Uzasadnienie
Wyrokiem z 22 marca 2004 r. sygn. akt 6 II SA 3302/02 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. G.-P. i J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z [...] sierpnia 2002 r. sygn. [...] w przedmiocie wykreślenia z ewidencji działalności gospodarczej.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, co następuje:
Małżonkowie A. G.-P. i J. P. w dniu 17 grudnia 1999 r. zostali wpisani do ewidencji działalności gospodarczej - wpis nr [...] - pod firmą "J.", legitymując się w tym względzie zaświadczeniem wydanym przez Urząd Dzielnicy [...]. Zgłoszenie do ewidencji działalności gospodarczej dokonane zostało w trybie ustawy z 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej [Dz.U. nr 41, poz. 324 ze zm.].
Decyzją Burmistrza [...] z [...] maja 2002 r. wykreślono z urzędu z ewidencji działalności gospodarczej z dniem 28 maja 2002 r. wpis dotyczący działalności gospodarczej małż. A. i J. P. Jako podstawę prawną decyzji wskazano przepis art. 88i ustawy z 19 listopada 1999 r. - Prawo działalności gospodarczej [Dz.U. nr 101, poz. 1178 ze zm.]. W świetle tego przepisu wpisy do ewidencji działalności gospodarczej jednostek organizacyjnych, które w dniu l stycznia 2001 r. nie są przedsiębiorcami, podlegają wykreśleniu z urzędu... Według ustaleń poczynionych przez organ administracji, skarżący mieli status spółki cywilnej, zaś ta nie jest przedsiębiorcą w myśl art. 2 ust. 2 ustawy - Prawo działalności gospodarczej.
W odwołaniu od powyższej decyzji uczestnicy postępowania zaprzeczyli ustaleniu organu administracji publicznej, jakoby ich działalność gospodarcza była realizowana w formie spółki cywilnej. Jak podkreślili, jako osoby fizyczne prowadzili wspólnie działalność gospodarczą i tak też zostali ujęci w ewidencji.
Decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z [...] sierpnia 2002 r. sygn. akt [...] utrzymano w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu decyzji zawarte zostało stwierdzenie, że w powszechnej praktyce (akceptowanej przez doktrynę i organy podatkowe) przyjmuje się, iż pomiędzy małżonkami prowadzącymi działalność gospodarczą, wpisanymi do ewidencji działalności gospodarczej, istnieje umowa spółki cywilnej (domniemanie spółki cywilnej).
Na powyższą decyzję A. i J. małż. P. wnieśli skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego podtrzymując stanowisko prezentowane w postępowaniu administracyjnym, że nie odnosił się do nich obowiązek dostosowania formy prawnej działalności gospodarczej do wymogów ustawy - Prawo działalności gospodarczej, pod rygorem wynikającym z art. 88i tej ustawy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, analizując obowiązujący stan prawny w przedmiocie właściwości rzeczowej podniósł, że zgodnie z art. 97 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych [Dz.U. nr 153, poz. 1271] sprawy, w których skargi, tak jak w niniejszej sprawie, zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [Dz.U. Nr 153, poz. 1270]. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie i dlatego postępowanie toczy się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym na podstawie Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Zgodnie z art. l § l Prawo o u.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego przepisu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Odnosząc się do stanu prawnego dotyczącego rejestracji działalności gospodarczej Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że skarżący zostali z urzędu wykreśleni z ewidencji działalności gospodarczej na podstawie przepisu art. 88i ustawy - Prawo działalności gospodarczej, ponieważ w świetle art. 2 ust. 2 ustawy - Prawo działalności gospodarczej przedsiębiorcą może być tylko jedna osoba fizyczna. Natomiast grupa dwóch osób fizycznych, pomijając kwestię utworzenia przez nie osoby prawnej jako przedsiębiorcy, może prowadzić działalność gospodarczą wyłącznie jako jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej. Również ustawa z 19 listopada 1999 r. - Prawo działalności gospodarczej nie zna podmiotu gospodarczego - przedsiębiorcy działającego w formie jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, z wyjątkiem spółki prawa handlowego (art. 2 ust. 2 i 3 ustawy). Zdaniem Sądu, skoro więc skarżący po dniu l stycznia 2001 r. nadal byli wpisani w ewidencji działalności gospodarczej, jako zespół dwóch odrębnych osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą pod firmą "J.", to nie spełniali już oni przesłanki dla uznania ich za przedsiębiorcę w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy - Prawo działalności gospodarczej. Wobec czego, nie naruszało art. 88i ustawy - Prawo działalności gospodarczej wykreślenie z urzędu z ewidencji działalności gospodarczej wpisu odnoszącego się do dotychczasowej działalności gospodarczej skarżących, gdyż nie posiadali już oni statusu przedsiębiorcy.
