Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 25 listopada 2016 r., sygn. akt I FSK 760/14

Uzasadnienie

1. 1. Przedmiot skargi kasacyjnej
2. 1.1. A. S.A. w K. (dalej: Skarżąca) wniosła skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 20 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Kr 1533/13. Wyrokiem tym Sąd oddalił jej skargę na interpretację indywidualną Ministra Finansów z dnia 27 maja 2013 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług (dalej: podatek VAT).
3. 2. Stan sprawy przedstawiony przez Sąd pierwszej instancji
4. 2.1. We wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej Skarżąca wskazała, że: - jako podatnik VAT prowadzi sieć sklepów, w których sprzedawany jest szeroki asortyment produktów spożywczych; - klientami sklepów zasadniczo są osoby prywatne, nabywające towary na własne potrzeby konsumpcyjne; - sprzedaje towary takie jak: kawa rozpuszczalna, mielona, ziarnista i bezkofeinowa (wszystkie z kodu 10.83.11.0 PKWiU z 2008 r., dalej: PKWiU), mieszanki kawy zbożowej i naturalnej oraz napoje kawowe (wszystkie z kodu 10.83.12.0 PKWiU), herbatę (kod 10.83.13.0 PKWiU), yerba mate (kod 10.83.14.0 PKWiU), które opodatkowuje według 23% stawki podatku VAT; - sprzedaje również kawę zbożową (kod 10.83.12.0 PKWiU), stosując stawkę 8%.
5. 2.2. W związku z tym zapytała, czy dla wymienionych towarów, dla których stosuje stawkę podstawową, ma prawo zastosować przewidzianą dla kawy zbożowej stawkę obniżoną, bezpośrednio na podstawie art. 98 ust. 2 oraz załącznika III poz. 1 dyrektywy 2006/112/WE Rady z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz. U. UE z 2006 r. L 347, str. 1; dalej: dyrektyw 112)? Na tak postawione pytanie udzieliła odpowiedzi twierdzącej podnosząc, że są to towary podobne i tym samym konkurencyjne względem siebie.
6. 2.3. Minister Finansów powołaną na wstępie interpretacją indywidualną uznał stanowisko Skarżącej za nieprawidłowe. Stwierdził w szczególności, że: - możliwość powoływania się bezpośrednio na przepisy dyrektywy 112 istnieje tylko wtedy, gdy przepisy krajowe są z tym aktem niezgodne; - przepisy zaś krajowe mające zastosowanie w niniejszej sprawie, nie naruszają celów dyrektywy, bowiem zgodnie z jej art. 98 państwa członkowskie mogły stosować jedną lub dwie stawki obniżone do dostaw towarów i świadczenia usług, których kategorie zostały określone w załączniku III; - przepisy dyrektywy nie odnoszą się natomiast do kwestii rozgraniczenia zakresu stosowania stawek obniżonych, co pozostaje w gestii prawodawcy krajowego, który w tym zakresie musi uwzględniać aby towary (usługi) podobne nie były traktowane odmiennie; - dla oceny podobieństwa między towarami istotne jest, czy towary te mają podobne cechy i służą zaspokajaniu tych samych potrzeb konsumentów, i to nie w oparciu o kryterium ścisłej identyczności, a w oparciu o kryterium podobieństwa oraz porównywalnego zastosowania; - z punktu widzenia konsumenta, dane towary mogą mieć podobne zastosowanie, jednakże różnice zachodzące między towarami mogą być na tyle istotne, że wykluczone jest wówczas podobieństwo względem siebie tych towarów; - opisane we wniosku produkty w grupie opodatkowanej 23% stawką podatkową nie są rodzajowo podobne i konkurencyjne względem kawy zbożowej objętej stawką 8%; - między nimi występują istotne różnice choćby co do składu kawy naturalnej a zbożowej; - nie można zgodzić się z tezą, że dla konsumenta te same potrzeby zaspokaja kawa zbożowa co herbata, czy kawa mielona i że te ostatnie są z nią porównywalne.
