Postanowienie NSA z 10 maja 2004 r., FZ 16/04

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie

Rozpoznanie

w dniu 10 maja 2004 r. na posiedzeniu niejawnym zażalenia "J." Sp. z o.o. ZPChr

Od orzeczenia

od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 stycznia 2004 r. sygn. akt III SA 3039/03

Skład

Przewodniczący Sędzia NSA K. Nowak (spr.), Sędziowie NSA

Sprawa

w sprawie ze skargi Spółki "J." na decyzję Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej z dnia [...] września 2003 r. Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od marca 1999 r. do marca 2000 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie

Uzasadnienie

W dniu 3 listopada 2003 r. wpłynął do Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosek Sp. z o.o. J. ZPChr o zwolnienie od opłaty sądowej od złożonej równocześnie skargi na decyzję Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej z [...] września 2003 r. Nr [...] w sprawie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od marca 1999 r. do marca 2000 r.

We wniosku skarżąca wskazała, iż w okresie od września 1999 r. do września 2003 r., kiedy to została wydana decyzja wymiarowa, była poddana kontroli rozliczeń podatkowych przez Urząd Kontroli Skarbowej. W toku tej kontroli dokumenty źródłowe związane z rozliczeniami finansowymi i podatkowymi zostały zabrane z siedziby Spółki przez pracowników UOP Delegatury w Łodzi. Dokonano też zabezpieczenia rachunków bankowych oraz posiadanego przez nią majątku. W tym czasie miały miejsce aresztowania osób prowadzących sprawy Spółki. Działania te spowodowały zaprzestanie kredytowania finansowego bieżącej działalności, niemożności jakiegokolwiek obrotu gospodarczego i realizacji bieżących płatności. Spółka straciła kontrahentów i płynność finansową; banki przejęły jej majątek. W toku działalności Spółka zatrudniała 50-70 pracowników, z którymi w wyniku opisanych zdarzeń umowy o pracę zostały rozwiązane.

W toku dalszego postępowania kontrolnego w latach 2000-2001 kontrolujący przestali interesować się losem Spółki. Zainteresowali się nim ponownie pod koniec 2002 r. kiedy zaczęli spisywać protokół z kontroli. W tym czasie i obecnie Spółka "J." to wyłącznie jej Prezes.

W wyniku przedstawionych we wniosku działań Spółka nie posiada od dłuższego czasu środków pieniężnych na wpis sądowy związany ze skargą.

W wykonaniu wezwania Sądu do wykazania braku środków na wpis Spółka nadesłała odpisy pism z 19.07. i 4.10.2002 r. skierowanych do Prokuratury Okręgowej w Łodzi zawierających powiadomienia o zaprzepaszczeniu jej majątku w wyniku skierowanej przeciwko Spółce działań, oświadczenie biura rachunkowego dotyczące "zabezpieczenia dokumentów" w trakcie kontroli i wyjaśnienie, iż mimo twierdzeń kontrolujących o wielomilionowych uszczupleniach podatkowych ani organy kontroli ani Urząd Skarbowy nigdy nie dokonały żadnych zabezpieczeń na majątku Spółki. Prezes Spółki oświadczył, że "na dzień dzisiejszy" (oświadczenie z 10.12.2003 r.) Spółka nie posiada żadnego majątku, środków pieniężnych oraz większości dokumentacji.

Postanowieniem z 15 stycznia 2004 r. sygn. akt III SA 3039/03 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Spółce "J." zwolnienia od kosztów sądowych ponieważ:

• nadesłane załączniki nie stanowiły dowodów potwierdzających, że Spółka nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych,
• podmiot prowadzący działalność gospodarczą w znacznych rozmiarach powinien zarezerwować określone środki na prowadzenie procesu sądowego, przewidując możliwość realizacji swoich praw przed Sądem,
• w stosunku do postępowań będących następstwem działalności gospodarczej, z natury rzeczy mającej przynosić dochody, udzielanie przez Państwo kredytu w tej formie nie znajduje żadnego usprawiedliwienia; niedopuszczalne jest przerzucanie na Państwo skutków niewłaściwych decyzji i ryzyka gospodarczego przedsiębiorców.

W zażaleniu na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 15 stycznia 2004 r. J. Sp. z o.o. ZPChr zarzuciła naruszenie art. 113 § 2 kpc w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

Stanowisko Sądu zdaniem autora zażalenia – pozostawało w sprzeczności z prawem każdej strony do rozpoznania jej sprawy przez właściwy, bezstronny i niezawisły sąd.

