Uzasadnienie
W skardze z dnia 4 maja 2009 r. W. P. wniósł o stwierdzenie, że w postępowaniu w sprawie wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonym w sprawie o sygn. akt III SA/Wa 1413/08 nastąpiło naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, a także o przyznanie od Skarbu Państwa kwoty 4.000 zł.
Przedstawiając tok postępowania w przedmiocie rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, iż w jego ocenie nie ma podstaw do stwierdzenia, że doszło do przewlekłości postępowania w zakresie terminowości podejmowanych przez Sąd działań w celu wydania w sprawie rozstrzygnięcia co do istoty, są natomiast podstawy do sformułowania zastrzeżeń w zakresie prawidłowości tychże podjętych czynności. Dwa wydane dotychczas przez Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeczenia w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie ostały się w obrocie prawnym ze względu na wady stwierdzone przez Naczelny Sąd Administracyjny, przy czym jedno z nich było dotknięte wadą nieważności, a zatem wydano je z rażącym naruszeniem prawa. Działanie Sądu powodujące nieważność postępowania budzi zastrzeżenia co do prawidłowości czynności podjętych w celu wydania w sprawie rozstrzygnięcia co do istoty, a uchybienia Sądu w zakresie prawidłowości podejmowanych czynności wpływają na przedłużanie się postępowania ponad konieczną miarę.
W ocenie skarżącego uprawniony jest pogląd, że rozpoznanie sprawy z wniosku o przyznanie prawa pomocy trwa już okrągły rok i nie znalazło rozstrzygnięcia z przyczyn leżących po stronie Sądu. Skarżący podkreślił przy tym, że jego zachowanie się, jako strony, nie przyczyniło się w żaden sposób do przewlekłości postępowania – podejmował on czynności w terminach przepisanych prawem, a w czynnościach tych Sąd nie stwierdził nigdy żadnych braków. Skarżący zwrócił też uwagę, że postępowania w przedmiocie prawa pomocy nie należą do zawiłych, w związku z czym nie jest zasadne tak długie rozpatrywanie wniosku strony w tym zakresie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Skarga o stwierdzenie, że w postępowaniu przed sądem administracyjnym nastąpiła przewlekłość postępowania może być uwzględniona, jeżeli są podstawy do przyjęcia, że na skutek działania lub bezczynności sądu naruszone zostało prawo strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki (art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki - Dz. U. Nr 179, poz. 1843 ze zm.). Konieczne jest więc ustalenie, że wystąpiła zwłoka w postępowaniu sądowym (przewlekłość postępowania) oraz że zwłoka w postępowaniu sądowym jest nieuzasadniona. Stosownie do art. 2 wskazanej ustawy, o nieuzasadnionej zwłoce można mówić wówczas, jeżeli postępowanie w sprawie trwa dłużej, niż to konieczne, uwzględniając ocenę terminowości i prawidłowości czynności sądowych, ale także zachowań stron, a w szczególności strony, która zarzuciła przewlekłość postępowania.
Ocena ta nie może być oderwana od obowiązku sądu rozpoznania wszystkich spraw wniesionych do sądu bez nieuzasadnionej zwłoki, przy zachowaniu zasady rozpoznawania spraw według kolejności ich wpływu oraz uwzględnieniu przepisów nakazujących rozpoznanie niektórych rodzajów spraw w ustawowo określonych terminach.
Wskazać należy, iż ustalenie zaistnienia przewlekłości postępowania nie jest zależne jedynie od upływu czasu i subiektywnych odczuć skarżącego, a jest wypadkową czynników obiektywnych oraz czasu niezbędnego do podejmowania działań zgodnych z obowiązującymi przepisami przewidującymi prowadzenie określonych procedur. Przewlekłość jest bowiem pojęciem mówiącym, iż jakieś zdarzenia, czy stany są nadmiernie rozciągnięte w czasie, rozwleczone i przedłużają się. Jest to, co oczywiste, pojęcie względne, a zatem zawsze musi być odnoszone do konkretnych realiów sprawy i przyjętego trybu postępowania. Jedynie nadmierne odstępstwa od czasu koniecznego do wykonania określonych czynność sądowych, prac i procedur mogą być uznawane za tworzące stan nieuzasadnionej zwłoki o jakim mowa w ustawie z dnia 17 czerwca 2004 r. (por. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 11 maja 2005 r., II S 26/05).
