Uzasadnienie
Wyrokiem z 1 marca 2016 r., sygn. akt III SA/WA 720/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy ze skargi U. NV z siedzibą w Belgii uchylił decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z 29 grudnia 2014 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za maj 2012 r.
Stan faktyczny sprawy przedstawiony przez Sąd pierwszej instancji
Tok postępowania przed organami podatkowymi
- 1. Decyzją z 25 września 2014 r. Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w R. określił skarżącej podatek od towarów i usług za maj 2012 r. oraz nadwyżkę podatku naliczonego nad należnym do zwrotu.
- 1.1. Powodem jej wydania było stwierdzenie, że skarżąca błędnie zastosowała stawkę 0% do dostawy, nieprawidłowo zakwalifikowanej przez nią jako wewnątrzwspólnotowa dostawa towarów (WDT), dokonanej w ramach transakcji łańcuchowej na rzecz U. [...] w Bułgarii. W ocenie organu, mając na uwadze, że transport towaru zorganizowany został przez pierwszy podmiot w łańcuchu dostaw –O. Sp. z o.o. w siedzibą w P., to ten podmiot dokonał WDT, a nie skarżąca. Tym samym strona, uczestnicząca w łańcuchu dostaw dwa razy, bezpodstawnie rozliczyła podatek naliczony z faktur wystawionych na jej rzecz z tytułu nabycia tego towaru w ramach transakcji krajowych opodatkowanych stawką 23%, który również dwukrotnie sprzedała, rozliczając te dostawy raz jako krajową (ze stawką 23%) a raz wewnątrzwspólnotową (ze stawką 0%). Organ stwierdził, że Spółka ta (jak i pozostałe podmioty w łańcuchu dostaw) powinna rozliczeń takich dokonać w Bułgarii. W Polsce zobowiązana jest natomiast do zapłaty podatku wskazanego przez nią na fakturze wystawionej na dostawę krajową.
- 1.2. Organ pierwszej instancji zakwestionował również prawo do zastosowania przez skarżącą stawki 0% do dostawy dokonanej (również w łańcuchu transakcji) na rzecz R. [...] NV w Belgii. Uznał, że WDT na rzecz tego podmiotu dokonała nie ona, tylko Spółka R. [...] S.A. i to ona miała prawo do zastosowania tej stawki. Skarżąca powinna natomiast podatek rozliczyć w Belgii.
- 1.3. Transakcje wykazane przez skarżącą jako dostawy towarów za granicę do kontrahentów na Ukrainie, w Rosji, Serbii i Chorwacji organ ten zakwalifikował jako eksport, a jako że skarżąca nie posiadała dokumentów wywozu tych towarów, wskazał że powinny one zostać opodatkowane stawką 23%.
- 2. W odwołaniu od powyższej decyzji, skarżąca zarzuciła jej naruszenie: art. 22 ust. 2, art. 86 ust. 1, art. 86 ust. 8 pkt 1 i art. 41 ust. 6 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. z 2011 r., Nr 177, poz. 1054 z późn. zm., dalej – u.p.t.u.) oraz art. 122 i art. 187 §1 w zw. z art. 292 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm., dalej – O.p.) i w zw. z art. 31 ust. 1 ustawy z 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej (Dz. U. z 2011 r. nr 41, poz. 214, z późn. zm.).
- 3. Decyzją z 29 grudnia 2014 r. Dyrektor Izby Skarbowej w W. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
Zgodził się z organem pierwszej instancji co tego, że skarżąca nie dokonała wewnątrzwspólnotowych dostaw na rzecz U. [...] w Bułgarii i L. [...] NV w Belgii, natomiast transakcje przeprowadzone z podmiotami na Ukrainie, w Rosji i Serbii należało zakwalifikować jako eksport towarów. Wszystkie przeprowadzone przez nią dostawy dokonane były w ramach transakcji łańcuchowych.
3.1. Jeśli chodzi o dostawę towarów dokonaną na rzecz kontrahenta w Bułgarii, organ odwoławczy podał, że w łańcuchu transakcji kończących się tą dostawą O. Sp. z o.o. w P. sprzedała towar B. [...] BV - ze stawką VAT 23%; B. [...] BV sprzedała ten sam towar skarżącej - ze stawką VAT 23 %; skarżąca sprzedała go następnie R. S.A., również ze stawką VAT 23%; R. S.A. odsprzedała jej go ze stawką VAT 23% i ostatecznie skarżąca dokonała dostawy tego towaru do podmiotu w Bułgarii, wykazując ją jako wewnątrzwspólnotową dostawę towarów, ze stawką VAT 0%.