7. 3. Skarga do Sądu pierwszej instancji i odpowiedź na skargę
8. 3.1. Skarżąca w skardze zarzuciła naruszenie art. 41 ust. 2 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2011 r. Nr 177, poz. 1054, z późn. zm.; dalej: u.p.t.u.) oraz art. 98 ust. 2 dyrektywy 112. W jej ocenie, organ podatkowy: - nie wykazał, aby produkty wymienione we wniosku różniły się między sobą z perspektywy konsumentów; - poprzestał tylko na powierzchownej ocenie cech fizycznych tych towarów, eksponując znaczące różnice co ich składu, a to dla konsumenta nie jest tak istotne; - konsument wybierając napój serwowany na gorąco sięga w sposób porównywalny po każdy z nich (kawę naturalną, zbożową, herbatę).
9. 3.2. W odpowiedzi na skargę Minister Finansów wniósł o oddalenie skargi.
10. 4. Uzasadnienie rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji
11. 4.1. Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.; dalej: P.p.s.a.), uznając ją za niezasadną.
12. 4.2. W motywach takiej oceny i rozstrzygnięcia, Sąd przyjął, że: - w pozycji 40 załącznika nr 3 ustawy o podatku od towarów i usług, wymieniono jako objęte obniżoną stawką podatkową (7%, ale do końca 2013 r. - 8%) ex 10.83.12.0 "Substytuty kawy; ekstrakty, esencje i koncentraty z kawy lub substytutów kawy; łupiny i łuski kawy - wyłącznie cykoria palona, pozostałe palone namiastki kawy oraz ich ekstrakty, esencje i koncentraty"; - państwa członkowskie mają swobodę w kwestii stosowania stawek obniżonych i ich zastosowanie nie musi dotyczyć całej kategorii określonej w załączniku III dyrektywy 112; - podobnie stosowanie przez nie Nomenklatury Scalonej nie jest obowiązkowe; - państwo członkowskie, które korzysta jednak z uprawnienia do wprowadzenia stawek obniżonych, musi przestrzegać zasady neutralności fiskalnej, która wykluczała różne traktowanie podobnych towarów (i świadczenia usług), które pozostają ze sobą w relacji konkurencji; - było możliwe zastosowanie różnych stawek dla produktów wskazanych we wniosku, biorąc pod uwagę cechy fizyczne tych produktów, właściwości smakowe, potrzeby i preferencje konsumenta oraz zwyczaje; - samo podobne ich stosowanie jako gorących napojów nie mogło z tej perspektywy być decydujące; - dla przeciętnego konsumenta kategoria kawy zbożowej i naturalnej, czy herbaty nie jest jednolita i traktowana zamiennie.
13. 5. Skarga kasacyjna i dalsze czynności procesowe
14. 5.1. Skarżąca zaskarżyła wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
15. 5.2. Sądowi zarzuciła naruszenie:
16. 1) art. 41 ust. 2 u.p.t.u. przez błędne zastosowanie polegające na tym, że Sąd nie powinien stosować tego przepisu w zakresie, w jakim pozostaje on w sprzeczności z przepisami unijnymi, tylko oprzeć się bezpośrednio na tych ostatnich;
17. 2) art. 98 ust. 2 i 3 dyrektywy 112 przez niewłaściwe zastosowanie polegające na tym, że Sąd powinien oprzeć swoje rozstrzygnięcie na tych przepisach, w zakresie, w jakim przepisy krajowe są z nimi sprzeczne;
