Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 28 lutego 2012 r. sygn.akt I SA/Kr 2131/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie przyznał prawo pomocy M. L. – W. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w pozostałym zakresie wniosek oddalił.
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał, że z "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach", nadesłanych dokumentów oraz akt sprawy o sygn. I SA/Kr 927/10 wynika że M. L.-W. samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Otrzymuje rentę w kwocie 663,55 zł miesięcznie netto, a z tytułu najmu dwóch lokali uzyskuje łącznie kwotę 3.348 zł. (1.893 zł + 1.455 zł). Jej miesięczne koszty utrzymania wynoszą natomiast ok. 609 zł. Skarżąca jest właścicielką domu o pow. 108,75 m2 położonego w M. (obciążonego hipotekami na łączną kwotę 133 800 zł), w stosunku do którego toczy się postępowanie egzekucyjne, nieruchomości rolnej o pow. 0,14 ha (obciążonej hipotekami na łączną kwotę 90.000 zł) oraz dwóch lokali użytkowych; przy ul. S. o pow. 37,43 m2 i przy ul. B. o pow. 29,94 m2 (obciążonych hipotekami na łączną kwotę 172.900 zł). Lokale te są wynajmowane, a pieniądze przeznacza ona na pokrycie rat kredytowych oraz podatku od nieruchomości.
Strona skarżąca wydaje na ten cel 3.515,57 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni nie posiada oszczędności ani przedmiotów o wartości pow. 3000 euro. Podaje, iż po spłaceniu rat kredytowych pozostaje jej kwota 350–400 zł miesięcznie.
Postanowieniem z dnia 9 stycznia 2011 r. Referendarz sądowy zwolnił skarżącą od kosztów sądowych, a w pozostałym zakresie oddalił jej wniosek. Orzekający uznał, iż rozpatrywanym przypadku sytuacja skarżącej jest trudna, ale nie wyjątkowa, więc nie daje podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny, na skutek wniesienia sprzeciwu przez Skarżącą, przyznał prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów postępowania, w pozostałym zakresie wniosek oddalił.
W ocenie tego Sądu sytuacja majątkowa skarżącej pozwala na pokrycie kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika. Sąd wskazał na regularne otrzymywanie przez Skarżącą renty w kwocie 663,55 zł miesięcznie netto oraz dochodu z tytułu najmu dwóch lokali użytkowych w kwocie 3.348 zł. (1.893 zł + 1.455 zł). Jej miesięczne koszty utrzymania wynoszą ok. 609 zł. Skarżąca jest właścicielką domu o pow. 108,75 m2 położonego w M., nieruchomości rolnej o pow. 0,14 ha oraz dwóch lokali użytkowych; przy ul. S. o pow. 37,43 m2 i przy ul. B. o pow. 29,94 m2 w K.Sama zaś konieczność spłaty zobowiązań kredytowych z uwagi na obciążenie nieruchomości hipotekami nie stanowi, według Sądu, o ubóstwie skarżącej. Sąd podzielił ugruntowany w orzecznictwie sądowym pogląd, że zobowiązania prywatne nie mogą być uprzywilejowane w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie wskazać należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom (zarówno fizycznym jak i prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Stosownie do przepisu art. 246 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: "p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).
Jak wynika z powyższego uregulowania o przyznaniu prawa pomocy decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią pełnych kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny powinien zapewnić prawidłową równowagę pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony, a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).
Przywołane powyżej przepisy stanową jednak wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. W związku z tym, że to do wnioskodawcy należy uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności, które przytacza we wniosku o przyznanie prawa pomocy, to ciężar dowodu spoczywa na nim.
Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że rozpatrywanie wniosków o przyznanie prawa pomocy należy do kompetencji wojewódzkich sądów administracyjnych, a Naczelny Sąd Administracyjny jedynie je kontroluje, sprawując kontrolę legalności orzeczeń sądów I instancji.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego prawidłowo Sąd pierwszej instancji uznał, że wnioskodawczyni nie wykazała, że jej sytuacja świadczy o spełnieniu przesłanek do przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie. W rozpoznawanym zażaleniu jego autorka nie odniosła się do konkretnych argumentów wymienionych przez Sąd pierwszej instancji jako przemawiających przeciwko uwzględnieniu wniosku w całości. Tym samym stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie zostało w żaden sposób podważone.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji słusznie zwrócił uwagę, że Skarżąca posiada stałe źródło dochodów – rentę oraz czynsz za dwa lokale użytkowe, które wynajmuje. Skarżąca reguluje na bieżąco płatności związane z własnym utrzymaniem, jak również raty kredytu. Dochód, który zostaje jej na własne utrzymanie po spłacie zobowiązań nie jest może wysoki, jednakże stan majątkowy Skarżącej nie odbiega od przeciętnych dochodów. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko że nie można akceptować priorytetowego traktowania przez Stronę zobowiązań prywatnoprawnych ponad daniny publiczne (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 maja 2011 r., sygn.akt I FZ 130/11).
Nie można pominąć faktu prowadzenia przez Skarżącą działalności gospodarczej w postaci wynajmu lokali użytkowych. W celu ich nabycia Skarżąca zaciągnęła kredyty, a więc była to długoterminowa inwestycja, dokładnie zaplanowana i ukierunkowana na przyszły zysk. Prowadzenie działalności gospodarczej wiąże się z ryzykiem kontroli i konieczności pokrycia jej ewentualnych kosztów, Skarżąca powinna więc liczyć się z koniecznością pokrycia również tych wydatków.
Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że z literalnego brzmienia art. 246 § 1 p.p.s.a. jedyną ustawową przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jest wykazanie, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustawodawca nie wprowadził dodatkowych warunków przyznawania prawa pomocy w zakresie całkowitym, w tym odnoszących się do celowości udziału pełnomocnika w sprawie. Przyjęte w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rozwiązanie jest więc odmienne od tego jakie ustawodawca zastosował w art. 117 § 3 Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 ze zm.), zgodnie z którym uwzględnienie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu uzależnione jest od ustalenia, że udział profesjonalnego pełnomocnika w sprawie jest potrzebny. Dodatkowo brak profesjonalnego pełnomocnika nie stanowi dla Skarżącej bariery w dostępie do sądu.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.