Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2008 r., sygn. akt III SA/Gl 147/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił wniosek Z. J. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z wpisu sądowego od skargi oraz ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia 28 listopada 2007 r. w przedmiocie podatku akcyzowego.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, iż postanowieniem z dnia 19 maja 2008 r. referendarz sądowy zwolnił stronę z wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej kwotę 200 zł. Po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu w wysokości 200 zł skarżący ponownie zwrócił się o przyznanie prawa pomocy, przedkładając dodatkowe dokumenty obrazujące jego sytuację materialną i rodzinną. W sprzeciwie od odmownego postanowienia referendarza sądowego strona podkreśliła procedurę przekształcenia przedsiębiorstwa w spółkę z o. o. i brak zezwolenia na wyrób dachówek, co uniemożliwia spółce podjęcie działalności. Zaznaczono, że skarżący nie otrzymuje "dożywotniej gaży" w kwocie 1.000 zł, gdyż zapewniająca to wynagrodzenie umowa przedwstępna już nie obowiązuje. Dochody z aktualnej działalności w zakresie doradztwa technicznego są sporadyczne i niewysokie i przeznaczone na pokrycie kosztów utrzymania. Nadto sytuacja materialna pogorszyła się z powodu obłożnie chorej żony.
Sąd I instancji uznał, iż skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki do zwolnienia go od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 200 zł. Skarżący wskazuje co prawda na uzasadnione wydatki związane z podeszłym wiekiem i złym stanem zdrowia swoim i małżonki, ujemny stan konta i konieczność spłaty zadłużeń, co powoduje, że nie dysponuje on zdolnością kredytową, a prowadzona działalność gospodarcza w ciągu ostatnich dwóch lat podatkowych przyniosła stratę. Wskazano, że wykorzystywanie nieruchomości do prowadzenia działalności gospodarczej dyskwalifikuje ją jako ewentualne źródło przychodu, zaś nieruchomości należące do żony skarżącego nie mogą być sprzedane z uwagi na uwarunkowania krajobrazowe.
Sąd I instancji podkreślił jednakże, że skarżący dysponuje stałym dochodem w postaci uzyskiwanej emerytury, natomiast w utrzymaniu mieszkania pomaga mu wnuk z rodziną, który otrzymał darowiznę tego lokalu mieszkalnego z zastrzeżeniem dożywocia dla strony. Z przedłożonych dokumentów wynika też, że wnuk skarżącego ponosi związane z tym mieszkaniem opłaty (odmienne twierdzenia skarżącego w tym względzie nie znalazły pokrycia w innych dowodach). Nadto na wnuku skarżącego spoczywa obowiązek alimentacyjny (art. 128 k.r.o.), jak i podobny obowiązek związany z faktem udzielenia darowizny (art. 897 k.c.).
W ocenie Sądu I instancji skarżący w pierwszej kolejności powinien szukać pomocy w uzyskaniu środków potrzebnych na uiszczenie opłat sądowych u wnuka, a dopiero później korzystać z dofinansowania z budżetu państwa. Podniesiono także, że działalność gospodarcza skarżącego w latach 2005-2006 wiązała się ze stosunkowo wysokimi przychodami, a była ona również kontynuowana w pierwszym półroczu 2007 r. Sąd I instancji wskazał, że fakt nieotrzymywania wynagrodzenia z tytułu pełnienia funkcji prezesa zarządu w utworzonej z dotychczas prowadzonej działalności spółce z o.o. pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie wniosku, bowiem skarżący wykazywał, że od drugiego półrocza 2007 r. i tak nie uzyskiwał zysków z prowadzonej działalności gospodarczej. Stąd też skarżący nie znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej mu sfinansowanie kosztów postępowania sądowego, bowiem nie stwierdzono, aby jego sytuacja materialna i bytowa uległa zmianie w taki sposób, iż uzasadniałaby zastosowanie tej szczególnej instytucji procesowej, jaką jest przyznanie prawa pomocy w zakresie odpowiadającym żądaniu wnioskodawcy.