18. 3) art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej w związku z art. 267 lit. b Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz art. 2 Traktatu Akcesyjnego przez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające na tym, że mimo sprzeczności przepisów krajowych z przepisami unijnymi, Sąd nie uwzględnił zasady nadrzędności tych ostatnich i nie zastosował ich bezpośrednio.
19. 5.3. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Finansów wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
20. 5.4. Postanowieniem z dnia 23 czerwca 2015 r. Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 P.p.s.a., zawiesił postępowanie do czasu rozstrzygnięcia pytania prawnego zadanego w sprawie o sygn. akt I FSK 759/14.
21. 5.5. Postanowieniem z dnia 24 listopada 2015 r. zawieszone postępowanie zostało podjęte, gdyż ustała przyczyna jego zawieszenia.
22. 6. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
23. 6.1. Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego, wymienione w § 2 tego artykułu. Takiego rodzaju przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie odnotowano. Podobnie w trybie tym nie ujawniono podstaw do odrzucenia skargi ani umorzenia postępowania przed sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sąd Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 P.p.s.a. (zob. uchwała NSA z dnia 8 grudnia 2009 r., sygn. akt II GPS 5/09, ONSAiWSA 2010, nr 3, poz. 40)
24. 6.2. Natomiast skarga kasacyjna Skarżącej zbadana według reguły związania zarzutami w niej zawartymi (art. 183 § 1 ab initio P.p.s.a.) okazała się niezasadna.
25. 6.3. W postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji kwestią sporną było to, czy Skarżąca może zastosować obniżoną 8% stawkę podatku VAT do dostaw towarów w postaci: kawy rozpuszczalnej, mielonej, ziarnistej i bezkofeinowej, mieszanki kawy zbożowej i naturalnej oraz napojów kawowych, herbaty i yerba mate, dla których ustawodawca przewidział stawkę wynoszącą 23%. Powyższe produkty nie zostały ujęte w załączniku nr 3 ustawy o podatku od towarów i usług, odnoszącym się do towarów i usług korzystających ze stawki preferencyjnej. W poz. 40 tego załącznika ustawodawca wymienił z wskazanego tam kodu (ex 10.83.12.0) obejmującego substytuty kawy; ekstrakty, esencje i koncentraty z kawy lub substytutów kawy; łupiny i łuski kawy - wyłącznie cykorię paloną, pozostałe palone namiastki kawy oraz ich ekstrakty, esencje i koncentraty. Zaliczona do nich kawa zbożowa, w ocenie Skarżącej, jest konkurencyjna względem wymienionych przez nią produktów objętych stawką podstawową.
26. 6.4. Przed przystąpieniem do oceny postawionych zarzutów należało wskazać, że zgodnie z art. 98 dyrektywy 112, państwa członkowskie mogą stosować jedną lub dwie stawki obniżone (ust. 1); stawki obniżone mają zastosowanie wyłącznie do dostaw towarów i świadczenia usług, których kategorie są określone w załączniku III (ust. 2); przy stosowaniu stawek obniżonych przewidzianych w ust. 1 do poszczególnych kategorii towarów, państwa członkowskie mogą stosować nomenklaturę scaloną, aby precyzyjnie określić zakres danej kategorii (ust. 3). Z punktu 1 załącznika III dyrektywy 112 wynika, że stawki obniżone, o których mowa w art. 98 tej dyrektywy, mogą być stosowane m.in. do środków spożywczych (łącznie z napojami, ale z wyłączeniem napojów alkoholowych) przeznaczonych do spożycia przez ludzi i zwierzęta.

