Uzasadnienie
Zażalenie P. Z. dotyczy postanowienia z dnia 3 marca 2014 r., sygn. akt I SA/Ke 366/13, w którym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej "Ppsa", oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych.
Z przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji stanu sprawy wynikało, że zaskarżona decyzja stała się podstawą wszczęcia postępowania egzekucyjnego wobec skarżącego. Zajęto mu rachunek bankowy i zgromadzone na nim środki. Rachunek ten był niezbędny do prowadzenia działalności gospodarczej, jedynego źródła dochodu i utrzymania. Skarżący oświadczył, że nie może w sposób pełny prowadzić działalności i regulować bieżących zobowiązań. Nie posiada innych źródeł utrzymania, a kwota wpisu jest zbyt wysoka do uiszczenia bez uszczerbku dla skarżącego i jego rodziny.
Jednocześnie skarżący wskazał, że z żoną ma zniesioną wspólność majątkową. Wskazał, że pozostaje w gospodarstwie domowym wraz z żoną i dwojgiem dzieci w wieku 10 i 6 lat. Jako posiadany majątek wykazał samochód osobowy Chrysler Voyager rok produkcji 2004 o wartości ok. 15000 - 17000 zł. Źródłem utrzymania rodziny skarżącego jest dochód uzyskiwany przez żonę z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości około 5000 zł miesięcznie. Z prowadzonej działalności gospodarczej skarżący uzyskał natomiast na dzień 31 października 2013 r. stratę w wysokości 1350 zł.
W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia oświadczenia o stanie majątkowym i wydatkach skarżący wskazał, że z prowadzonej działalności gospodarczej poniósł w 2013 r. stratę w wysokości 2062 zł. Podniósł, że jego zdaniem z uwagi na zniesienie wspólności majątkowej małżeńskiej, dochody żony nie powinny mieć wpływu na podejmowanie decyzji o zwolnienie skarżącego od kosztów wpisu. Poinformował jednak, że dochody żony netto miesięcznie wynoszą około 3300 zł. Jako niezbędne wydatki skarżący podał: koszty mieszkaniowe: czynsz 510 zł; energia elektryczna 100-120 zł miesięcznie; gaz 20 zł; Internet 69 zł; telewizja 89,90 zł; telefon stacjonarny 50 zł., tel. komórkowe około 100 zł; koszty utrzymania samochodu: paliwo, ubezpieczenie 200-250 zł miesięcznie; koszty utrzymania dwójki dzieci: miesięcznie zajęcia dodatkowe (basen, kursy językowe, ogólno rozwojowe, akademia nauki) 300-350 zł; koszty szkolne rocznie (podręcznik, składki ubezpieczenia, wyprawki, komitet rodzicielski) około 1200 rocznie; wypoczynek dzieci (kolonie) rocznie około 1200 zł; odzież dla dzieci miesięcznie około 200-250 zł; imprezy kulturalne (kino) około 50 zł miesięcznie; lekarstwa, leczenie dentystyczne (trudne do oszacowania występują w miarę potrzeb) około 60-140 miesięcznie, koszty wyżywienia rodziny miesięcznie około 1200 -1500 zł; koszty odzieży w miarę potrzeb średnio około 100-250 zł. Skarżący poinformował, że jego dotychczasowy firmowy rachunek bankowy, na skutek działania organów skarbowych, został zablokowany i z uwagi na brak wpływów oraz nie uiszczanie miesięcznych opłat umowa rachunku została wypowiedziana.
Dlatego nie może przesłać żadnego wyciągu z rachunku bankowego. Z uwagi na zawarcie w 2002 r. umowy o wyłączeniu wspólności majątkowej małżeńskiej nie ma możliwości uzyskania od żony wyciągu bankowego. W związku z tym, że dochody skarżącego są znikome, w zasadzie pokrywają wydatki związane z prowadzoną działalnością, większość kosztów miesięcznego utrzymania rodziny spoczywa na żonie.
Wskazując na motywy swojego orzeczenia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. o zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej, który w niniejszej sprawie wynosi 250 zł.
Zdaniem Sądu, skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, we wnioskowanym zakresie, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stwierdzenie takie potwierdzało porównanie będących do dyspozycji wnioskodawcy dochodów oraz ciążących na nim comiesięcznych wydatków. Sąd podkreślił, że dla oceny możliwości finansowych skarżącego ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy istotne znaczenie mają jedynie wydatki niezbędne (konieczne), tj. związane z bieżącym zaspokojeniem potrzeb egzystencjalnych (mieszkanie, wyżywienie). Spośród podanych przez skarżącego miesięcznych wydatków do niezbędnych Sąd zaliczył: czynsz (510 zł), energię elektryczną (120 zł), gaz (20 zł), wyżywienie (1500 zł). Za takie wydatki nie uznał natomiast tych związanych z zajęciami dodatkowymi dzieci czy ich wypoczynkiem, wydatków na samochód, Internet czy imprezy kulturalne.
