Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 09.02.2007 r., sygn. akt I SA/Kr 502/06, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek M. K. o zwolnienie od kosztów sądowych w postaci zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od wniesionej skargi kasacyjnej.
W motywach tego postanowienia Sąd w pierwszej kolejności wskazał, że skarżący prowadził działalność gospodarczą pod firmą "P", w ramach którego zajmował się wydzierżawianiem stacji paliw oraz handlem paliwami. Sąd uznał więc, że skarżący jako przedsiębiorca powinien liczyć się z ewentualnością ponoszenia kosztów związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. W opinii Sądu mieści się to w zakresie ryzyka gospodarczego.
W dalszej części uzasadnienia Sąd wywiódł, że M. K. nie wykazał należycie przesłanek z art. 246 § 1 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej "popsa". Sąd zaznaczył, że skarżący nie podał dochodów żony, które są istotne dla oceny sytuacji finansowej i zdolności płatniczej całego gospodarstwa domowego, nie podał również wysokości wydatków związanych z zaspokajaniem potrzeb życiowych. Sąd wyraził również szereg wątpliwości co do rzetelności informacji zawartych we wniosku odnoszącym się do pozostałych składników majątku (mieszkanie, nieruchomość rolna, inne nieruchomości, posiadane zasoby).
W końcowej części uzasadnienia Sąd zaakcentował, że według oświadczeń strony jest ona zobowiązana do uiszczenia wpisów sądowych od 72 środków odwoławczych (36 skarg kasacyjnych i 36 zażaleń) i jak sama oświadcza nie może tego dokonać ze względu na "krótkie terminy sądowe, kłopoty z zaciągnięciem kredytu lub upłynnieniem majątku". W ocenie Sądu w zaistniałej sytuacji przeszkodą do uiszczenia wpisu nie jest więc brak środków majątkowych a inne okoliczności o charakterze formalnym. Dlatego też Sąd doszedł do przekonania, że wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie może zostać uwzględniony.
Powyższe postanowienie zaskarżone zostało zażaleniem M. K., w którym wniesiono o jego uchylenie w całości i udzielenie pomocy prawnej, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 popsa przez dokonanie błędnej wykładni przepisu, błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, że skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny.
W uzasadnieniu do tak sformułowanego zarzutu skarżący, wskazując na treść art. 246 § 1 popsa, podkreślił, że w sposób nieuprawniony zróżnicował przesłanki udzielenia prawa pomocy dla osoby fizycznej w zależności od tego czy prowadzi ona działalność gospodarczą czy też nie. W tym zakresie strona przede wszystkim zanegowała stwierdzenie, że możliwość ponoszenia kosztów postępowania stanowi element ryzyka gospodarczego związanego z prowadzeniem działalności przedsiębiorstwa, przywołując fragment uzasadnienia do postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17.10.2006 r., sygn. II OZ 1028/06.
Skarżący stwierdził również, że w swym uzasadnieniu Sąd nie odniósł się do okoliczności, że w zaistniałej sytuacji strona jest zobligowana do opłacenia wpisów sądowych od 72 środków odwoławczych, z czego uiściła wpisy od 36 zażaleń i jednej skargi kasacyjnej. Zdaniem skarżącego punktem odniesienia dla oceny możliwości finansowych skarżącego powinna być suma wszystkich wpisów, a nie wpis w pojedynczej sprawie. Pogląd ten wsparto tezą postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23.10.2006 r., sygn. I FZ 239/06.
Po rozpoznaniu zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, co następuje
Zażalenie zawiera usprawiedliwione podstawy.
Zgodnie z art. 246 § 1 przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (pkt 1) osobie fizycznej następuje gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym (pkt 2) gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z treści przywołanego przepisu wynika, że przez użycie sformułowania "wykaże" ustawodawca przesunął ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy na stronę. Do Sądu zaś, kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy natomiast ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oczywistym więc jest, że Sąd nie może rozstrzygnąć o zasadności lub bezzasadności zgłoszonego żądania dopóki nie będzie miał należytej wiedzy o rzeczywistym stanie majątkowym (w tym o możliwościach finansowych) i rodzinnym wnioskodawcy.