Sąd I instancji wskazał również, iż ze względu na treść art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie można uznać za niezbędnie konieczne w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wskazał, iż Sąd I instancji oparł swe rozstrzygnięcie na materiałach przesłanych przed 29 grudnia 2008 r., kiedy to skarżący przy piśmie procesowym w odpowiedzi na wezwanie Sądu w sprawach III SA/Gl 213/08 i III SA/Gl 144/08 przedstawił dokumenty, z których wynika, że jego obecna sytuacja materialna wyraźnie się pogorszyła, co wynika z pogorszenia zdrowia skarżącego, któremu grozi dodatkowa operacja w ciągu trzech miesięcy, a także całkowite unieruchomienie żony związane ze złamaniem kości łonowej, co wymaga dodatkowych drogich leków.
Skarżący wskazał, iż nie stać go nie tylko na koszty sądowe, ale też na utrzymanie i lekarstwa. Ponadto skarżący podniósł, iż mimo czteroletnich starań nie otrzymał dotychczas zezwolenia na wykorzystywanie olejów odpadowych i przepracowanych na sporządzenie olejów opałowych, na które miał zamówienia po 300 ton rocznie i które przyniosłyby zysk pozwalający na spłacenie zaciągniętego na inwestycje kredytu; brak mroźnej zimy w sezonie 2005/2006 i 2006/2007 uniemożliwił mu sprzedaż środka dla górnictwa zabezpieczającego węgiel przed przymarzaniem na wagonach w czasie transportu, na które miał coroczne zamówienia na 500-700 ton i którego produkcja przynosiła zysk. Zmniejszyły się także zamówienia na środek do pokrywania form do produkcji wyrobów betonowych. Żadna ze wskazanych okoliczności nie wynika przy tym z niegospodarności strony. Z uwagi na brak możliwości postawienia prowadzonego prywatnie przedsiębiorstwa w stan upadłości, skarżący zdecydował się na jego przekształcenie w spółkę z o. o. i znalezienie udziałowca, który przejąłby zadłużenie w banku.
Stąd też skarżący wniósł do spółki z o. o. aportem majątek i długi swego przedsiębiorstwa, a następnie przeniósł 100% udziałów w tej spółce na swego kontrahenta. Spółka z o.o. do tej pory nie podjęła działalności z uwagi na brak poparcia wniosku o wydanie zezwolenia na wyrób dachówek. Skarżący nie utrzymuje również "dożywotniej gaży" w wysokości 1000 zł miesięcznie, bowiem ustalenie przedwstępnej umowy sprzedaży w tym zakresie nie są zawarte w sporządzonym akcie notarialnym. Nadto spółka z o.o. nie ma środków na ewentualne świadczenie takiej gaży. Działalność gospodarcza prowadzona przez skarżącego z braku bazy magazynowej i wytwórczej ogranicza się do świadczenia usług w zakresie doradztwa technicznego. Zlecenia na tę działalność były sporadyczne i nie przynosiły wysokich dochodów, a obecnie w uwagi na kryzys zakłady ograniczają ewentualne zamówienia do spraw awaryjnych. Ewentualne dochody z tej działalności skarżący przeznaczył na uzupełnienie emerytury, pokrycie kosztów utrzymania, leczenia i lekarstw.
Podkreślono, że emerytura jest obłożona świadczeniami komorniczymi. Skarżący podniósł, iż na jego wnuku nie ciąży obowiązek alimentacyjny, a nadto wnuk nie posiada majątku, a jego dochód nie wystarcza nawet na skromne utrzymanie własnej 5-osobowej rodziny. Skarżący wskazał też, że jego sytuacja materialna wyraźnie się pogorszyła z powodu obłożnie chorej żony, która wymaga stałej opieki lekarskiej oraz kosztownych leków, przy tym z racji braku środków finansowych na zatrudnienie fachowej opiekunki skarżący zajmuje się nią sam.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Choć negatywnie należy ocenić brak bezpośredniego odniesienia się przez Sąd I instancji do treści art. 165 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, znajdującego zastosowanie w niniejszej sprawie, Sąd ten zwrócił uwagę na brak zmiany sytuacji strony w sposób uzasadniający przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, zatem wskazana wadliwość uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie uniemożliwia merytorycznej kontroli rozstrzygnięcia.
Zgodnie z art. 165 ustawy postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Nie ulega przy tym wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że okoliczności, o których mowa w tym przepisie, mają mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia. Oznacza to, że zmiana okoliczności sprawy, która pozostaje bez wpływu na ocenę sytuacji strony dokonaną przez Sąd w postanowieniu, o którego zmianę wnosi strona, nie może być przyczyną uwzględnienia takiego wniosku.