Zdaniem Sądu, kwestionowanie przez skarżących w postępowaniu administracyjnym ustalenia organu pierwszej instancji, że ich dotychczasowa działalność gospodarcza była realizowana w ramach spółki cywilnej jest bez znaczenia. Sąd wskazał, że przyjmując nawet to stanowisko za odpowiadające rzeczywistemu stanowi rzeczy, okoliczność ta i tak nie miałaby istotnego znaczenia w przedmiocie zasadności wykreślenia z urzędu z ewidencji działalności gospodarczej wpisu odnoszącego się do działalności skarżących, jako dwóch odrębnych osób fizycznych. Po dniu l stycznia 2001 r., jak to już wyżej wskazano, taki zespół osób fizycznych nie posiadał bowiem przymiotu przedsiębiorcy w świetle przepisu art. 2 ust. 2 ustawy - Prawo działalności gospodarczej. Sąd stwierdził ponadto, że decyzja organu administracji publicznej o wykreśleniu wpisu z ewidencji działalności gospodarczej nie została wydana z mocą wsteczną, zmieniła zakres praw i obowiązków stron tylko na przyszłość, jest zatem rozstrzygnięciem konstytutywnym, zgodnym z uchwałą Naczelnego Sadu Administracyjnego z 10 grudnia 2001 r. [OPK 21/01; ONSA 2002/3/105]
Wyrok ten skargą kasacyjną z 3 czerwca 2004 r. zaskarżyli A. i J. małżonkowie P., reprezentowani przez radcę prawnego.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
- naruszenie przepisu art. 88i ustawy z 19 listopada 1999 r. - Prawo działalności gospodarczej [Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.] poprzez błędną jego wykładnię prowadzącą do wydania zaskarżonego wyroku;
- naruszenie przepisu art. la ust 3 ustawy z 20 sierpnia 1997 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym [Dz.U. Nr 121, poz. 770 zm.] poprzez zastosowanie jego rozszerzającej wykładni (niewłaściwe zastosowanie) ze szkodą dla skarżących.
Z uwagi na powyższe zarzuty pełnomocnik skarżących wniósł o:
- uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oddalającego skargę skarżących, w której wnoszono o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z [...] sierpnia 2002 r. sygn. akt [...], utrzymującej w mocy decyzję Burmistrza [...] z [...] maja 2002 r. wykreślającą z urzędu z dniem 28 maja 2002 r. z ewidencji działalności gospodarczej wpis dotyczący działalności gospodarczej skarżących (nr ew.....);
- przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie, a także zasądzenie na rzecz skarżących kosztów postępowania według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik skarżących podniósł, że A. i J. małż. P. zgłosili i prowadzili działalność gospodarczą bez zawierania umowy spółki cywilnej, zarejestrowaną i wpisaną na ich imiona i nazwiska jako małżonków. Przez cały okres tej działalności obowiązywał ich ustrój majątkowy ustawowej wspólności majątkowej. Wprowadzenie przez Sąd domniemania istnienia spółki cywilnej, nie mającego umocowania w przepisach, należy traktować jako samowolne, sprzeczne z prawem postępowanie organów orzekających. Utworzenie takiej spółki nie wynikało z woli stron, ani też nie można było takiego wniosku wysnuć z przepisów prawa.
