Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 13 grudnia 2013 r., sygn. akt III SA/Gl 286/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił R. Ł. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Z uzasadnienia powyższego postanowienia wynika, że R. Ł. (dalej jako "skarżący") wraz ze skargą kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 3 października 2012 r., złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wniosek ten obejmował żądanie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu nadesłanego urzędowego formularza PPF, skarżący oświadczył, że nie osiąga żadnych dochodów i pozostaje na utrzymaniu swojej żony.
Postanowieniem z 23 maja 2013 r. referendarz sądowy odmówił prawa pomocy. W uzasadnieniu powołano się na fakt nienadesłania wymaganych w postępowaniu prowadzonym przez referendarza dokumentów.
Skarżący złożył sprzeciw na to postanowienie. W sprzeciwie ponownie podkreślił swoją trudną sytuację materialną i zwrócił uwagę, że Sąd dysponuje z urzędu dokumentacją ją potwierdzającą.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 2 sierpnia 2013 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Powyższe postanowienie zostało zaskarżone zażaleniem. Postanowieniem z dnia 2 października 2013 r. (sygn. akt I FZ 269/12) Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu swojego orzeczenia podniósł, że konieczne jest dokładne ustalenie stanu majątkowego skarżącego i jego możliwości płatniczych.
Kierując się powyższym wskazaniem w zarządzeniu z dnia 5 listopada 2013 r. pełnomocnik strony skarżącej został wezwany do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o prawo pomocy.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący pismem z dnia 29 listopada 2013 r. poinformował Sąd, że nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna w powiatowym urzędzie pracy i nie pobiera żadnego zasiłku. Z mieszkania przy ulicy D. w C. nie uzyskuje dochodów, ponieważ sam z niego czasem korzysta. Dokumenty na temat kosztów utrzymania przedstawił w załączniku do pisma. Obowiązek łożenia na utrzymanie małoletniego dziecka wnioskodawca spełnia poprzez pomoc w sprawowaniu opieki, jak również nieregularną pomoc finansową w miarę posiadanych środków pieniężnych. Na temat rachunków bankowych skarżący nie wypowiedział się.
Ponownie rozpoznając sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznał, że wniosek skarżącego nie zasługiwał na uwzględnienie.
Sąd stwierdził, że skarżący nie wykazał, aby spełniał przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Sąd podkreślił, iż odpowiedź skarżącego na zarządzenie sprawozdawcy, wydane w oparciu o art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") i wytyczne Naczelnego Sądu Administracyjnego, również nie pozwalają przyjąć możliwości pełnej oceny sytuacji majątkowej skarżącego, albowiem nie odniósł się on do całości wezwania W takiej natomiast sytuacji niemożliwym jest przyznanie prawa pomocy w oparciu o art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a.
Sąd wskazał, że skarżący ograniczył się bowiem do udzielenia informacji, że nie jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako bezrobotny. Uprzednio przedłożył natomiast zaświadczenie z urzędu skarbowego za 2012 rok o nieosiąganiu dochodów. W obecnym postępowaniu – pomimo stosownego wezwania – nie wypowiedział się co do faktu osiągania dochodów z działalności gospodarczej. Na podstawie samych tylko oświadczeń skarżącego i nadesłanych dokumentów Sąd wysnuł wniosek, że nie pracując, nie pobierając zasiłku ani innych świadczeń o charakterze socjalnym, nie prowadząc działalności gospodarczej i nie uzyskując dochodów z najmu lokalu jednocześnie pokrywa opłaty eksploatacyjne i okazyjnie łoży na małoletnie dziecko. Sytuację taką Sąd uznał za wątpliwą z punktu widzenia zasad doświadczenia życiowego. Zaznaczono jednocześnie, że skarżący nie odniósł się również do kwestii rachunków bankowych, zatem Sąd nie mógł stwierdzić czy dysponuje on takimi rachunkami, w jakiej wysokości środki się na niej znajdują oraz czy i kiedy zostały zlikwidowane lub zajęte.
W tym zakresie zwraca uwagę fakt uiszczenia w bieżącym postępowaniu opłat sądowych z rachunków bankowych zarejestrowanych na nazwisko R. Ł. I tak np. opłatę kancelaryjną za odpis wyroku z uzasadnieniem uiszczono w dniu 2 listopada 2012 r. z rachunku prowadzonego na nazwisko R. Ł. (k. 75 akt sądowych) pomimo, że przedłożone tytuły wykonawcze z lipca i sierpnia tego roku stwierdzały brak rachunków bankowych. Na tej postawie można by dojść do wniosku, że skarżący albo w swoich oświadczeniach mija się z prawdą albo też jego sytuacja majątkowa ulega ciągłym zmianom.
Niezależnie od tej kwestii Sąd uznał, że wątpliwości co do zdolności płatniczych skarżącego nie zostały rozwiane, a sam skarżący nie wykazał się inicjatywą dowodową umożliwiającą ocenę zasadności dofinansowania prowadzonej przez niego przed tutejszym Sądem sprawy przez Skarb Państwa.
Zażalenie na powyższe postanowienie wywiódł skarżący. W uzasadnieniu zażalenia wskazał, że niniejszej sprawy nie można rozpatrywać odrębnie z pominięciem dowodów znajdujących się w aktach sprawy. Ponadto Sąd nie uzasadnił w żaden sposób przyczyn, dla których odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy, praktycznie powielając swoje wcześniejsze postanowienie w przedmiotowej sprawie.
