Uzasadnienie
1. Postanowieniem z dnia 21 marca 2013 r., sygn. akt I SA/Rz 20/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie po rozpatrzeniu wniosku E.K. (dalej: "skarżąca") o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, zwolnił skarżącą od kosztów sądowych w całości (pkt 1) oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie (pkt 2).
2.1. Występując z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, skarżąca złożyła oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym, zgodnie z którym prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe z mężem i dwójką małoletnich dzieci. Cała rodzina utrzymuje się z prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej, z której osiąga ona dochód w wysokości ok. 2500 zł brutto miesięcznie, natomiast mąż skarżącej, jest osobą bezrobotną.
Majątek skarżącej, zgodnie ze złożonym oświadczeniem, obejmuje mieszkanie o pow. 47 m2, a także nieruchomości rolne o pow. 0,1867 ha oraz 0,08 ha. Z przedłożonych przez skarżącą w trakcie postępowania dokumentów, wynika ponadto, że jest ona zadłużona na kwotę 172 876,59 zł. Skarżąca zaznaczyła, że w związku z koniecznością spłaty tego zadłużenia jest ona zmuszona sprzedać mieszkanie oraz pozostałe nieruchomości.
Sąd I instancji po pierwsze wskazał, że w myśl art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm., dalej: "P.p.s.a."), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z sytuacją taką nie mamy jednak miejsca w niniejszym przypadku, ponieważ skarżąca posiada stałe źródło dochodów, dysponuje też majątkiem, który może stanowić źródło sfinansowania przynajmniej części kosztów, związanych z zainicjowanym przez nią postępowaniem.
Mając jednakże na uwadze wysokość zadłużenia skarżącej, sąd I instancji stwierdził, że aktualnie poniesienie przez nią pełnych kosztów sądowych, związanych z niniejszą sprawą mogłoby być dla niej znacznym obciążeniem. W związku z tym zasadnym jest przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, jako odpowiadające jej możliwościom płatniczym.
W związku z powyższym, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2, w zw. z art. 245 § 3 P.p.s.a., sąd I instancji zwolnił skarżącą od kosztów sądowych w całości (pkt 1) oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie (pkt 2).
3. Skarżąca wniosła zażalenie na przedmiotowe postanowienie w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie (pkt 2 postanowienia). Jednocześnie wniosła o przyznanie pomocy poprzez ustanowienie adwokata.
W uzasadnieniu, po pierwsze, podniosła, że od 1 kwietnia 2013 r. zawiesiła swoją działalność gospodarczą i w związku z tym nie będzie osiągała dochodu. Od 10 marca 2013 r., skarżąca wraz z dziećmi mieszka u rodziców i pozostaje wraz z dziećmi na ich utrzymaniu. Wskazała, że zadłużenie wobec banku przekracza kwotę 200 000 zł, a bank zaczyna żądać spłaty kredytów. Skarżąca zaznaczyła, że po sprzedaniu nieruchomości w pierwszej kolejności chce pokryć zobowiązania wobec banku, a następnie zlikwidować działalność.
Dalej zwróciła się z prośbą o pozytywne rozpatrzenie złożonego zażalenia. Podnosząc, że wynajęcie adwokata kosztuje dużo więcej niż zwolnienie (przyznane) z opłaty sądowej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
- 4. Zażalenie skarżącej podlega oddaleniu.
- 5. Tytułem wstępu stwierdzić należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, które ze względu na nadzwyczajne okoliczności, tj. nadzwyczaj trudną sytuację majątkową i rodzinną, nie są w stanie ponieść kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Innymi słowy, jeżeli poniesienie kosztów związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym pociągnęłoby za sobą uszczerbek w utrzymaniu skarżącego i jego rodziny, skarżący ma prawo domagać się stosownej pomocy od Skarbu Państwa, a po wykazaniu, że powyższe okoliczności rzeczywiście zachodzą, pomoc taka będzie mu przyznana. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego I FZ 47/11 z dnia 23 marca 2011 r.). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku.
