaniami organów podatkowych zarówno w samym postępowaniu podatkowym /vide przepisy Działu VII ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - Dz.U. nr 137 poz. 926 ze zm./, jak i w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Tym samym więc ewentualne uchybienia popełnione w tym zakresie stanowić mogą co najwyżej podstawę do formułowania zarzutów, co do sposobu prowadzenia postępowania w sprawie, które pod uwagę wziąć można było li tylko i wyłącznie w postępowaniu instancyjnym. W żadnym jednak razie nie stanowią one podstawy do przyjęcia, iż w ten sposób wyczerpują przesłankę wznowieniową, na którą wnioskodawcy powodują się w niniejszym przypadku, a to choćby z tego względu, iż postępowanie wznowieniowe, będące postępowaniem nadzwyczajnym, nie może stanowić trybu sanowania uchybień, które winny podlegać ocenie i ewentualnej eliminacji w ramach środków prawnych przewidzianych w "zwykłym trybie" skarżenia zapadłych rozstrzygnięć, które zresztą w sprawie powiązanej z niniejszą były podejmowane /vide: odmowa wniesienia rewizji nadzwyczajnej przez Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie I SA/Ka 2579/99, dotyczącej rozliczenia podatku od towarów i usług za grudzień 1994 r./.
W złożonych skargach kasacyjnych wniesiono o uchylenie zaskarżonych postanowień i przekazanie spraw Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach do ponownego rozstrzygnięcia. Postanowieniom tym zarzucono naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik postanowienia tj.:
1/ art. 273 par. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez błędną wykładnię, w skutek uznania, że nie posiada waloru nowej okoliczności faktycznej okoliczność wynikająca z materiału dowodowego zgromadzonego w toku postępowania zakończonego prawomocnym rozstrzygnięciem sądu, który to materiał stanowił przedmiot oceny tego sądu, pomimo że okoliczności te, na skutek bezprawnego ich utajnienia nie były znane skarżącemu i nie mógł on na nie się powołać w poprzednim postępowaniu, 2/ art. 281 w zw. z art. 132 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez niewłaściwe zastosowanie, wskutek wydania orzeczenia w formie postanowienia zamiast wyroku, albowiem rozstrzygnięcie zapadło po merytorycznym rozpoznaniu skargi i w wyniku braku - zdaniem tegoż Sądu - merytorycznego uzasadnienia podstawy restytucyjnej.
W jednobrzmiących uzasadnieniach skarg kasacyjnych opiniując dotychczasowy stan faktyczny spraw stwierdzono, miedzy innymi, że zostało wykazane, że protokoły z kontroli zostały przed podatnikiem utajnione. Protokoły stanowiły podstawę do wydania decyzji wymiarowych w przedmiocie podatku od towarów i usług. W ocenie autora skargi świadomość tego faktu nie przeszkadzała do uznania, że wydane decyzje naruszają prawo. Nie ulega zatem wątpliwości, że strona z dowodów tych nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu.
Takie stanowisko narusza art. 273 par. 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Przytaczając orzeczenia SN i NSA podniesiono, że na tle ich treści pojęcie "wykrycie" nie odnosi się do okoliczności i dowodów jawnych z materiału poprzedniego postępowania, a tylko nie dostrzeżonych przez stronę. Podkreślono, że w sprawie strona pozbawiona została możliwości powołania się na określone okoliczności faktyczne nie wskutek swego niedbalstwa, lecz z mocy sprzecznych z zasadą praworządności działań organów administracji. Błędną formę wydania orzeczenia w postaci postanowienia uzasadniono treścią art. 281 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 411 Kpc. Zdaniem strony skarżącej skoro zachodziło merytoryczne uzasadnienie podstawy wznowienia, to w świetle treści art. 132 ustawy rozstrzygnięcie powinno zapaść w formie wyroku.
Zwrócono uwagę także na omyłkę polegającą, zdaniem autora skargi, na zastosowaniu słowa "wniosek" zamiast "skargi".
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Po połączeniu do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia wszystkich spraw na podstawie art. 111 par. 2 w zw. z art. 193 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/ należało stwierdzić, że wbrew zarzutom skarg kasacyjnych, postanowienia zapadły zgodnie z treścią art. 273 par. 2 oraz art. 281 cyt. ustawy.
W postępowaniach zakończonych prawomocnymi wyrokami w sprawach, co do których wniesiono o wznowienie postępowania, uznano, że w ustalonym stanie faktycznym, Sąd nie dopatrzył się naruszenia przez organy podatkowe art. 7, art. 77 i art. 87 Kpa.
Wnioskodawca domagał się wznowienia postępowań sądowych twierdząc, że w postępowaniu podatkowym, poprzedzającym wydanie decyzji wymiarowych z dnia 22 listopada 1999 r., jak i w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym uniemożliwiono mu zapoznanie się z treścią zgromadzonego w sprawie materiału i wypowiedzenia się co do jego treści. Dodał, że organy podatkowe odmowę zapoznania z tymi dokumentami uzasadniły potrzebą tajemnicy handlowej kontrolowanych jednostek.
Stosownie do treści art. 273 par. 2 cyt. ustawy można żądać wznowienia postępowania w razie późniejszego wykrycia takich okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu.