Z powołanych przepisów wynika zatem, że państwo członkowskie jest uprawnione, ale nie obowiązane, do wprowadzenia stawek obniżonych na kategorie dostaw towarów i świadczenia usług w tych przepisach wymienionych. Ponadto, posłużenie się w cytowanym przepisie wyrazem "może", w zakresie odwołania do nomenklatury scalonej, oznacza, że w tej części regulacja prawna ma jedynie charakter fakultatywny, a nie obligatoryjny. Potencjalne więc stosowanie przez państwa członkowskie stawek obniżonych świadczy o tym, że w odniesieniu do tych kategorii towarów i usług dyrektywa odstępuje od pełnej harmonizacji.

Co więcej, daje ona też swobodę państwu członkowskiemu na zróżnicowanie takich stawek. Przewiduje bowiem możliwość wprowadzenia nie jednej, a dwóch stawek obniżonych, nie ograniczając jednocześnie dopuszczalności ich zróżnicowania w ramach tej samej kategorii określonej w załączniku. Samo więc zawężenie w przepisach krajowych grup środków spożywczych, do których zastosowanie ma stawka obniżona, nie daje podstaw do przyjęcia, że przepis krajowy jest sprzeczny z prawem unijnym.

W wyroku wydanym w składzie siedmiu sędziów z dnia 16 listopada 2015 r., sygn. akt I FSK 759/14 (ONSAiWSA z 2016 r., Nr 2, poz.

18) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że: "z ostatniego sformułowania zawartego w ust. 3 art. 98 Dyrektywy wynika, że opcja posługiwania się nomenklaturą scaloną ma służyć precyzyjnemu określeniu zakresu danej kategorii zaś w sytuacji, gdy Polska posługuje się własną definicją środków spożywczych, dla dokonania stosowania obniżonych stawek, ale nie przekracza zakresu danej kategorii, nie można tylko z tego powodu uznać, że przepisy krajowe naruszają przepisy dyrektywy w zakresie opcji stosowania obniżonych stawek VAT. Nie bez znaczenia dla tej oceny jest też to, że polska klasyfikacja towarów opiera się w większości na nomenklaturze scalonej oraz to, że Komisja i Rada nie zakwestionowały przy stosowaniu stawek obniżonych w odniesieniu do towarów posługiwania się przez Polskę własną definicją, mimo że jak to wyżej już wskazano organy te mają pełny ogląd co do stosowania przez Polskę stawek obniżonych."

6.5. W świetle przedstawionych uwag co do rozumienia art. 98 ust. 1-3 dyrektywy 112 za nieuprawnione należy postrzegać stanowisko, że polski ustawodawca przy ustalaniu stawek obniżonych musi posługiwać się wyłącznie nomenklaturą scaloną, gdyż tylko ten system klasyfikacyjny jest rozstrzygający dla objęcia danego asortymentu towarowego obniżoną stawką podatku VAT. Na podstawie omówionych przepisów dyrektywy 112 państwo członkowskie przy określeniu towarów, do których ma zastosowanie stawka obniżona, może identyfikować te towary przy pomocy nomenklatury scalonej. Oznacza to, że państwo może posłużyć się tą nomenklaturą, ale może i wybrać także inne sposoby określenia towarów. Opcja posługiwania się nomenklaturą scaloną ma służyć precyzyjnemu wskazaniu zakresu danej kategorii, co nie oznacza jednak, że nie wolno ich określić przez odwołania do krajowych klasyfikacji towarów, takich jak PKWiU. Takie stanowisko zostało zawarte w tezie wymienionego wyżej wyroku składu siedmiu sędziów i skład orzekający w niniejszej sprawie je podzielił.

Sąd pierwszej instancji nie naruszył zatem art. 98 ust. 2 i 3 dyrektywy 112, a w konsekwencji również nie uchybił powołanym w skardze kasacyjnej przepisom Traktatów.

6.6. Odnosząc się do pozostałych postawionych zarzutów kasacyjnych konieczne było wskazanie, że przepisy dotyczące stawek podatku VAT, jako materialnoprawne normy ustawowe, mają charakter powszechnie obowiązujący. O ich wysokości, zgodnie z art. 217 Konstytucji RP, decyduje ustawodawca. Powinien on zatem, wprowadzając obniżoną stawkę, uwzględniać zasady wynikające z dyrektywy 112, w szczególności zasadę neutralności podatku od wartości dodanej. Zasada ta sprzeciwia się bowiem różnemu traktowaniu na gruncie tego podatku towarów podobnych lub świadczenia usług znajdujących się w relacji konkurencyjnej z tego powodu.