Skarżący wywodzili, że jako małżonkowie prowadzący działalność gospodarczą na podstawie jednego wpisu w ewidencji działalności gospodarczej, a nie będąc wspólnikami spółki cywilnej, nie podlegali obowiązkowi dostosowania formy prowadzonej działalności poprzez odrębne zarejestrowanie każdego z małżonków lub przekształcenia firmy w spółkę jawną lub inną spółkę prawa handlowego. W tej sytuacji zastosowanie rozszerzającej wykładni przepisu art. 1a ust 3 ustawy z 20 sierpnia 1997 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym jest nieuzasadnione, a w konsekwencji wydany wyrok jest niesłuszny i wydany z naruszeniem prawa materialnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zarzut obrazy art. 88i ustawy z 19 listopada 1999 r. - Prawo działalności gospodarczej [Dz.U. nr 101, poz. 1178 ze zm.] i zarzut obrazy art. 1a ust. 3 ustawy z 20 sierpnia 1997 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym [Dz.U. nr 121, poz. 770 ze zm.], wskazujące na błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie przepisów, stanowią podstawę kasacyjną naruszenia prawa materialnego (art. 174 pkt 1 ustawy - Prawo o p.s.a.).
Zarzuty są uzasadnione.
Przepis art. 88i ustawy - Prawo działalności gospodarczej stanowi, że wpisy do ewidencji działalności gospodarczej jednostek organizacyjnych, które w dniu 1 stycznia 2001 r. nie są przedsiębiorcami, podlegają wykreśleniu z urzędu w drodze decyzji administracyjnej (art. 88e ust. 3).
Natomiast art. 88g ustawy - Prawo działalności gospodarczej wyjaśnia, że z dniem 1 stycznia 2001 r. ewidencja działalności gospodarczej prowadzona na podstawie ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej [Dz.U. nr 41, poz. 324 ze zm.], staje się ewidencją działalności gospodarczej w rozumieniu ustawy, a dokonane w niej wpisy zachowują moc z zastrzeżeniem art. 1a ust. 3 ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o KRS.
Powołany przepis art. 1a ust. 3 Przepisów wprowadzających ustawę o KRS stanowi, że osoby fizyczne, które do dnia 31 grudnia 2000 r. wykonywały działalność gospodarczą jako wspólnicy spółek cywilnych, są obowiązane w terminie 3 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (czyli od dnia 1 stycznia 2001 r.), dostosować formę wykonywanej działalności do wymogów tej ustawy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny wykładając art. 1a ust. 3 Przepisów wprowadzających KRS w kontekście art. 88i Prawa działalności gospodarczej przyjął wykładnię rozszerzającą art. 1a ust. 3 Przepisów wprowadzających KRS, a mianowicie, że obowiązek dostosowania formy wykonywanej działalności do wymogów ustawy - Prawo działalności gospodarczej powinien obejmować nie tylko wspólników spółek cywilnych, ale również osoby prowadzące działalność gospodarczą w formie niedającej im już przymiotu przedsiębiorcy w świetle nowych regulacji prawnych.
Orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego wydawane na podstawie ustawy z 11 maja 1995 r. o NSA zawierały różną wykładnię omawianych wyżej ustaw. I tak na przykład w wyroku z 19 września 2002 r. sygn. SA/Bk 392/02 (niepublikowany) Sąd uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, które przyjęło, że działalność gospodarcza prowadzona wspólnie przez małżonków w ramach jednego podmiotu musi być traktowana jako działalność spółki cywilnej, nawet jeżeli małżonkowie nie zawarli ze sobą umowy takiej spółki. Sąd podkreślił, że istnienia umowy spółki cywilnej nie można domniemywać, z uwagi na wymóg zawarty w art. 860 § 2 Kodeksu cywilnego stanowiący, że umowa spółki powinna być stwierdzona pismem. Sąd też stwierdził, że wpis małżonków do ewidencji oznacza jedynie, że małżeństwo wspólnie prowadzi działalność gospodarczą, nie tworząc w ten sposób nowego przedsiębiorcy. Sąd w omawianym wyroku stwierdził również, że jeżeli oboje małżonkowie zostali ujęci w ewidencji działalności gospodarczej pod jedną pozycją, ale ujawniono dane osobowe każdego z nich, nie mają oni obowiązku uzyskiwania oddzielnych wpisów do ewidencji, ani nie mogą być wykreśleni z ewidencji w okresie przejściowym, o którym mowa w art. 1a ust. 1 Przepisów wprowadzających KRS.
