Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 2 marca 2011 r. sygn.akt I SA/Łd 1488/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił wniosek J. M. o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał, że w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. w sprawie podatku od towarów i usług za sierpień 2004 r. J. M. zawarł wniosek o przyznanie mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
We wniosku skarżący wskazał, że mieszka i prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną D., synem J., córką M. oraz wnuczkiem M. Skarżący oraz jego żona i syn prowadzą działalność gospodarczą i osiągają z tego tytułu dochody w wysokości odpowiednio: 1.800 zł, 2.000 zł i 2.200 zł miesięcznie.
Skarżący oświadczył, że jest właścicielem trzech działek budowlanych o powierzchni: 1.000 m2 w K., 1.000 m2 w miejscowości C. II i 700 m2 w miejscowości C., a także samochodu osobowego F. z 2000 r. oraz busa transportowego V. z 2003 r., nie posiada innego majątku ani oszczędności. Jego syn jest właścicielem działki budowlano-rolnej o powierzchni 5.800 m2. Ponadto wnioskodawca wskazał, że co miesiąc "ponoszone koszty to": spłata kredytu, którego rata wynosi 1.760 zł, dostawa wody i odprowadzanie ścieków – 50 zł, dostawa energii elektrycznej – 60 zł, koszty ogrzania budynku 500 zł, należności za usługi telefoniczne – 500 zł oraz koszty wyżywienia 2.500 zł.
Uzasadniając wniosek skarżący podał, że wniósł skargi na dziewięć decyzji. Suma należnych opłat sądowych w tych sprawach wynosi przeszło 6.500 zł. Kwota ta znacznie przewyższa możliwości finansowe skarżącego.
Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 24 listopada 2011 r. pełnomocnik skarżącego został wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie wskazanych w wezwaniu dokumentów.
W odpowiedzi na wezwanie skarżący nadesłał zaświadczenia z urzędu skarbowego dotyczące dochodów członków swojej rodziny za rok 2010, z których wynika, że żona wnioskodawcy uzyskała dochód w wysokości 19.811 zł, dochód skarżącego wyniósł 54.326 zł. Wnioskodawca nadesłał również zaświadczenia: I. M. i K. M., zamieszkałych wspólnie ze skarżącym. Z zaświadczeń tych osób wynika, że osiągnęły one dochód w wysokości odpowiednio 15.979 zł i 54.348 zł.
Z nadesłanych deklaracji VAT-7 wynika, że z tytułu działalności gospodarczej prowadzonej osobiście skarżący uzyskał w listopadzie 2011 r. przychód rzędu 3.000 zł, zaś jego przychód za październik wyniósł 2.356 zł. Działalność gospodarcza prowadzona przez żonę skarżącego w listopadzie 2011 r. przyniosła przychody w wysokości 348.722 zł, zaś w październiku przychód wyniósł 62.836 zł.
Skarżący nadesłał także wyciągi z rachunków bankowych, z których wynika, że saldo jego rachunku w banku M. na koniec października 2011 r. wynosiło 3.785 zł, przy czym suma uznań za ten miesiąc zamknęła się kwotą 12.478 zł, zaś suma obciążeń stanowiła kwotę 10.408 zł; stan tego rachunku na koniec miesiąca listopada wynosił 21. 446 zł, suma uznań to kwota 37.513 zł, suma obciążeń zaś 19.852 zł, przy czym w miesiącu tym skarżący zaciągnął kredyt, w wysokości 31.300 zł, którego miesięczna rata począwszy od grudnia 2011 r. wynosi 694 zł. Historia rachunku skarżącego w Banku S. w P. za okres od 31 października 2011 r. do 2 stycznia 2012 r. wskazuje, że jego saldo początkowe wynosiło 3.502 zł, saldo końcowe 1.755 zł, suma uznań za ten okres zamknęła się kwotą 9.600 zł, zaś suma obciążeń wynosiła 11.348 zł. Z nadesłanego rachunku żony skarżącego posiadanego w tym samym banku spółdzielczym za okres od 15 listopada do 31 grudnia 2011 r. wynika, że saldo początkowe wynosiło 46.926 zł, saldo końcowe 34.197, suma uznań w tym okresie zamknęła się kwotą 89.453 zł, zaś suma obciążeń wyniosła 102.182 zł.
Skarżący przedstawił także faktury za usługi telefoniczne z których wynika, że miesięcznie ponosi na ten cel wydatki w granicach 120-180 zł, zaś wydatki jego żony w tym zakresie wynoszą około 250-260 zł. Nadto wnioskodawca wyjaśnił, że wskazane we wniosku koszty ogrzewania dotyczą budynku należącego do jego teściowej, w którym jego żona prowadzi działalność gospodarczą.
Wojewódzki Sąd Administracyjny, po wniesieniu sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z 10 stycznia 2012 r. odmawiającego Skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, uznał iż wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Zdaniem Sądu pierwszej instancji Skarżący nie wykazał w wiarygodny i rzetelny sposób, iż spełnił ustawowe przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Przedłożona przez Skarżącego dokumentacja wykazała liczne nieprawidłowości jak fakt, że jego wydatki niemal dwukrotnie przewyższają dochody. Skarżący udokumentował wyłącznie wydatki na usługi telefoniczne. Koszty ogrzania budynku, które we wniosku o przyznanie prawa pomocy zostały określone w wysokości 500 zł okazały się być kosztami związanymi z innym budynkiem (budynek w miejscowości C. należący do teściowej skarżącego).
Sąd uznał wniosek Skarżącego za niewiarygodny również ze względu na osoby pozostające ze Skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. Przedłożone w tej materii dokumenty pozostają bowiem w sprzeczności ze sobą.