Z kolei w kwestii kosztów związanych z obowiązkiem szkolnym dzieci Sąd uznał je za konieczne, jednak nie bieżące i miesięczne. Sąd zwrócił ponadto uwagę na fakt, że skarżący sam oświadczył, iż wydatki na odzież czy leczenie dentystyczne, ponoszone są "w razie potrzeby".
Sąd wskazał, że wskazane wydatki pokrywane są z dochodów uzyskiwanych przez żonę skarżącego, które miesięcznie wynoszą około 3300 zł. Biorąc pod uwagę relację dochodów rodziny do wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem, należy stwierdzić, że po uregulowaniu wpisu od skargi kasacyjnej skarżącemu pozostaną do dyspozycji wolne środki, zapewniające mu co najmniej minimum warunków socjalnych. Zdaniem Sądu, dysponowanie stałym źródłem dochodu umożliwia planowanie i racjonalne gospodarowanie środkami, a ponadto, zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej.
Sąd podkreślił ponadto, że wskazywana przez skarżącego strata z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej nie przesądza o tym, iż skarżący nie jest w stanie uiścić wpisu od skargi kasacyjnej. Strata jest bowiem wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami i nie oznacza braku środków finansowych.
Na powyższe orzeczenie skarżący złożył zażalenie, w którym wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i zwolnienie od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu skarżący stwierdził, że jego miesięczne dochody są tożsame z miesięcznymi wydatkami. Dodał, że posiada samochód osobowy, który jest mu niezbędny do wykonywania pracy, a co za tym idzie zabezpiecza źródło jego dochodów. Konieczność ponoszenia kosztów sądowych spowoduje konieczność zaciągnięcia długów, a w konsekwencji szkodę znacznych rozmiarów i trudne do odwrócenia skutki. Skarżący stwierdził, że wniesiona przezeń skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona, a zatem nie jest zasadne ponoszenie przez niego kosztów sądowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie jest niezasadne.
Zgodnie z treścią art. 199 Ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
Wychodząc z tej płaszczyzny rozważań za trafne uznać trzeba stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, że skarżący nie wykazał braku możliwości wygospodarowania środków finansowych na ciążące na nim opłaty sądowe.
Analiza złożonego wniosku oraz uzupełniających go oświadczeń i dostarczonych przez skarżącego informacji, którą przeprowadził w zaskarżonym postanowieniu Sąd pierwszej instancji, nie może budzić wątpliwości. Sąd ten prawidłowo ocenił strukturę wydatków skarżącego i wykazał, że w niniejszej sprawie instytucja prawa pomocy nie może mieć zastosowania. Na aprobatę zasługuje w szczególności ocena charakteru poszczególnych wydatków, wśród których Sąd wymienił te, których nie sposób uznać za niezbędne. Co ważne, wbrew argumentacji zażalenia, nie były to wyłącznie wydatki na samochód, które jako jedyne stanowiły przedmiot polemiki podjętej przez skarżącego w złożonym środku odwoławczym.
Sąd pierwszej instancji właściwie ocenił również fakt poniesionej straty przez skarżącego, która nie wyklucza dysponowania na bieżąco środkami wystarczającymi do pokrycia wpisu od skargi kasacyjnej. Na aprobatę zasługiwała także konstatacja o możliwości skorzystania z pomocy żony, której dochody przewyższają niezbędne, miesięczne wydatki ponoszone przez rodzinę skarżącego. Ponadto wobec faktu, że skarżący w istocie nie zakwestionował ustaleń, których dokonał Sąd pierwszej instancji w niniejszym postępowaniu wpadkowym, nie sposób podważyć zgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia.
Odnosząc się do pozostałych argumentów zażalenia należy stwierdzić, że szkoda znacznych rozmiarów i trudne do odwrócenia skutki, na których następstwo, nota bene gołosłownie, powołuje się skarżący nie stanowią przesłanek przyznania prawa pomocy lecz wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji (art. 61 § 3 Ppsa), która to instytucja procesowa nie stanowiła przedmiotu niniejszego postępowania incydentalnego.
Za całkowicie chybione uznać należało również twierdzenie, że zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika z faktu, iż złożona skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona. Skarżącemu, w razie ewentualnego uwzględnienia skargi kasacyjnej, przysługuje wprawdzie zwrot kosztów postępowania od strony przeciwnej, lecz nie wpływa to na fakt, że koszty te skarżący musi najpierw ponieść. Nie jest bowiem możliwe, w świetle obowiązującego prawa, zwalnianie strony od obowiązku uiszczenia wpisu od pisma bazując na subiektywnej ocenie wnoszącego, że zawarty w tym piśmie środek odwoławczy jest usprawiedliwiony. Zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, na zasadzie prawa pomocy, znajduje bowiem oparcie wyłącznie w przesłankach wymienionych w art. 246 Ppsa, a te, w odniesieniu do skarżącego, zostały przez Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenione.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa orzekł jak w sentencji.