Z faktur dokumentujących te dostawy i z czynności sprawdzających w O. Sp. z o.o. P. oraz w B. [...] BV wynika, że towary będące przedmiotem WDT do U. [...] w Bułgarii, nabyte od O. Sp. z o.o. w P. (ich producenta) zostały również przez nią przetransportowane do końcowego odbiorcy. Jako, że Spółka ta dokonała ich transportu, uznać należy, że to ona dokonała WDT i ma prawo do skorzystania ze stawki VAT 0%. Natomiast zgodnie z art. 22 ust. 1 pkt 1 oraz art. 22 ust. 3 pkt 2 u.p.t.u. wszystkie pozostałe dostawy, następujące po dokonaniu tego transportu powinny być opodatkowane w państwie ich zakończenia, tj. w Bułgarii.
Organ odwoławczy zgodził się z organem pierwszej instancji, że skarżąca, która dwukrotnie uczestniczyła w każdym łańcuchu transakcji (najpierw nabyła towary od B. [...] BV, a potem od R. [...] S.A.) nie miała w związku z tym prawa do odliczenia na podstawie art. 86 ust. 1 u.p.t.u. podatku naliczonego wykazanego na fakturach wystawionych przez te podmioty. A jako, że w opisanym łańcuchu dostaw do Bułgarii wystawiła także fakturę VAT sprzedaży tego samego towaru do R. [...] S.A. i w ewidencji sprzedaży VAT wykazała podatek należny według stawki 23%, powinna go zapłacić zgodnie z art. 108 ust. 1 u.p.t.u.
Odnosząc się do zarzutów odwołania, Dyrektor Izby Skarbowej wskazał, że strona, pomimo twierdzeń, że to ona dokonała transportu towarów za granicę, nie przedłożyła jednak żadnych dokumentów to potwierdzających.
- 3.2. Organ odwoławczy zgodził się również z organem pierwszej instancji, że skarżąca nie dokonała też WDT na rzecz L. [...] NV w Belgii.
Podał, że z dokumentów przewozowych CMR, załączonych do faktury wystawionej na rzecz tego podmiotu wynika, że nadawcą sprzedawanego mu towaru była skarżąca. Pochodził on ze Spółki O. Sp. z o.o. Z dokumentów uzyskanych w tej Spółce wynika, że: sprzedała ona ten towar B. [...] BV w Holandii z regułą FCA Incoterms; B. [...] BV dokonała dostawy tego samego towaru ze stawką VAT 23% do skarżącej z regułą FCA Incoterms; skarżąca dokonała jego dostawy do R. [...] S.A, również z regułą FCA Incoterms; R. [...] S.A. dokonała dostawy do skarżącej z regułą DDP Incoterms – wszystkie te dostawy dokonane zostały z polskim NIP ze stawką 23%; skarżąca dokonała natomiast dostawy do podmiotu z Belgii z belgijskim NIP-em (wykazując ją jako wewnątrzwspólnotową) ze stawką VAT 0% i z regułą DDP Incoterms.
Organ wyjaśnił, że reguła FCA oznacza organizację transportu przez kupującego, czyli w przypadku przedstawionego łańcucha kolejno przez B. [...] BV, skarżącej oraz R. [...] S.A. Natomiast formuła DDP wskazuje, że za organizację transportu odpowiada sprzedający, czyli R. [...] S.A. Jako, że w opisywanym łańcuchu dostawy Spółka R. [...] występuje dwa razy: jest zarówno nabywcą (oznaczonym regułą FCA) jak i dostawcą (oznaczonym regułą DDP), transakcja ruchoma, której należy przypisać transport towaru występuje pomiędzy nią a skarżącą. W związku z tym, na podstawie art. 22 ust. 2 u.p.t.u. - to tą transakcję należy uznać za WDT. Skarżąca zaś powinna występować w niej z belgijskim numerem NIP. Z uwagi na fakt, że podatek od wartości dodanej powinien zostać rozliczony przez skarżącą w Belgii, Spółka ta nie miała prawa do zastosowania preferencyjnej stawki 0% VAT od dostawy wykazanej przez nią jako WDT, ani do odliczenia podatku naliczonego wykazanego na fakturze nabycia towaru od R. [...] S.A.