6.7. Stanowisko takie wyraził TSUE jednoznacznie w tezie 25 wyroku z dnia 6 maja 2010 r. w sprawie C-94/09 Komisja Europejska przeciwko Francji. Stwierdził mianowicie, że: "nie można wykluczyć selektywnego stosowania obniżonej stawki pod warunkiem, że nie spowoduje ono ryzyka zakłócenia konkurencji". Pogląd ten został rozwinięty w tezach 28 - 30: "28. Wynika z tego, że gdy państwo członkowskie postanawia skorzystać ze stworzonej przez art. 98 ust. 1 i 2 dyrektywy 2006/112 możliwości zastosowania obniżonej stawki podatku VAT do kategorii usług zawartej w załączniku III do tej dyrektywy, ma ono, z zastrzeżeniem poszanowania zasady neutralności podatkowej, na której opiera się wspólny system podatku VAT, możliwość ograniczenia stosowania tej obniżonej stawki podatku VAT do określonych i swoistych aspektów tej kategorii.

29. Przyznana w ten sposób państwom członkowskim możliwość dokonywania selektywnego stosowania obniżonej stawki podatku jest uzasadniona w szczególności twierdzeniem, że ponieważ stawka ta stanowi wyjątek, ograniczenie jej stosowania do określonych i swoistych aspektów jest spójne z zasadą, według której wyjątki i odstępstwa należy interpretować ściśle (ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 28).

30. Należy jednak podkreślić, że stosowanie tej możliwości podlega podwójnemu warunkowi po pierwsze, wyodrębnienia, dla celów stosowania obniżonej stawki, tylko określonych i swoistych aspektów omawianej kategorii usług, a po drugie, poszanowania zasady neutralności podatkowej. Celem tych warunków jest zapewnienie, że państwa członkowskie będą korzystać z tej możliwości tylko w warunkach gwarantujących proste i prawidłowe stosowanie wybranych obniżonych stawek oraz zapobieżenie wszelkim możliwym przypadkom uchylania się od opodatkowania, unikania opodatkowania i nadużyć."

6.8. W przywołanym już wyroku w sprawie o sygn. akt I FSK 759/14, Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił ponadto, że oceny podobieństwa produktów należy dokonywać z perspektywy konsumenta. Cechami, które należy uwzględnić przy tej ocenie są skład, smak, funkcja towarów (środków spożywczych) oraz ewentualnie inne właściwości, które mogą mieć wpływ na decyzję konsumenta co do wyboru danego towaru. Ma to istotne znaczenie w kontekście pkt 7 preambuły dyrektywy 112, stanowiącego, iż na terytorium każdego państwa członkowskiego podobne towary i usługi podlegają takiemu samemu obciążeniu podatkowemu, bez względu na długość łańcucha produkcji i dystrybucji.

Nadmienić należy, że wskazana analiza, nie może jednak prowadzić do wykroczenia poza zakres obowiązujących przepisów prawa, określających stawki podatkowe. Ustalanie stawek dla poszczególnych produktów leży bowiem w gestii ustawodawcy, a nie w gestii organu wydającego interpretację indywidualną. W szczególności organ ten nie może stwierdzić, że dany produkt powinien być opodatkowany stawką niższą, aniżeli wynikająca z przepisów ustawy, uznawszy jego podobieństwo z innym produktem, korzystającym ze stawki preferencyjnej. Organ wydający interpretację wykroczyłby wówczas poza obszar wykładni prawa na rzecz jego stanowienia, do czego nie jest w żaden sposób uprawniony.