Dalej z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wynika, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jej pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
6. W okolicznościach niniejszej sprawy słusznie sąd I instancji przyjął, że sytuacja majątkowa, w jakiej znajduje się skarżąca, nie uzasadnia dofinansowania jej przez Skarb Państwa w pełnym zakresie. Sąd I instancji w sposób rzetelny zbadał sytuację majątkową i rodzinną skarżącej. Sąd I instancji wyciągnął trafne wnioski uznając, iż sytuacja materialna wnioskodawcy nie uzasadnia zwolnienia od ponoszenia kosztów sądowych w zakresie całkowitym.
7. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżąca nie wykazała – jak wymaga tego przepis art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., że jej sytuacja świadczy o spełnieniu przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podkreślić należy, że w rozpatrywanym zażaleniu jego autorka nie odniosła się do konkretnych argumentów wymienionych przez sąd I instancji, jako przemawiających przeciwko uwzględnieniu wniosku. Tym samym stanowisko sądu I instancji nie zostało w żaden sposób podważone, a dokonana w zaskarżonym postanowieniu ocena sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącej nie została w istocie zakwestionowana jako nieprawidłowa. W zażaleniu skarżąca podniosła, że z dniem 1 kwietnia 2013 r., zawiesiła swoją działalność gospodarczą. Jednak podkreślenia wymaga w tym miejscu, że rozpatrywanie wniosków o przyznanie prawa pomocy należy do kompetencji wojewódzkich sądów administracyjnych, a Naczelny Sąd Administracyjny jedynie je kontroluje, sprawując kontrolę legalności orzeczeń sądów pierwszej instancji. Wobec tego wskazanie, na etapie postępowania zażaleniowego, informacji o zawieszeniu działalności nie może być rozpatrzone przez Sąd odwoławczy, ponieważ fakt ten nie był przedmiotem rozpoznania i oceny dokonanej przez sąd I instancji zaskarżonym orzeczeniem. Argumentacja zawarta w zażaleniu sprowadza się w znacznej mierze do powtórzenia argumentów zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomoc, które już były przedmiotem rozważań sądu I instancji. Argumentacja taka nie może mieć wpływu na rozstrzygnięcie zażalenia.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego ogół przedstawionych okoliczności wskazuje, że brak było podstaw do uznania, że konieczność poniesienia kosztów związanych z wynagrodzeniem profesjonalnego pełnomocnika będzie stanowić dla skarżącej barierę w dostępie do sądu, tym bardziej, że skarżąca nie wykazała, że w swojej sytuacji finansowej nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów prowadzonego postępowania. Zgodzić się należy ze stanowiskiem sądu I instancji, że przedstawiona sytuacja majątkowa strony, uniemożliwiała podjęcie pozytywnego dla skarżącej rozstrzygnięcia, czyli przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadniona była ocena, że ponieważ skarżąca posiada stałe źródło dochodów, dysponuje też majątkiem, który może stanowić źródło sfinansowania przynajmniej części kosztów związanych z wynagrodzeniem profesjonalnego pełnomocnika, związanych z zainicjowanym przez nią postępowaniem. Prawidłowo również uznał sąd I instancji, mając na uwadze wysokość zadłużenia skarżącej, że poniesienie przez nią pełnych kosztów sądowych, związanych z niniejszą sprawą mogłoby być dla niej znacznym obciążeniem. W związku z tym zasadnie przyznał jej prawo pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, jako odpowiadające jej możliwościom płatniczym.
- 8. Reasumując powyższe rozważania, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że sąd I instancji, wydając zaskarżone postanowienie nie naruszył przepisów obowiązującego prawa. Końcowo, ustosunkowując się do informacji zawartej w zażaleniu w przedmiocie zawieszenia działalności gospodarczej, należy wskazać, że zgodnie z art. 165 P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne, jeżeli nastąpiła zmiana okoliczności sprawy.
- 9. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.