Analiza wyciągów z kont bankowych pozwoliła zdaniem Sądu przyjąć, że skarżący jest w stanie partycypować w kosztach postępowania w pełnym zakresie. bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Na powyższe postanowienie Skarżący wniósł zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W uzasadnieniu pełnomocnik Skarżącego podniósł, iż Skarżący w całości zastosował się do wezwania referendarza sądowego działając w zaufaniu, iż przekazanie wymienionych w wezwaniu danych pozwoli w sposób rzetelny udowodnić jego sytuację materialną. Ponadto pełnomocnik Skarżącego wskazał, iż fakt przekraczania wydatków ponad uzyskiwane dochody świadczy tylko o tym, iż cześć ciężarów utrzymania przenoszona jest na członków rodziny, co nie oznacza, że zasadnym jest przeniesienie na rodzinę również kosztów niniejszego postępowania.
Dodatkowo Skarżący zmuszony był do wniesienia łącznie dziewięciu skarg na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w L., z którymi wiąże się suma opłat sądowych w kwocie przekraczającej 6 500 zł., a więc ponad dwukrotnie przewyższającej kwotę jego miesięcznego dochodu. Pełnomocnik wskazał również na okoliczność spłacania przez Skarżącego kredytu, który stanowi 60 – 75 % jego dochodu oraz na fakt, iż Skarżący nie może sprzedać jedynej posiadanej przez siebie nieruchomości, gdyż została ona zajęta przez organy podatkowe.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie wskazać należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z brzmieniem art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Ciężar dowodu powyższych okoliczności spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Świadczy o tym użycie w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy należy natomiast ocena, czy takie okoliczności zachodzą.
Jak wynika z powyższego uregulowania o przyznaniu prawa pomocy decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią pełnych kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny powinien zapewnić prawidłową równowagę pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony, a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).
Przywołane powyżej przepisy stanową jednak wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. W związku z tym, że to do wnioskodawcy należy uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności, które przytacza we wniosku o przyznanie prawa pomocy, to ciężar dowodu spoczywa na nim.
Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że rozpatrywanie wniosków o przyznanie prawa pomocy należy do kompetencji wojewódzkich sądów administracyjnych, a Naczelny Sąd Administracyjny jedynie je kontroluje, sprawując kontrolę legalności orzeczeń sądów I instancji.
Należy zgodzić się z Sądem pierwszej instancji, iż wobec wyłaniających się z dokumentacji przedstawionej przez Skarżącego niejasności nie można było dokonać kompleksowej oceny sytuacji finansowej Skarżącego. Skarżący składając wniosek o przyznanie prawa pomocy z jednej strony wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną D., córką M., synem J. oraz wnukiem M. Jednakże z zaświadczeń o wysokości dochodu wynika, że wspólnie ze Skarżącym zamieszkują I. M. i K. M. W judykaturze przyjmuje się zaś, że pod pojęciem "sytuacji majątkowej strony" należy rozumieć dochody oraz majątek osób prowadzących z nią gospodarstwo domowe. Dlatego też tego rodzaju nieścisłości muszą prowadzić do negatywnej oceny wiarygodności twierdzeń Skarżącego.
Odnosząc się do samej oceny sytuacji majątkowej Skarżącego przez Sąd pierwszej instancji trudno odmówić jej słuszności. Skarżący wskazał wydatki dotyczące utrzymania w kwotach znacznie przewyższających jego dochody, w związku z czym logicznym wydaje się, iż w wydatkach tych najprawdopodobniej partycypują członkowie jego rodziny, bądź są one znacznie zawyżone. Nie sposób tego wyjaśnić, gdyż Skarżący, prócz rachunków telefonicznych, nie przestawił żadnych dowodów zapłaty za czynsz, media itp. Dodatkowo Skarżący prowadzi działalność gospodarczą, a więc powinien mieć świadomość możliwości wszczęcia wobec niego kontroli podatkowej i konieczność poniesienia kosztów z tym związanych.
Argument podnoszony przez stronę w zażaleniu, że koszty utrzymania przewyższające dochód Skarżącego są pokrywane przez członków jego rodziny nie pozostaje bez znaczenia dla rozpatrywanej sprawy. Zgodnie bowiem z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 ze zm.) oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swoich sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, a art. 87 tej ustawy przewiduje że rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. Z uwagi na te przepisy nie można pominąć, przy ocenie sytuacji majątkowej Skarżącego, faktu udzielania pomocy finansowej Skarżącemu przez jego rodzinę, a tym samym możliwość jej przyczynienia się do poniesienia przez niego kosztów postępowania (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 kwietnia 2011 r., sygn.akt I FZ 11/11, oraz z 14 czerwca 2011 r., sygn.akt I FZ 149/11).
Nie sposób odmówić słuszności twierdzeniom Sądu pierwszej instancji, iż konieczność spłacania przez Skarżącego kredytu nie stanowi przesłanki do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Aby uzyskać kredyt we wskazanej wysokości Skarżący musiał wykazać się odpowiednią zdolnością kredytową lub odpowiednim zabezpieczeniem wierzytelności. Trudno więc dać wiarę twierdzeniom Skrzącego, że nie posiada żadnego majątku, spłaca zaciągnięty kredyt i ponosi koszty swego utrzymania znacznie przewyższające udokumentowany dochód. Z wyciągu z rachunku w Banku M. za październik 2011 r. wynika, że Skarżący wypłacił gotówką 10 000 zł., czego następstwem było saldo na koniec miesiąca w wysokości 3 785 zł., a w miesiącu następnym Skarżący otrzymał kredyt w wysokości 31 300 zł.
Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.