Nie ulega wątpliwości, a co wynika z treści skarg o wznowienie postępowania z dnia 23 marca 2004 r., iż składający wniosek wiedział o istnieniu dowodów, w tym przypadku protokołów, które w jego ocenie stanowić miały podstawę jego żądania. Nadmienił także, że protokoły te stanowiły podstawę szacowania.
Z jednoznacznej treści ww. przepisu art. 273 par. 2 wynika, że jednym z warunków, o którym mowa w tym przepisie jest późniejsze wykrycie dowodów. Pod pojęciem "wykrycie" należy rozumieć - uczynić wiadomym ujawnić rzecz, o której się wcześniej nie wiedziało.
W związku z powyższym można stwierdzić, że ze sformułowania zawartego w art. 273 par. 3 cyt. ustawy wynika, iż "wykrycie" odnosi się do okoliczności faktycznych lub środków dowodowych nieujawnionych z tego powodu, iż nie były znane stronom. Możliwość powoływania nowych faktów i dowodów ograniczona jest wyłącznie do tych okoliczności faktycznych i tych środków dowodowych, które istniały w trakcie zakończonego postępowania, ale nie istniały poza tym postępowaniem, nie były więc objęte materiałem sprawy /por. orzeczenie SN z dnia 15 maja 1968 r., I CO 1/68 - OSNCP 1969 nr 2 poz. 36, M. Sawczuk: Komentarz do Kpc 1997, część I, pod red. T. Ereciński i inni str. 637/.
Na analogiczne stanowisko zwrócił uwagę także Sąd w zaskarżonych postanowieniach.
Na podstawie przesłanek wymienionych w Dziale VII ww. ustawy, nie można dążyć do wzruszenia wyroków w oparciu o podstawy, które nie zostały wymienione jako przesłanki do wznowienia postępowania w art. 273 par. 2 ustawy.
Przypomnieć trzeba, że instytucja wznowienia postępowania jest instytucją wyjątkową w tym znaczeniu, że przysługuje od ściśle określonych orzeczeń i może być oparta na wąsko określonych podstawach, zgodnie z zasadą legalności. Jest to uzasadnione w szczególności ze względu na konieczność zapewnienia stabilności orzeczeń sądowych.
Nie zasługuje na uwzględnienie także zarzut naruszenia art. 281 w zw. z art. 132 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
W punkcie wyjścia należy podnieść, iż stosownie do treści ww. przepisu art. 132 ustawy sąd rozstrzyga sprawę wyrokiem. Rozstrzygnięcie sprawy sądowoadministracyjnej oznacza uwzględnienie skargi lub jej oddalenie, więc wydanie któregoś z typów wyroków przewidzianych w art. 145-151 tej ustawy. Wyrok jest orzeczeniem rozstrzygającym sprawę co do istoty, chyba że przepis szczególny przewiduje, iż sprawa sądowoadministracyjna może być rozstrzygnięta innym orzeczeniem np. art. 15 ust. 2 ustawy. Nie ulega zatem wątpliwości, że w świetle powyższych rozważań Sąd nie mógł wydać rozstrzygnięcia w formie wyroku, jak mylnie twierdzi autor skargi kasacyjnej, gdyż nie rozstrzygał sprawy merytorycznie. Natomiast odnośnie zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącego naruszenia art. 281 ustawy trzeba wyjaśnić, iż Sąd w uzasadnieniu postanowień wskazał, że w ramach badania wstępnego dokonał tzw. weryfikacji wstępnej do czego obligował go art. 280 ustawy, zaś stosownie do treści art. 281 ustawy, w ramach rozprawy, dokonał oceny czy wskazana przez wnioskodawcę podstawa jest merytorycznie uzasadniona. Dokonując takiej oceny Sąd słusznie uznał, że w rozpatrywanych sprawach taka podstawa nie wystąpiła. Zwrócić należy uwagę, że zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie nie wystąpiły wątpliwości do formy rozstrzygnięcia, tj. postanowienia. Jednakże wątpliwości powstały, a co znalazło swój wyraz w treści skargi, czy rozpoznanie zasadności podstaw skargi o wznowienie postępowania na rozprawie może prowadzić do ewentualnego oddalenia skargi np. postanowienie SN z dnia 7 listopada 1996 r., I PKN 9/96 - OSNAP 1997 nr 11 poz. 196/.
Sąd w składzie rozpoznającym sprawę nie podziela poglądu wyrażonego w cyt. postanowieniu. Stosownie bowiem do treści art. 281 ustawy, Sąd na rozprawie rozstrzyga przede wszystkim o dopuszczalności wznowienia i odrzuca wniosek, jeżeli stwierdzi brak ustawowej podstawy wznowienia.
W tym miejscu należy zwrócić uwagę, iż Sąd stwierdzając w sentencji postanowień, iż "odrzuca skargę" a nie "odrzuca wniosek" nie naruszał przepisów prawa. Wskazać bowiem trzeba, że ustawodawca w przepisach ustawy używa zamiennie pojęcia wniosek np. art. 281 ustawy oraz skargę - np. art. 284 ustawy.
Fakt ten wynika z przeoczenia, na co zwrócił uwagę J. P. Tarno w: Komentarzu do Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, LexisNexis, Warszawa 2004, str. 355-356.
Z tych względów na podstawie art. 184 cyt. ustawy orzeczono jak w sentencji wyroku.