Uzasadnienie
UZASDNIENIE
Postanowieniem z dnia 17.05.2006 r., sygn. I SA/Po 1835/04, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucił skargę o wznowienie T. S.A. w Z. o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego o/z w Poznaniu z dnia 26.11.2002 r., sygn. akt I SA/Po 237/01, którym umorzono postępowanie przed tymże Sądem zapoczątkowane skargą wspomnianej spółki na decyzję Izby Skarbowej w Zielonej Górze z dnia [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec 1995 r.
W uzasadnieniu do tego postępowania w pierwszej kolejności przybliżono przebieg postępowania toczącego się jeszcze przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w Poznaniu. W tych ramach wskazano, że Sąd uzyskał informację od Izby Skarbowej w Zielonej Górze, że Minister Finansów na wniosek skarżącej spółki z dnia 08.01.2001 r. wydał decyzję z dnia [...], na mocy której stwierdził nieważność decyzji z dnia [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec 1995 r. W związku z tym w dniu 06.11.2002 r. Naczelny Sąd Administracyjny o/z w Poznaniu zwrócił się do skarżącej z zapytaniem, czy cofa wniesioną skargę. W odpowiedzi T. w dniu 15.11.2002 r. cofnęło skargę i wniosło o zwrot uiszczonego wpisu oraz kosztów zastępstwa procesowego.
Postanowieniem z dnia 26.11.2002 r. Naczelny Sąd Administracyjny o/z w Poznaniu umorzył postępowanie przed Sądem, zwrócił skarżącej spółce uiszczony wpis od skargi i oddalił wniosek o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu postanowienia powołano przepis art. 46 oraz art. 59 ustawy z 11.05.1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz.368 ze zm.) w zw. z art. 355 KPC oraz fakt cofnięcia skargi przez skarżące T. Sąd wskazał, że w chwili umorzenia postępowania decyzja administracyjna stanowiąca przedmiot skargi została usunięta z obrotu prawnego decyzją ostateczną Ministra Finansów.
W dniu 27.12.2004 r. spółka wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę o wznowienie postępowania sądowego zakończonego postanowieniem z dnia 26.11.2002 r. Jako podstawę wznowienia wskazano art. 273 § 2 ustawy z 30.08.2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej "popsa". Skarżąca wskazała, że w dniu 27.09.2004 r. otrzymała decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w Zielonej Górze z dnia [...] uchylające decyzje tego samego organu z [...],[...] i [...] wydane po stwierdzeniu nieważności decyzji z dnia [...] w przedmiocie określenia podatku od towarów i usług za miesiące od lipca do grudnia 1995 r. oraz w dniu 05.11.2004 r. otrzymała zaświadczenie Pierwszego Urzędu Skarbowego w Zielonej Górze, stwierdzające istnienie zaległości T. z tytułu podatku od towarów i usług za 1995 r. wynikających z decyzji z dnia [...] Izby Skarbowej w Zielonej Górze.
Z tych dokumentów wynikało, że dla organów podatkowych na nowo "odżyły" decyzje z dnia [...]dotyczące kolejnych miesięcy 1995 r., w tym decyzja dotycząca lipca 1995 r., której dotyczyło postępowanie sądowe zakończone postanowieniem z dnia 26.11.2002 r. i co do której spółka cofnęła skargę. W skardze podniesiono również, że spółka dokonała cofnięcia pod wpływem błędu, gdyż działała w przekonaniu, iż decyzja z dnia [...] została definitywnie usunięta z obrotu prawnego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu skargę o wznowienie postępowania sądowego odrzucił na podstawie art. 281 popsa, gdyż nie została oparta na ustawowych podstawach wznowienia postępowania.
Sąd wskazał, że zgodnie z art. 273 § 2 popsa można żądać wznowienia postępowania w sprawie późniejszego wykrycia takich okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu. Sąd zauważył, że przez użyte w powyższym przepisie "późniejsze wykrycie" okoliczności faktycznych lub środków dowodowych w połączeniu z niemożnością skorzystania z nich przez stronę w poprzednim postępowaniu należy rozumieć jedynie odkrycie istniejących przed wydaniem prawomocnego orzeczenia zaskarżonego skargą o wznowienie postępowania okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, z których z powodu ich nieznajomości strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu sądowym, a które mogły mieć wpływ na wynik sprawy. Nie mogą to być dowody lub okoliczności faktyczne, które nie istniały przed prawomocnym zakończeniem poprzedniego postępowania, a dopiero powstały lub nastąpiły po jego zakończeniu, a które tylko nie były znane stronie.