Podkreślić również trzeba, iż pojęcie przewlekłości postępowania nie jest zależne wprost od długości toczącego się postępowania, i tym samym nie można dokonywać ocen wyłącznie przez pryzmat czasu jaki upłynął od momentu wniesienia danego środka prawnego (w przedmiotowej sprawie wniosku o przyznanie prawa pomocy) do momentu wydania prawomocnego rozstrzygnięcia. Zauważyć też trzeba, iż fakt korzystania przez stronę z przysługujących jej uprawnień procesowych, jak np. z prawa wnoszenia zażaleń, co wiąże się z przekazywaniem akt do Naczelnego Sądu Administracyjnego i koniecznością badania zasadności zażaleń przez ten Sąd, w sposób oczywisty i naturalny musiało spowodować wydłużenie się czasu trwania postępowania, co samo w sobie żadną miarą nie może być uznane za bezczynność sądu, a jedynie jest oczywistą konsekwencją wykorzystywania przez strony określonych instrumentów prawnych (por. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 9 lutego 2005 r., II S 5/05).
Jednakże należy mieć na uwadze prawidłowość podjętych w postępowaniu działań, a zwłaszcza to, czy błędne postępowanie sądu nie przyczyniło się do nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2004 r., III SPP 48/04). Wskazać trzeba, iż właśnie tej kwestii (a nie terminowości poszczególnych czynności sądowych) dotyczą zarzuty skarżącego w niniejszej sprawie. Zgodzić się też należy z poglądem zaprezentowanym w komentarzu do ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. (komentarz do art. 2 w: P. Górecki, S. Stachowiak, P. Wiliński, "Skarga na przewlekłość postępowania sądowego. Komentarz", Oficyna, 2007, t. 12), iż ocena terminowości podejmowanych czynności może okazać się szczególnie utrudniona w sytuacji, w której sprawa rozpatrywana jest po raz kolejny przed sądem pierwszej instancji w wyniku wielokrotnego uchylania zapadających orzeczeń. Wówczas, choć czas dokonania poszczególnych czynności odpowiadał będzie wymogom działania bez zbędnej zwłoki, jednak łączny czas postępowania może okazać się niezwykle długi. W takiej sytuacji znaczenie w ocenie zasadności zarzutów strony powinny mieć przede wszystkim podstawy kolejnych uchyleń orzeczeń.
Odnosząc powyższe uwagi do przedmiotowej skargi na przewlekłość postępowania w zakresie rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie o sygn. akt III SA/Wa 1413/08, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż w tym zakresie doszło do naruszenia prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki.
Wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, wraz ze skargą złożony za pośrednictwem Dyrektora Izby Skarbowej w dniu 23 kwietnia 2008 r., wpłynął do WSA w Warszawie ze skargą i odpowiedzią organu w dniu 23 maja 2008 r. (k.
2) – wskazać przy tym należy, iż wniosek został złożony na urzędowym formularzu PPF (k. 10), jak również skarżący dołączył do wniosku – bez wezwania WSA – szereg dokumentów mających wskazywać na spełnienie przez niego przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (k. 10-31). Wniosek ten został (odmownie) rozpoznany przez referendarza sądowego w dniu 12 czerwca 2008 r. (k. 40), a postanowienie w tym przedmiocie zostało skarżącemu doręczone w dniu 23 czerwca 2008 r. (k. 48). Po wniesieniu przez skarżącego sprzeciwu (3 lipca 2008 r. – k.
49) Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił jego wniosek postanowieniem z dnia 30 lipca 2008 r. (k. 58, doręczone skarżącemu 11 sierpnia 2008 r. – k. 66). W rezultacie wniesienia przez skarżącego zażalenia (14 sierpnia 2008 r., wpływ do WSA 18 sierpnia 2008 r. – k. 67), Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie (postanowienie z dnia 6 października 2008 r. – k. 78), nie podzielając wykładni przepisów dotyczących prawa pomocy dokonanej przez Sąd I instancji oraz uznając za niepełną ocenę okoliczności faktycznych, zwłaszcza w zakresie powoływanych we wniosku kredytów bankowych oraz stanu rodzinnego skarżącego. Po wezwaniu skarżącego w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) o nadesłanie dodatkowych dokumentów (zarządzenie z 31 października 2008 r., k.