Organ podkreślił, że i w tym wypadku strona ograniczyła się do negowania ustaleń organu dotyczących transportu towarów.
3.3. Jeśli chodzi o dokonane przez skarżącą dostawy towarów poza terytorium kraju - do Rosji, Serbii Chorwacji i na Ukrainę, Dyrektor Izby Skarbowej podał, że także i w tym przypadku towary te sprzedawane były w łańcuchu dostaw. Jednak, jako że żaden z podmiotów dokonujących transakcji na wcześniejszych etapach nie posiadał dokumentów celnych związanych z wywozem tych towarów, skarżąca powinna przeprowadzone przez siebie transakcje wykazać jako eksport.
Postępowanie przed sądem pierwszej instancji
- 4. W skardze złożonej na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej, uzupełnionej pismem procesowym, skarżąca wniosła o jej uchylenie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie: art. 22 ust. 2 u.p.t.u., poprzez uznanie, że nie dokonała WDT do Bułgarii i Belgii; art. 86 ust. 1 oraz 86 ust. 8 pkt 1 u.p.t.u. poprzez uznanie, że nie ma prawa do odliczenia podatku naliczonego z tytułu transakcji wcześniejszego nabycia towarów; art. 41 ust. 1 w zw. z art. 146a pkt 1 oraz art. 41 ust. 7 u.p.t.u., poprzez uznanie, że skoro nie posiada dowodów wywozu towarów na terytorium państwa trzeciego, to zobowiązana jest do zastosowania stawki 23% do dostaw towarów wykazanych przez nią jako dostawy poza terytorium kraju; art. 5 ust. 1 pkt 1 u.p.t.u., poprzez uznanie, że dostawy towarów dokonane poza terytorium kraju, dokumentowane fakturami, na których podany został polski numer NIP Spółki oraz zawierające stawkę 0% VAT, powinny być uznane za dostawy towarów dokonane na terytorium Polski oraz art. 122 oraz art. 187 § 1 O.p., poprzez niezebranie dowodów potwierdzających wywóz towarów z terytorium kraju w wyniku transakcji poprzedzających w łańcuchu transakcji dostawy dokonane przez skarżącą.
- 5. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w tej sprawie.
- 6. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę z przyczyn wziętych pod uwagę z urzędu.
Zdaniem Sądu, podczas sporządzania uzasadnienia zaskarżonej decyzji, organ nie sprostał wymogom przepisu art. 210 § 4 O.p. Uzasadnienie to, pomimo że jest obszerne, nie jest bowiem jasne i transparentne. Jego treść jest sporządzona w sposób niepozwalający Sądowi na odkodowanie motywów wydania decyzji.
Sąd podał, że z opisanego przez organ stanu faktycznego nie można zrozumieć przebiegu transakcji (ciągu czynności), dokonywanych przez skarżącą, w następstwie nie można ocenić kwalifikacji prawnej tych czynności, a w konsekwencji - zaskarżonej decyzji.
Skarżąca całkowicie odmiennie od organu zaprezentowała i wytłumaczyła kolejność oraz znaczenie transakcji, dokonywanych ze swoimi kontrahentami. W wyniku tak daleko idących rozbieżności w prezentowaniu stanu faktycznego przez organ i skarżącą, niemożliwe jest dokonanie oceny, jak w rzeczywistości przedstawiał się stan sprawy, a konkretnie przebieg i wzajemne powiązanie transakcji, w których brała udział Spółka.
Sąd zauważył, że organ w przeprowadzonym postępowaniu dowodowym podejmował czynności zmierzające do ustalenia prawdy obiektywnej, jednakże, również z przyczyn leżących po stronie skarżącej, czynności te nie okazały się wyczerpujące.
Sąd, w związku z powyższym, nakazał organowi ponowną weryfikację twierdzeń skarżącej, wskazując, że jeżeli okażą się one gołosłowne, tj. nie przedstawi ona materiału, którym dysponuje lub powinna dysponować, może on wyciągnąć z tego stanu niekorzystne dla skarżącej wnioski.