Mimo, że kwota ta nie została przez Sąd wymieniona należny wpis od skargi wynosi 100.000 zł. W stanie faktycznym sprawy wpis w tej kwocie nie znajduje żadnego odniesienia do stanu majątkowego i możliwości finansowych Spółki na przestrzeni ostatnich lat.

Stwierdzenie, że podmiot gospodarczy prowadzący działalność gospodarczą powinien "zarezerwować określone środki na prowadzenie procesu sądowego" może być stosowane jedynie do normalnej sytuacji w jakiej powinno działać przedsiębiorstwo.

Opisany we wniosku stan finansowy Spółki mogą potwierdzić Urząd Kontroli Skarbowej w Łodzi oraz Prokuratura Okręgowa w Łodzi. Strona skarżąca nie ma jednak możliwości uzyskania potwierdzenia od tych organów. Możliwości takie ma Sąd.

W konkretnej sprawie trudności materiale strony nie są trudnościami przejściowymi. Spółka faktycznie nie prowadzi już działalności gospodarczej, nie zatrudnia pracowników, nie posiada żadnego majątku, środków pieniężnych, ani większości dokumentów. Jednak okoliczności te nie powinny pozbawić jej możliwości obrony przed sądem.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że zażalenie zasługiwało na uwzględnienie.

Konstytucja RP wśród wolności i praw osobistych wymienia – w art. 45 ust. 1 – prawo każdego do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.

Realizacji tego prawa służyły, m.in. przepisy o zwolnieniu od kosztów sądowych; obecnie prawo pomocy.

Nie było zatem uprawnione twierdzenie Sądu o niedopuszczalności przerzucania na Państwo skutków niewłaściwych decyzji i ryzyka gospodarczego przedsiębiorców bez uzasadnienia takiego przekonania w odniesieniu do Spółki J., bez wskazania okoliczności, z których – zdaniem Sądu – wynikało, że złożenie wniosku o zwolnienie od wpisu nie było spowodowane określoną sytuacją finansową skarżącej, a tylko chęcią "przerzucenia" kosztów na Państwo.

Art. 113 § 2 kpc, mający zastosowanie w sprawie zgodnie z art. 36 ust. 3 ustawy o NSA, w zw. z art. 97 § 2 ustawy wprowadzającej reformę systemu sądownictwa administracyjnego (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1271), stanowił, że osobie prawnej może być przyznane zwolnienie od kosztów sądowych jeżeli wykaże, że nie ma dostatecznych środków na te koszty.

Ocenie Sądu podlegały zatem argumenty przedstawione przez stronę, a odnoszące się do braku dostatecznych środków na uiszczenie kosztów sądowych (wpisu od skargi) w określonej wysokości.

W rozpoznawanej sprawie Sąd w ogóle nie odniósł się do wysokości należnego wpisu od skargi.

O ile można było zgodzić się z przekonaniem, że podmiot gospodarczy w ogóle powinien liczyć się z wystąpieniem zdarzeń, które nie były przezeń przewidywane i dysponować rezerwą – możliwością dostępu do środków finansowych niezbędnych do przeciwdziałania ewentualnym skutkom finansowym tych zdarzeń, o tyle nie można było zgodzić się z kategorycznym stwierdzeniem, że Spółka J. prowadząc działalność w znacznych rozmiarach powinna zarezerwować środki na proces sądowy w sytuacji, kiedy Sąd nie dysponował żadnymi innymi informacjami na temat możliwości finansowych strony skarżącej, poza przedstawionymi przez nią samą. Sąd nie podjął bowiem żadnej próby weryfikacji tych informacji w trybie art. 116 kpc; nie wiedział zatem czy Spółka faktycznie prowadzi działalność gospodarczą bądź kiedy i w jakich okolicznościach prowadzenia działalności zaniechała, czy dokonuje aktualnie jakichkolwiek wypłat wynagrodzeń itp.

Wprawdzie złożenie należycie uzasadnionego wniosku o zwolnienie od wpisu należało do strony skarżącej; Sąd nie miał obowiązku prowadzenia dochodzenia dla ustalenia za stronę istnienia okoliczności uzasadniających jej zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu, ale nie zwalniało to Sądu od oceny złożonego wniosku również w kontekście zabezpieczenia stronie konstytucyjnego prawa do sądu.

Z opisanych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270) orzekł jak w postanowieniu.