Natomiast w wyroku z 20 marca 2003 r. sygn. II SA 3285/01 (niepublikowany) Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że ustawa z 19 listopada 1999 r. - Prawo działalności gospodarczej nie zna podmiotu gospodarczego - przedsiębiorcy występującego jako dwie osoby fizyczne, ani też nie zna przedsiębiorcy działającego w formie jednostki organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, z wyjątkiem spółki prawa handlowego (art. 2 ust. 2 i 3 tej ustawy). Dlatego też, zdaniem Sądu, przepis art. 88i Prawa działalności gospodarczej nakazuje wykreślić z ewidencji działalności gospodarczej wpisy jednostek organizacyjnych, które w dniu 1 stycznia 2001 r. nie są przedsiębiorcami. Takim przedsiębiorcą, w rozumieniu art. 2 ust. 2 i 3 tej ustawy, nie jest małżeństwo wspólnie prowadzące działalność gospodarczą.
Powstała rozbieżność została wyjaśniona przez ustawodawcę, który w art. 68 ustawy z 2 lipca 2004 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o swobodzie działalności gospodarczej [Dz.U. nr 173, poz. 1808] postanowił, że organ ewidencyjny w terminie 6 miesięcy od dnia wejścia w życie tej ustawy wzywa każdego z małżonków, którzy są wpisani do ewidencji działalności gospodarczej pod wspólnym numerem ewidencyjnym, do złożenia wniosku o zmianę wspólnego wpisu (§ 1). W wypadku niezłożenia takiego wniosku, organ ewidencyjny do dnia 31 grudnia 2005 r. dokona wykreślenia wspólnego wpisu małżonków z ewidencji działalności gospodarczej (§ 4).
Regulacja zawarta w art. 68 § 1 powołanej wyżej ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. pozwala na przyjęcie, że art. 88i ustawy z 19 listopada 1999 r. - Prawo działalności gospodarczej [Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.] nie ma zastosowania do małżonków, którzy są wpisani do ewidencji działalności gospodarczej pod wspólnym numerem ewidencyjnym.
Ponadto zastosowanie wykładni przyjętej w art. 68 powołanej wyżej ustawy jest konieczne z uwagi na konstytucyjną zasadę równości praw majątkowych przyjętą w art. 64 ust. 2 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, ponieważ do innych małżonków wspólnie wpisanych do ewidencji działalności gospodarczej organ ewidencyjny będzie zobowiązany do stosowania zasad określonych w tym przepisie.
Niedopuszczalna jest, przyjęta przez Sąd, wykładnia rozszerzająca art. 1a ust. 3 ustawy z 20 sierpnia 1997 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym [Dz.U. nr 121, poz. 770 ze zm.], że obowiązek dostosowania formy wykonywanej działalności do wymogów tej ustawy, nałożony na osoby fizyczne, które do dnia 31 grudnia 2000 r. wykonywały działalność gospodarczą jako wspólnicy spółek cywilnych - obejmuje również osoby prowadzące działalność gospodarczą w formie niedającej im przymiotu przedsiębiorcy w rozumieniu ustawy - Prawo działalności gospodarczej.
Zauważyć przy tym należy, że wykładnia taka nie tyle ma charakter wykładni rozszerzającej, co charakter normotwórczy, i to contra legem, ponieważ ustawodawca dokładnie określił krąg osób, które objęte zostały obowiązkiem dostosowania formy wykonywanej działalności do wymogów ustawy. [v. wyrok NSA z 9 listopada 2004 r., sygn. akt GSK 1065/04].
Z uwagi na powyższe należy stwierdzić, że zarzuty kasacji dotyczące naruszenia prawa materialnego zostały przez skarżących wykazane, a ponieważ w sprawie nie ma naruszeń przepisów postępowania, to Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone orzeczenie i rozpoznał skargę (art. 188 Prawa o p.s.a.). W takim przypadku Sąd orzeka na podstawie stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku.
Jak wyżej wskazano, stan faktyczny ustalony został w zaskarżonym wyroku niewadliwie, wobec czego Sąd uchylił również decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] sierpnia 2002 r. sygn. akt [...], z powodu naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a Prawa o p.s.a.), a to art. 88i w zw. z art. 2 ust. 2 ustawy - Prawo działalności gospodarczej. Argumentacja dotycząca prawidłowej wykładni tego przepisu została zawarta w uzasadnieniu, w części dotyczącej zarzutu naruszenia prawa materialnego przez Sąd I instancji.
Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie wyżej powołanych przepisów.
Orzeczenie o kosztach opiera się o przepis art. 203 pkt 1 Prawo o p.s.a.