Przyjmując powyższe za punkt wyjścia, Sąd uznał, że ujawnione przez skarżącą w skardze nowe okoliczności, tj. decyzja Dyrektora Izby Skarbowej w Zielonej Górze z dnia [...] wydana w postępowaniu wznowionym po uchyleniu poprzedniej decyzji z dnia [...],[...] i [...] nie stanowi okoliczności faktycznej lub środka dowodowego (dokumentu), które istniały przed wydaniem zaskarżonego skargą o wznowienie postępowania postanowienia sądowego o umorzeniu postępowania. Sąd zauważył, że strona nie mogła powołać się na te okoliczności w postępowaniu sądowym, gdyż one były w stosunku do niego zdarzeniami późniejszymi.
Sąd nie podzielił również zarzutów skargi, jakoby spółka została wprowadzona w błąd przy podjęciu oświadczenia o cofnięciu skargi. Podkreślono bowiem, że w chwili wydania postanowienia o umorzeniu postępowania zaskarżona decyzja Izby Skarbowej w Zielonej Górze z dnia [...] była usunięta z obrotu prawnego ostateczną decyzją Ministra Finansów z dnia [...] o stwierdzeniu jej nieważności wydaną w postępowaniu wszczętym z inicjatywy skarżącej spółki, o którym to postępowaniu skarżąca spółka nie zawiadomiła Sądu, którego kontroli poddała przez wniesienie skargi tę samą decyzję.
Powyższe postanowienie Sądu zostało zaskarżone skargą kasacyjną T. S.A. w Z., w której wniesiono o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, zarzucając niezastosowanie art. 273 § 2 popsa w związku z art. 270 popsa przez błędne przyjęcie, że skarga o wznowienie postępowania nie została oparta na ustawowych podstawach wznowienia postępowania, co narusza równocześnie art. 2,7 i 45 Konstytucji RP z 1997 r.
W uzasadnieniu do tak sformułowanych zarzutów skarżący podkreślił, że jedynym powodem cofnięcia przez niego skargi na decyzję z dnia [...] było pismo Sądu z dnia 06.11.2002 r. Jednak ten fakt Sąd w swym uzasadnieniu zupełnie pominął. Skarżąca spółka uważa, że nie może dojść do sytuacji, w której na skutek błędnych działań organów sądowych, obywatel zostaje pozbawiony prawa do Sądu w sporze z organami państwowymi, kiedy jego działania były warunkowane zaufaniem do organów sądownictwa i znajomości przez nich prawa.
Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu niniejszej sprawy stwierdził, co następuje
Skarga kasacyjna jest uzasadniona.
Mając na względzie taką jej ocenę zauważyć trzeba w punkcie wyjścia niniejszych rozważań, że okoliczności sprawy są zasadniczo niesporne. Mianowicie strona skarżąca zaskarżyła do ówczesnego Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu ostateczną decyzję wymiarową z dnia [...] po czym, wobec uzyskania korzystnego rozstrzygnięcia podjętego w trybie nadzwyczajnym (nieważnościowym), na zapytanie Sądu, cofnęła swą skargę w wyniku czego postępowanie w sprawie umorzono. Owo "nadzwyczajne" rozstrzygnięcie zostało następnie wyeliminowane z obrotu prawnego w trybie wznowieniowym w efekcie czego odżyła wskazana wyżej decyzja wymiarowa.
W tym stanie rzeczy strona podjęła działania zmierzające do reaktywacji postępowania umożliwiającego kontrolę tejże decyzji, które wszakże zakończyły się niepowodzeniem. Wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi bowiem odrzucono (vide: postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 22.11.2004 r., sygn. I SA/Po 1605/04) zaś skarżonym rozstrzygnięciem odrzucono skargę wznowieniową. Sądu I instancji bowiem uznał, że w roztrząsanym przypadku nie zaistniała podstawa wznowieniowa określona przepisem art. 273 § 2 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej "popsa", gdyż strona powołuje się na zdarzenia zaistniałe już po podjęciu przedmiotowego orzeczenia Sądu, które na dodatek powiązane jest z postępowaniem administracyjnym a nie sądowym.
Taki tok rozumowania Sądu I instancji należy wszakże zakwestionować uznając, że narusza on przywołany wyżej przepis art. 273 § 2 popsa. Mianowicie w świetle tej regulacji "można żądać wznowienia w razie późniejszego wykrycia takich okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu". Tym samym więc przewidziana tym przepisem podstawa wznowieniowa zachodzi, gdy:
- 1. wykryto nowe, wcześniej stronie nieznane, okoliczności faktyczne lub środki dowodowe;
- 2. okoliczności i środki dowodowe, o których wyżej mowa mogły mieć istotne znaczenie dla wyniku rozstrzygniętej już sprawy;
- 3. istniały one w dacie podejmowania rozstrzygnięcia objętego żądaniem;
- 4. strona w postępowaniu tym (zakończonym) nie mogła z nich skorzystać.