Skarga kasacyjna
7. W skardze kasacyjnej złożonej od powyższego wyroku, pełnomocnik organu podatkowego, zaskarżając go w całości, wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualny Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., dalej – P.p.s.a.) naruszenie:
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a. oraz art. 210 § 4 O.p., poprzez nieuzasadnione stwierdzenie wadliwości uzasadnienia decyzji, w sytuacji gdy spełnia ono wszelkie wymogi przewidziane przepisami prawa;
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. oraz art. 210 § 4 O.p. w zw. z art. 187 § 1 i art. 192 O.p., poprzez nieuzasadnione stwierdzenie wadliwości uzasadnienia decyzji w zakresie ustaleń dotyczących stanu faktycznego, w sytuacji gdy podatnik w toku postępowania podatkowego miał możliwość wypowiadania się w zakresie materiału dowodowego;
- - art. 3 § 1 i § 2 pkt 1, art. 133 § 1 oraz art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez brak rozpoznania istoty sprawy, pomimo że materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy oraz treść orzeczenia organu odwoławczego, dawały podstawy do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, a także poprzez brak jednoznacznych wskazań co do dalszego postępowania.
- 8. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono.
Na rozprawie w dniu 4 lipca 2018 r. pełnomocnik skarżącej wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
- 9. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem zasadne są postawione w niej zarzuty naruszenia art. 3 § 1, art. 133 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 210 § 4 O.p. oraz art. 141 § 4 P.p.s.a.
- 9.1. Zgodnie z art. 3 § 1 P.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.
Kontrola ta polega na zbadaniu, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uchylenie się od obowiązku wykonania kontroli, o której mowa w tym przepisie, stanowi jego naruszenie.
- 9.2. Stosownie do art. 133 § 1 P.p.s.a., sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy.
Z przepisu tego wynika, że podstawą orzekania przez ten sąd jest materiał dowodowy zgromadzony przez organy administracji publicznej w toku całego postępowania toczącego się przed wymienionymi organami.
- 9.3. Powołane wyżej regulacje wyraźnie wskazują, że obowiązkiem sądu jest kontrola legalności zaskarżonej decyzji administracyjnej, która polega na ocenie, czy organy administracji (podatkowe) dokonały prawidłowych ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy i czy prawidłowo zastosowały do niego przepisy prawa materialnego.
- 9.4. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że powodem uchylenia zaskarżonej decyzji było uznanie, że organ odwoławczy "nie sprostał wymogom przepisu art. 210 § 4 O.p."
Zgodnie z tym przepisem, uzasadnienie faktyczne decyzji zawiera w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, którym dał wiarę, oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności, uzasadnienie prawne zaś zawiera wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów prawa.
9.5. Zgodzić się należy z Sądem pierwszej instancji co do istotnego znaczenia uzasadnienia, którego zadaniem jest zarówno przekonanie strony co do słuszności wydanego rozstrzygnięcia jak i umożliwienie dokonania jego kontroli w toku instancji. Przy tak określonych jego funkcjach organy powinny starannie przedstawiać swoje argumenty.
Trudno jednak z uwagi na różne rozmiary dokonanych ustaleń, ilość czynności dowodowych, stosowane regulacje, ewentualne wątpliwości w zakresie ich interpretacji, rozległość zarzutów, różne oczekiwania strony oraz jej możliwości w zakresie zrozumienia problemów prawnych i nie tylko, wyznaczyć granicę, która pozwoli na uznanie z całą pewnością, że uzasadnienie decyzji sporządzone jest zgodnie z powyższym przepisem - z uwzględnieniem jego celów i funkcji.
Jako, że w zasadzie zawsze możliwe jest twierdzenie, że w uzasadnieniu decyzji można było opisać coś lepiej i dokładniej, aby ocenić, czy organ sporządził uzasadnienie w sposób zgodny z art. 210 § 1 § 4 O.p. - w sposób pozwalający na pozostawienie jej w "obiegu prawnym" - należy zbadać, czy odniósł się on do wszystkich kwestii, które są dla sprawy istotne i czy zrobił to poprawnie merytorycznie.
Innymi słowy, ocena prawidłowości sporządzenia uzasadnienia decyzji powinna zostać dokonana przy uwzględnieniu możliwości wpływu ewentualnych braków na wynik rozstrzygnięcia, co jak wcześniej podano – związane jest także z oceną materiału dowodowego zebranego przez organ i zgromadzonego w aktach sprawy.
- 9.5. Takiej oceny Sąd pierwszej instancji jednak nie dokonał.
