Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 20 lutego 2012 r., sygn. akt I SA/Wr 848/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił P. O. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia 31 maja 2010 r. w przedmiocie rozliczenia w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od 2007 do 2009 r.
Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji powołując się na treść art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270, dalej jako P.p.s.a.) stwierdził, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku koniecznego utrzymania, bowiem konsekwentnie unika spełnienia obowiązku wynikającego z art. 255 P.p.s.a. przez złożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów. Dane wskazane w formularzu wniosku – w ocenie Sądu – nie były bowiem wystarczające do oceny zasadności zawartego w nim żądania.
Ponadto brak żądanych dokumentów uniemożliwił weryfikację twierdzeń strony podnoszonych w złożonym oświadczeniu. W konsekwencji nie jest możliwa ocena sytuacji majątkowej wnioskodawcy i jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Wprawdzie – co zauważa również skarżący – w sprawie zostały złożone już określone dokumenty i informacje, jednak dotyczą one stanu finansowego skarżącego sprzed ponad roku. Ponadto nie dawały one podstaw do uwzględnienia wniosku, gdyż postanowieniem z dnia 24 stycznia 2011 r. Sąd odmówił przyznania prawa pomocy.
Odnosząc się do oświadczeń na piśmie i na urzędowym formularzu, Sąd zauważył, że podnoszone przez skarżącego okoliczności wskazywane jako uniemożliwiające mu prowadzenie działalności gospodarczej i skutkujące wnioskowaniem przez stronę o przyznanie prawa pomocy, tj. postępowanie egzekucyjne w wyniku którego zajęto rachunki bankowe oraz ustanowiono hipotekę przymusową na nieruchomości skarżącego, nie zostały poparte stosownymi tytułami wykonawczymi, co uniemożliwiło Sądowi ustalenie wysokości egzekwowanych kwot w postępowaniach egzekucyjnych ani zastosowanych środków egzekucyjnych. Niemożliwym było również zweryfikowanie oświadczeń skarżącego odnośnie poniesionej w miesiącach styczeń – wrzesień 2011 r. straty operacyjnej oraz wysokości obrotu za ten rok. Niewiedza ta, zdaniem Sądu, potwierdza tylko istnienie wątpliwości co do okoliczności, na które wnioskodawca się powołuje.
Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem skarżący złożył zażalenie, w którym wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że w wyznaczonym terminie ujawnił wszelkie okoliczności związane ze złożonym wnioskiem. Wskazał, że posiadając w aktach dokumenty dotyczące sprawy Sąd zarzuca wnioskodawcy ich nieprzedłożenie wraz z wnioskiem, a jedynie powołanie się na nie. Zakwestionował obowiązek przedstawiania tych samych dokumentów, w tym samym postępowaniu wraz z nowym wnioskiem. Nie zgodził się ponadto z możliwością zabezpieczenia przez niego środków na opłacenie kosztów sądowych, gdyż organ podatkowy zablokował mu możliwość prowadzenia działalności gospodarczej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie fizycznej, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.
Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 P.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust.1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11). Wnioskodawca powinien zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na wnioskodawcy. Wynika to z treści art. 252 § 1 P.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach.
Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu właściwie ocenił wniosek skarżącego. Należy zauważyć, że skarżący mimo wyraźnego wezwania do złożenia dokumentów źródłowych, które w ocenie Sądu były istotne dla zobrazowania jego sytuacji finansowej oraz możliwości płatniczych, uchylił się od przedłożenia tych dokumentów. Sąd pierwszej instancji zasadnie zatem uznał, że strona nie wykazała w sposób właściwy, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 – nie publikowane).
Za niewystarczającą należy uznać również argumentację podniesioną na etapie postępowania zażaleniowego. Same bowiem twierdzenia skarżącego bez poparcia ich stosownymi dokumentami nie przekonują Sądu i nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania skarżącemu prawa pomocy w postaci zwolnienia od wpisu od skargi. Także argument zażalenia, że w sprawie zostały złożone już określone dokumenty i informacje nie mógł odnieść oczekiwanego przez skarżącego skutku. Dokumenty znajdujące się w aktach sprawy dotyczą bowiem stanu finansowego skarżącego sprzed ponad roku.
Ponadto, jak słusznie podkreślił Sąd pierwszej instancji, nie dawały one podstaw do uwzględnienia wniosku, gdyż postanowieniem z dnia 24 stycznia 2011 r. Sąd odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.
Końcowo Sąd zauważa, że postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową i rodzinną uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy.
W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.