Mając powyższe na uwadze wskazać trzeba, iż postanowieniem referendarza sądowego z dnia 19 maja 2008 r. przyznano skarżącemu prawo pomocy poprzez zwolnienie go z wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej 200 zł. Jako przyczyny stanowiska, iż skarżący jest w stanie uiścić 200 zł tytułem wpisu od skargi, powołano okoliczność osiągania w przeszłości znacznych przychodów z działalności gospodarczej, co miało umożliwić skarżącemu wygospodarowanie środków na uiszczenie wpisu sądowego, osiąganie stałego dochodu z tytułu pobieranej emerytury, a także darowanie wnukowi mieszkania spółdzielczego własnościowego, co wiąże się z ciążącym na obdarowanym obowiązkiem udzielania pomocy darczyńcy.
W porównaniu z sytuacją skarżącego wziętą pod uwagę w powyższym postanowieniu, zmianie uległy przede wszystkim okoliczności dotyczące prowadzonej działalności gospodarczej. Jednakże w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zmiany te nie uzasadniają przyznania stronie prawa pomocy w zakresie szerszym niż w postanowieniu z dnia 19 maja 2008 r. Jak słusznie zauważył Sąd I instancji, działalność prowadzona przez skarżącego przed jej przekształceniem w spółkę z o. o. nie przynosiła od dłuższego czasu zysku, stąd też dotychczasowy brak zysków z działalności spółki nie wskazuje na zmianę okoliczności.
Dodatkowo zauważyć można, iż zgodnie z załączoną przez wnioskodawcę umową przedwstępną nabywca przedsiębiorstwa skarżącego miał przejąć zobowiązania zaciągnięte w związku z jego prowadzeniem - przede wszystkim kredyt bankowy, którego spłacanie było okolicznością braną pod uwagę przez referendarza sądowego w postanowieniu z 19 maja 2008 r. Nie sposób również nie wspomnieć o wynikającej z przedłożonej umowy "dożywotniej gaży" w kwocie 1.000 zł miesięcznie. Skarżący wskazuje co prawda, iż ustalenie to nie znalazło odzwierciedlenia w akcie notarialnym, jednakże nie przedstawił na potwierdzenie tego faktu stosownej dokumentacji.
Niezależnie od powyższego z dokumentów źródłowych wynika, iż skarżący uzyskuje dodatkowe środki z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej w zakresie doradztwa technicznego - z deklaracji VAT wynika, iż w okresie od marca do sierpnia 2008 r. wartość transakcji z tego tytułu sięgnęła ponad 15.000 zł. Wnioskodawca wskazuje, iż środki te zostały przeznaczone na "uzupełnienie" emerytury i poniesienie kosztów utrzymania, leczenia i lekarstw. Należy podkreślić, iż te dodatkowe dochody nie zostały wzięte pod uwagę w postanowieniu z dnia 19 maja 2008 r. Nadto emerytura skarżącego nieznacznie wzrosła, pozostawiając mu większe środki do dyspozycji, co również należy wziąć pod uwagę przy rozpatrywaniu zmian okoliczności sprawy w rozumieniu art. 165 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Jeśli chodzi natomiast o sytuację zdrowotną skarżącego i jego żony, wskazać trzeba, iż mimo deklarowania przedłożenia dodatkowej dokumentacji w tym zakresie, dokumenty takie nie zostały złożone, zatem Sąd nie dysponuje żadnymi danymi co do tych okoliczności z wyjątkiem ogólnych stwierdzeń skarżącego.
Pogorszenie zdrowia czy wymaganie opieki samo w sobie nie jest tożsame z pogorszeniem sytuacji materialnej. Z racji braku stosownej dokumentacji nie jest możliwe szersze odniesienie się do tej kwestii. Zgodzić się należy również z Sądem I instancji, który zwrócił ponownie uwagę na okoliczność darowania mieszkania wnukowi skarżącego i ciążące w związku z tym na obdarowanym obowiązki, o których mowa w art. 897 k.c. Analiza sytuacji materialnej skarżącego branej pod uwagę w postanowieniu referendarza sądowego z dnia 19 maja 2008 r. i przedstawionej obecnie prowadzi do wniosku, iż nie zaszły okoliczności uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie szerszym niż przyznane dotychczas. Stąd też prawidłowo Sąd I instancji oddalił wniosek strony o przyznanie prawa pomocy.
Z uwagi na powyższe okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.