Wyjaśnić przy tym trzeba, że określone tym przepisem "nowe okoliczności faktyczne bądź środki dowodowe" ta takie, które obiektywnie istniały już w dacie podejmowania rozstrzygnięcia objętego skargą wznowieniową lecz strona nie mogła z nich w tym, zakończonym, postępowaniu skorzystać bowiem ich nie znała. Na cechy te zwraca zresztą uwagę zarówno doktryna jak i judykatura akcentując, że "podstawą wznowienia postępowania, o którym mowa w art. 237 § 2 [popsa], mogą być tylko takie okoliczności faktyczne i dowody, które istniały już przed zakończeniem sprawy sądowoadministracyjnej, w której ma nastąpić wznowienie postępowania. Środki dowodowe powstałe po wydaniu prawomocnego orzeczenia w sprawie nie stanowią podstawy do wznowienia postępowania" (A. Kabat [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze, 2006, wyd.
II wraz z cyt. tam orzecznictwem) zaś użyty w tym przepisie "zwrot użyty "wykrycie" odnosi się do okoliczności i dowodów w poprzednim postępowaniu w ogóle nieujawnionych i podówczas nieujawnionych, bo nieznanych stronom" (por.: wyrok NSA z dnia 19.04.2005 r., sygn. GSK 1242/04 System Informacji Prawniczej LEX – Lex nr 176988). Niezależnie od tego owe "nowe okoliczności i środki dowodowe" muszą przy tym legitymować się walorem doniosłości w tym sensie, iż gdyby były znane w dacie podejmowania rozstrzygnięcia kończącego sprawę to mogłyby sprawić, iż jej wynik byłby inny od podjętego.
Czy zatem w niniejszej sprawie ujawniły się takie istotne "nowe okoliczności bądź środki dowodowe", które mogłyby stanowić podstawę wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem w przedmiocie umorzenia postępowania sądowoadministracyjnego.
W świetle przypomnianych wyżej okoliczności sprawy – tak. To, że na postawę procesową strony (cofnięcie skargi) oraz na podjęte w sprawie rozstrzygnięcie (umorzenie postępowania sądowego) wpływ miało dotknięte wadą nieważności inne orzeczenie, która to okoliczność ujawniła się dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia objętego przedmiotowym żądaniem, pozwala rozpatrywać takie zdarzenie w kategorii podstaw wznowieniowych określonych przepisem art. 273 § 2 popsa.
Wniosku tego nie przekreśla fakt, iż nieważność wspomnianego wyżej orzeczenia, determinującego procesowy wynik pierwotnej sprawy w niniejszym postępowaniu, stwierdzona została dopiero po podjęciu orzeczenia objętego przedmiotowym żądaniem. Pamiętać bowiem trzeba o tym, że wada nieważności tkwi w orzeczeniu od samego początku, tj. od chwili jego wydania, przez co nieważność wywołuje skutki ex tunc. Skoro tak, to stwierdzenie takiej wady w orzeczeniu decydującym z punktu widzenia sposobu załatwienia niniejszej sprawy pozwala w kontekście wskazanego wyżej przepisu na przyjęcie, iż mamy tu do czynienia z okolicznością nową, istniejącą w dacie podejmowania rozstrzygnięcia objętego przedmiotowym żądaniem (skoro – jak zaznaczono – nieważność tkwi w orzeczeniu ex tunc) a przy tym nieznaną skoro nie tylko strona ale i wszystkie zaangażowane organy orzekające wady tej nie dostrzegły. Okoliczność ta niewątpliwie jest przy tym istotna bowiem gdyby nie zapadło takie, wadliwe, orzeczenie to ani strona swej skargi by nie cofnęła ani też Sąd nie miałby podstaw do umorzenia postępowania, do czego nota bene doszłoby nawet w przypadku braku reakcji na wezwanie Sądu do zajęcia stanowiska wobec eliminacji z obrotu prawnego skarżonej decyzji.
Względy te sprawiają równocześnie, że odwoływanie się do przeciwnej argumentacji, do której zdaje się nawiązywać Sąd I instancji, byłaby nie do pogodzenia z zasadami demokratycznego państwa prawnego (art. 2 ustawy z 02.04.1997 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej [Dz. U. nr 78, poz. 483]) w tym zwłaszcza z zasadą prawa do sądu bowiem prowadziłaby w istocie do pozbawienia strony możliwości sądowej kontroli rozstrzygnięcia administracyjnego, na co trafnie zwrócono uwagę w uzasadnieniu przedmiotowej skargi.
Stąd też Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 cyt. wyżej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżone postanowienie.
Równocześnie oddalone zostało żądanie zasądzenia na rzecz strony skarżącej kosztów postępowania kasacyjnego bowiem przepis art. 203 (podobnie jak art. 204) popsa nie przewiduje takiej możliwości w sytuacji, gdy skarga kasacyjna wniesiona została na kończące postępowanie sądowe w sprawie postanowienie.