Z uwagi na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od tej reguły stanowi instytucja prawa pomocy.
W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym w przypadku, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), oraz w zakresie częściowym, kiedy koniecznego wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (pkt 2).
Prawo pomocy jako instytucja procesowa postępowania przed sądami administracyjnymi ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie osiągają żadnych dochodów, lub też osobom o bardzo niskich dochodach, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie ponosić kosztów związanych z postępowaniem przed sądami administracyjnymi. Zasadą jest bowiem, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, zwłaszcza jeśli posiada stały miesięczny dochód.
Zatem prawo pomocy jako wyjątek, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.).
W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego słusznie stwierdził, że skarżący nie wykazał, aby spełniał przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.
Mając bowiem na uwadze powyżej przywołane przepisy zważyć należy, iż instytucja prawa pomocy może zostać przyznana w wyjątkowej sytuacji, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny. Poprzez "wykazanie" należy rozumieć swoiste przekonanie Sądu co do zasadności przyznania prawa pomocy, objawiające się w szczególności przedstawieniem np. dokumentów, oświadczeń pozwalających Sądowi na pełny wgląd w sytuację majątkową osoby wnioskującej, które następnie poddana zostaje weryfikacji, celem zbadania, czy występują przesłanki konieczne do przyznania osobie wnioskującej prawa pomocy.
Dlatego tak ważnym z punktu widzenia wnioskodawcy jest czynne uczestniczenie w procesie weryfikacji jego sytuacji majątkowej, poprzez nadsyłanie odpowiednich dokumentów we własnym zakresie, jak również rzetelne odpowiadanie na wezwanie Sądu poczynione na zasadzie art. 255 P.p.s.a.
Przypomnieć należy, że zarządzeniem z dnia 5 listopada 2013 r. Sąd wezwał skarżącego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o prawo pomocy poprzez przedłożenie:
- - informacji czy skarżący jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna w powiatowym urzędzie pracy oraz czy pobiera zasiłek a w razie odpowiedzi pozytywnej do przedłożenia stosownego zaświadczenia oraz informacji na temat ewentualnych dochodów osiąganych w roku 2013,
- - informacji czy skarżący uzyskuje dochody z tytułu posiadania mieszkania, którego nie zajmuje w C. przy ulicy D. [...] (np. z tytułu najmu) a jeśli nie o podanie przyczyn takiego stanu rzeczy,
- - oświadczenia na temat kosztów utrzymania skarżącego popartego stosowną dokumentacją (np. dowody uiszczenia opłat za media) za okres od 1 stycznia do 31 października 2013 r.,
- - oświadczenia na temat obowiązku łożenia na utrzymanie małoletniego dziecka skarżącego oraz ewentualnego stopnia tego utrzymania (w razie ponoszenia obowiązku alimentacyjnego należy poprzeć tę okoliczność odpisem stosownego orzeczenia sądu) według stanu na dzień 31 października 2013 r.,
- - oświadczenia na temat prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej, tj. czy jest kontynuowana a w razie odpowiedzi pozytywnej do nadesłania odpisów deklaracji VAT-7 za okres od maja do października 2013 r. oraz bilansu ekonomicznego za rok 2012,
- - wyciągów i odpisów z rachunków bankowych osobistych lub związanych z działalnością gospodarczą skarżącego bądź zaświadczenia o ich likwidacji lub zajęciu za okres od 1 stycznia do 31 października 2013 r.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący pismem z dnia 29 listopada 2013 r. poinformował Sąd, że nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna w powiatowym urzędzie pracy i nie pobiera żadnego zasiłku. Z mieszkania przy ulicy D. w C. nie uzyskuje dochodów, ponieważ sam z niego czasem korzysta. Dokumenty na temat kosztów utrzymania przedstawił w załączniku do pisma. Obowiązek łożenia na utrzymanie małoletniego dziecka wnioskodawca spełnia poprzez pomoc w sprawowaniu opieki, jak również nieregularną pomoc finansową w miarę posiadanych środków pieniężnych. Na temat rachunków bankowych skarżący nie wypowiedział się.
Wobec powyższego, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący nie przedstawił wszystkich istotnych danych wymaganych do rozstrzygnięcia kwestii istotnych dla przyznania prawa pomocy. Niewyjaśniona pozostaje kwestia rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego, jak również czy i ewentualnie w jakiej wysokości skarżący otrzymuje dochody w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej.
Skarżący z jednej strony podnosi, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, z drugiej zaś twierdzi, że ponosi koszty swojego utrzymania, np. uiszcza opłaty eksploatacyjne i okazyjnie łoży na utrzymanie małoletniego dziecka. Stoi to zatem w sprzeczności, bowiem Sąd nie może zweryfikować z jakiego źródła skarżący otrzymuje dochody i w jakiej są one wysokości.
Te okoliczności sprawiają, że Sąd nie ma pełnego obrazu sytuacji majątkowej skarżącego i nie może jej zbadać pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy. W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że orzeczenie Sądu I instancji jest prawidłowe, zaś zażalenie jako bezpodstawne podlega oddaleniu.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na zasadzie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.