- 9.6. W rozpoznawanej sprawie organ odwoławczy rozpatrując sprawę w wyniku odwołania skarżącej wydał decyzję na podstawie art. 233 § 1 pkt 1, art. 21 § 1 pkt 1, § 3 i § 3a O.p. oraz art. 2 pkt 8, art. 5 ust. 1 pkt 1, 2 i 5, art. 7 ust. 1 i 8, art. 15 ust. 1, art. 19 ust. 1, art. 22 ust. 1 pkt 1, ust. 2 i ust. 3, art. 41 ust. 4, ust. 6-9 i ust. 11, art. 86 ust. 1 i art. 99 ust. 12 u.p.t.u.
Z uzasadnienia tej decyzji wynika, że zgodził się z Dyrektorem Urzędu Kontroli Skarbowej w R. co do tego, że skarżąca błędnie wykazała WDT w przypadku transakcji ze spółkami w Bułgarii i Belgii oraz dostawy poza terytorium kraju zamiast eksportu - do podmiotów na Ukrainie w Serbii, Chorwacji i Rosji. Swoje wnioski oparł na dokumentach uzyskanych od skarżącej i jej kontrahentów oraz pozostałych uczestników transakcji łańcuchowych.
Organ odwoławczy odpowiedział także na zarzuty skarżącej i wyjaśnił powody nieuwzględnienia jej wyjaśnień.
9.7. Uchylając tę decyzję, Sąd nie odniósł się konkretnie ani do żadnych ustaleń, ani argumentów w niej wskazanych. W zasadzie ograniczył się do jej całkowitego zanegowania w związku ze stwierdzeniem, że jej uzasadnienie nie pozwala mu na zrozumienie motywów wydania decyzji, gdyż nie jest transparentne.
Wskazując, że z opisanego przez organ stanu faktycznego nie można zrozumieć przebiegu transakcji dokonywanych przez skarżącą ani słowem nie wyjaśnił w jakiej części uznał ten opis za niejasny. Stwierdził jedynie, że pomiędzy opisem transakcji przedstawionym przez stronę i organ występują duże rozbieżności.
9.8. Z decyzji tej wynika natomiast, że organ odwoławczy wskazał na kolejność dostaw w poszczególnych łańcuchach transakcji, w tym dostaw dokonanych przez stronę i na inne ustalenia, zwłaszcza związane z transportem towarów, które doprowadziły go do przedstawionych w decyzji wniosków.
Prawidłowość ustaleń związanych z przedstawieniem tego łańcucha, uznaniem poszczególnych dostaw za WDT czy eksport towarów, Sąd pierwszej instancji powinien ocenić przy uwzględnieniu zebranego przez organy podatkowe materiału dowodowego i poczynionej na jego tle argumentacji, a nie jedynie przedstawionego przez Spółkę w skardze opisu transakcji.
9.9. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał na "powinność weryfikacji twierdzeń skarżącej, co do odmiennego, niż to ustalił organ, przebiegu ciągu transakcji pomiędzy nią a kontrahentami". Nie stwierdził jednak żadnych konkretnych braków w postępowaniu dowodowym przeprowadzonym przez organy.
Nie podał też kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci na przykład braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych.
Podana przez niego argumentacja, dotycząca konieczności "weryfikacji" wyjaśnień skarżącej nie pozwala na stwierdzenie czy, pomimo że wskazał jako naruszony jedynie przepis art. 210 § 4 O.p. uznał, że organ naruszył także inne przepisy proceduralne.
Z tego względu zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. oraz art. 210 § 4 O.p. w zw. z art. 187 § 1 i art. 192 O.p. nie poddaje się ocenie.
- 10. Z podanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a.
Orzeczenie w przedmiocie kosztów uzasadnia art. 203 pkt 2 w związku z art. 207 § 2 P.p.s.a.
Stosownie do tego ostatniego przepisu, w przypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości lub w części.
Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w części dotyczącej zastępstwa procesowego uznając, iż zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w tym przepisie. W rozpatrywanej sprawie Sąd pierwszej instancji uchylił bowiem zaskarżoną decyzję z przyczyn jedynie formalnych, bez merytorycznego odniesienia się do stanowiska zajętego przez organ podatkowy.
Z tego względu, zasadne było zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego jedynie w części związanej z uiszczeniem wpisu sądowego od skargi kasacyjnej.
Ponownie rozpoznając sprawę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oceni zaskarżoną decyzję pod względem zgodności z prawem przy uwzględnieniu treści tej decyzji i zebranego przez organy podatkowe materiału dowodowego, zgromadzonego w przedstawionych Sądowi aktach administracyjnych.