W niniejszej sprawie Sąd stanął na stanowisku, że skarżący nie wykazał w sposób prawidłowy zaistnienia przesłanek umożliwiających udzielenie mu pomocy prawnej. Jednak w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego taka ocena była przedwczesna. Nie została bowiem poprzedzona analizą (a przynamniej próbą analizy) aktualnej sytuacji majątkowej skarżącego i jego rodziny, a także jego rzeczywistych możliwości finansowych.
W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd stwierdził m.in., że skarżący "nie podał dochodów żony, które są istotne dla oceny sytuacji finansowej i zdolności płatniczej całego gospodarstwa domowego, nie podał również wysokości wydatków związanych z zaspokajaniem potrzeb życiowych". Sąd powziął również wątpliwości, co do prawdziwości twierdzeń strony o braku jakichkolwiek składników majątkowych, np. mieszkania. Skoro te informacje miały tak istotne znaczenie dla Sądu przy ocenie aktualnej sytuacji majątkowej wnioskodawcy, to bez ich ustalenia nie powinien on wydawać orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy. Za tego rodzaju wnioskiem przemawia również treść art. 255 popsa, gdzie wprost rozstrzygnięto, że "jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku (...) okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, strona obowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego." Sąd miał zatem środek prawny do uzyskania potrzebnych informacji.
Jednak z niewiadomych powodów z niego nie skorzystał, ograniczając się do wyeksponowania braków i niejasności w oświadczeniach strony co do jej sytuacji materialnej. Sąd stawiając skarżącemu zarzut udzielania "wymijających odpowiedzi", nie podjął próby wyjaśnienia tych niejasności. Sąd nie poczynił również ustaleń, jaka jest sytuacja finansowa jego małżonki ani czy jest ona w stanie udzielić mężowi pomocy w utrzymaniu gospodarstwa domowego. Sąd nie zbadał struktury wydatków ponoszonych przez skarżącego na utrzymanie jego najbliższej (ujawnionej) rodziny i nie ocenił, czy skarżący mógł podjąć próby ich zmniejszenia.
W związku z powyższym zasadnym jest zarzut naruszenia art. 246 § 1 popsa przez błędną ocenę stanu faktycznego wyrażającą się w zaniechaniu ustalenia istotnych dla Sądu informacji dotyczących sytuacji majątkowej strony. Braki te doprowadziły zaś Sąd pierwszej instancji do (co najmniej) przedwczesnego stwierdzenia o niemożliwości przyznania stronie prawa pomocy.
Autor zażalenia ma również rację, zwracając uwagę na pominięcie w rozważaniach sądowych znaczenia konieczności uiszczenia przez skarżącego wpisów sądowych od skarg kasacyjnych w 35 innych sprawach. Bez wątpienia okoliczność ta ma duży wpływ na ustalenie wysokości środków pieniężnych, którymi może dysponować strona na potrzeby tego konkretnego postępowania. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego została już ugruntowana linia orzecznicza, zgodnie z którą brak wzięcia pod uwagę przez Sąd faktu prowadzenia przez wnioskodawcę kilku postępowań sądowych i sumy kosztów sądowych z nimi związanych przy ocenie aktualnych możliwości finansowych strony stanowi podstawę do uchylenia postanowienia Sądu i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Świadczą o tym chociażby postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23.10.2006 r., sygn. I FZ 239/06, z dnia 20.11.2006 r., sygn. I FZ 443/06 (niepubl.) z dnia 08.01.2007 r., sygn. 343/06 (niepubl.).
Rozpoznając ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd winien więc zbadać, żądając od strony stosownych wyjaśnień na podstawie art. 255 popsa, jakie wydatki związane z utrzymaniem rodziny ponosi skarżący oraz czy sytuacja finansowa małżonki skarżącego (jej przychody, posiadany łatwo zbywalny majątek, ponoszone przez nią wydatki) pozwalają jej na udzielenie pomocy mężowi w pokrywaniu opłat sądowych. Oceniając możliwość uiszczenia przez skarżącego kosztów sądowych Sąd winien również ustalić, czy i jaki wpływ na możliwość uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej w tej sprawie miała konieczność uiszczenia wpisu w innych, toczących się równolegle postępowaniach sądowych.
Stąd też Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 w związku z 197 § 2 popsa postanowił jak w sentencji.