82) i ich złożeniu przez stronę (wpływ do WSA 14 listopada 2008 r., k. 87 i n.), Wojewódzki Sąd Administracyjny ponownie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (postanowienie z dnia 10 grudnia 2008 r. – k. 149). To postanowienie zostało uchylone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 11 marca 2009 r. (k. 169), gdyż Sąd ten podzielił stanowisko skarżącego co do wady postanowienia z dnia 10 grudnia 2008 r. polegającej na ponownym rozpoznaniu wniosku skarżącego, po uchyleniu poprzedniego postanowienia w tym zakresie, przez sąd w tym samym składzie. Naczelny Sąd Administracyjny uznał tą okoliczność za naruszenie art. 185 § 2 i art. 183 § 2 pkt 4 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznał ponownie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy postanowieniem z dnia 1 kwietnia 2009 r. (k. 176) po raz trzeci odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Postanowienie to skarżący ponownie zaskarżył zażaleniem z 23 kwietnia 2009 r. (k. 188 i n., wpływ do WSA – 27 kwietnia 2009 r.), a skargą z dnia 4 maja 2009 r. wniósł o stwierdzenie przewlekłości postępowania w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy (wpływ do WSA 5 maja 2009 r., k. 198).
Z przedstawionego powyżej stanu faktycznego sprawy wynika, iż terminowość poszczególnych czynności dokonywanych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, jak zresztą wskazał w rozpatrywanej skardze skarżący, nie budzi zastrzeżeń. Rozstrzygnięcia Sądu były podejmowane w rozsądnych terminach, a uwzględnienie konieczności oceny obszernego materiału załączonego przez skarżącego do wniosku, jak i obrotu korespondencji zarówno ze skarżącym jak i z Naczelnym Sądem Administracyjnym, prowadzi do wniosku, że nie zostało w tym zakresie naruszone prawo strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki.
Jednakże zwrócić uwagę należy, jak słusznie podniósł skarżący, iż kwalifikowana wada postępowania, jaką jest jego nieważność, nie może pozostać bez wpływu na ocenę, czy doszło do przewlekłości postępowania. Zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. nie tylko bowiem terminowość, ale i prawidłowość czynności podejmowanych przez Sąd ma wpływ na stwierdzenie, czy w sprawie zaszła przewlekłość postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego samo skorzystanie przez stronę z trybu zażaleniowego, jak i uchylenie w jego wyniku postanowienia Sądu I instancji, nie skutkuje uznaniem, iż zostało naruszone prawo strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki, zwłaszcza gdy uwzględnienie zażalenia wiązało się z odmienną wykładnią przepisów czy oceną okoliczności faktycznych dokonaną przez Sąd wyższej instancji (tak jak w niniejszej sprawie w wyniku postanowienia NSA z 6 października 2008 r.).
Jednakże jeśli uchylenie postanowienia wiązało się z zajściem przesłanki nieważności postępowania, która to przesłanka wynikła w całości z winy Sądu i w związku z tym spowodowała przedłużenie postępowania, które nie miałoby miejsca, gdyby Sąd w sposób prawidłowy zastosował się do norm regulujących postępowanie w sprawie, uznać należy, iż postępowanie w sprawie trwa dłużej niż to konieczne dla wyjaśnienia okoliczności faktycznych i prawnych, które są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy (tu – wniosku o przyznanie prawa pomocy). W realiach niniejszej sprawy oznacza to, że gdyby po uchyleniu przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 6 października 2008 r. postanowienia WSA w przedmiocie prawa pomocy z dnia 30 lipca 2008 r. wniosek został ponownie rozpoznany w zgodzie z normą wynikającą z art. 185 § 2 w zw. z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postępowanie w przedmiocie rozpoznania wniosku o przyznanie prawa trwałoby krócej o prawie 5 miesięcy (wadliwe postanowienie – 10 grudnia 2008 r., wydane w prawidłowym składzie – 1 kwietnia 2009 r.).
Jest to w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego okres nieuzasadnionej zwłoki, powodującej, iż rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie przedłużyło się ponad miarę, przy czym ani zachowanie się skarżącego, ani stopień zawiłości rozpoznawanego wniosku nie uzasadniały nadmiernego odstępstwa od czasu koniecznego do wykonania określonych czynności sądowych. Stąd też Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż zaszły przesłanki do stwierdzenia, iż przy rozpoznawaniu wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w sprawie o sygn. akt III SA/Wa 1413/08 nastąpiło naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki.
Z tychże przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r., stwierdził przewlekłość wskazanego postępowania oraz przyznał skarżącemu jako odpowiednią sumę pieniężną od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie kwotę 2.000 zł (art. 12 ust. 4 ustawy). Określając wysokość sumy pieniężnej z tytułu przewlekłości postępowania, Sąd miał na uwadze zarówno charakter sprawy, stopień jej faktycznej i prawnej zawiłości, jak i czas trwania postępowania w przedmiotowej sprawie.
O zwrocie opłaty uiszczonej tytułem wpisu od skargi na przewlekłość postępowania Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 17 ust. 3 ustawy.