Z kolei sądy administracyjne, kontrolujące działalność organów podatkowych, w przypadkach nieoczywistych mając wątpliwości co do tego, czy przyjęta stawka dla danego towaru nie narusza zasady neutralności, mogą podjąć także przewidziane w Konstytucji RP działania, zmierzające do zbadania zgodności ustawy zwykłej z ustawą zasadniczą lub prawem unijnym. Natomiast powszechnej zmiany stawek podatkowych, jak już wcześniej podkreślono, dokonać może wyłącznie ustawodawca. Impulsem do takich zmian może być orzeczenie odpowiedniego organu stwierdzające niezgodność krajowych przepisów z prawem unijnym lub orzeczenie stwierdzające niezgodność ustawy (załącznika do ustawy) z odpowiednimi przepisami Konstytucji RP.

6.9. W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny oczywiście wadliwej implementacji nie stwierdził. Nie powziął również wątpliwości tego rodzaju, aby wystąpić ze stosownym pytaniem. W konsekwencji można było uznać, że ustawodawca, wprowadzając różne stawki podatkowe na towary wymienione we wniosku, nie naruszył zasady neutralności w odniesieniu do analizowanych produktów. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że w ramach swojej podstawowej funkcji wskazane produkty objęte stawką podstawową w ocenie konsumentów są zupełnie odmiennie postrzegane niż kawa zbożowa, do której przypisano stawkę obniżoną. Przed wszystkim konsumenci nie wybierają ich tyko dlatego że są spożywane na gorąco, co zasadniczo akcentowała Skarżąca. Ważne są poza ewidentnie odróżnianymi cechami fizycznymi tych produktów, zasadniczo ich właściwości smakowe, potrzeby i preferencje konsumenta, upodobania oraz zwyczaje, jakie towarzyszą ich spożywaniu. Wbrew argumentacji Skarżącej, nie można było zatem przyjąć, że wszelkie wymienione przez nią produkty mogą być traktowane jako towary podobne. Pomiędzy wskazanymi we wniosku o interpretację towarami istnieją bowiem zasadnicze różnice mające wpływ na decyzję konsumenta o wyborze danego środka spożywczego. Przede wszystkim są to towary zupełnie odmienne co do składu, procesu produkcji, smaku, aromatu i konkretnej funkcji. Przeciętny konsument bez problemu dostrzega różnice między np. kawą naturalną, herbatą a kawą zbożową. Odróżnianie ich jest faktem powszechnie znanym i nie wymaga specjalnego dowodzenia, nawet jeśli wszystkie one najczęściej spożywane są jako gorący napój.

Niezasadny okazał się więc również zarzut naruszenia art. 41 ust. 2 u.p.t.u. w ramach którego Skarżąca kwestionowała możliwość objęcia różnymi stawkami produktów wskazanych we wniosku.

6.10. W tej sytuacji zaskarżony wyrok nie naruszał prawa w zakresie objętym zarzutami skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny oddala skargę kasacyjną, jeżeli nie ma ona usprawiedliwionych podstaw, o czym stanowi art. 184 ab initio P.p.s.a. W myśl tego przepisu orzeczono zatem jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.

6.11. Natomiast w zakresie orzeczenia w przedmiocie kosztów z punktu drugiego sentencji wyroku, Naczelny Sąd Administracyjny wziął pod uwagę, że: - wyrok Sądu pierwszej instancji oddalał skargę, przy braku wartości przedmiotu zaskarżenia; - skargę kasacyjną od tego wyroku złożyła Skarżąca przed dniem 1 stycznia 2016 r.; - Minister Finansów złożył odpowiedź na skargę kasacyjną sporządzoną przez radcę prawnego, zaś na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym był reprezentowany przez takiego pełnomocnika; - skarga kasacyjna została oddalona.

Wobec takiego stanu faktycznego o kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zatem na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2 w związku z art. 207 § 1, art. 209 P.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 2 lit. a w związku z pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 490, z późn. zm.). Odniesienie do tych ostatnich przepisów wynikało z § 22 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. poz. 1804), zgodnie z którym do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem 1 stycznia 2016 r. stosuje się przepisy dotychczasowe do czasu zakończenia postępowania w danej instancji.