Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 18 grudnia 2008 r., sygn. akt III SA/Gl 149/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił Z. J. przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia 28 listopada 2007 r. w przedmiocie podatku akcyzowego.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, iż niezaskarżonym przez stronę postanowieniem z dnia 19 maja 2008 r. referendarz sądowy zwolnił skarżącego z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w części przekraczającej kwotę 200 zł. Pismem z 10 lipca 2008 r. skarżący złożył "zażalenie-wniosek" o całkowite zwolnienie z kosztów sądowych. W sprzeciwie od odmawiającego przyznania prawa pomocy postanowienia referendarza skarżący wskazał, iż jego sytuacja materialna uległa pogorszeniu ze względu na brak zezwolenia na wykorzystywanie do produkcji olejów opałowych olejów odpadowych i przepracowanych, brak mroźnej zimy w sezonie 2005/2006 i 2006/2007, co spowodowało ograniczenie zapotrzebowania na produkowany przez niego środek dla górnictwa zapobiegający zamarzaniu węgla w wagonach czy innego preparatu wykorzystywanego w budownictwie, przekształcenie firmy skarżącego w spółkę z o. o., która do tej pory nie podjęła działalności gospodarczej.
Sąd I instancji stwierdził, iż na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy ciąży obowiązek uprawdopodobnienia okoliczności uzasadniających jego przyznanie. W niniejszej sprawie strona nie wykazała w dostateczny i przekonujący sposób, aby jej sytuacja materialna i bytowa pogorszyła się w stopniu, który uzasadniałby przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie. Strona została już zwolniona w obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w kwocie powyżej 200 zł, a postanowienie w tym zakresie nie zostało zaskarżone. Rozpatrywany wniosek jest kolejnym złożonym w toku tego samego postępowania, tymczasem sytuacja materialna skarżącego nie tylko się nie pogorszyła, ale ujawnione zostały nowe dochody uzyskiwane z tytułu przekształcenia firmy skarżącego w spółkę z o. o. czy dochody z tytułu świadczenia usług w zakresie doradztwa technicznego.
Skarżący nie wykazał również, aby w związku z pogorszeniem się stanu zdrowia żony jego sytuacja materialna uległa pogorszeniu. Sąd I instancji wskazał, iż zgodnie z art. 249 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub części, jeżeli okaże się, że okoliczności, na podstawie których jej przyznano nie istniały lub uległy zmianie. Okoliczności podniesione w sprzeciwie również nie dają podstawy do przyjęcia, że spółka nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych powyżej 200 zł. Sąd I instancji uznał, iż w świetle art. 260 i art. 254 § 1 w zw. z art. 246 § 2 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi strona nie wykazała zasadności złożonego wniosku. Wojewódzki Sąd Administracyjny przypomniał również, iż na podstawie art. 200 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w razie uwzględnienia skargi przysługuje skarżącemu od organu zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wskazał, iż Sąd I instancji oparł swe rozstrzygnięcie na materiałach przesłanych przed 29 grudnia 2008 r., kiedy to skarżący przy piśmie procesowym w odpowiedzi na wezwanie Sądu w sprawach III SA/Gl 213/08 i III SA/Gl 144/08 przedstawił dokumenty, z których wynika, że jego obecna sytuacja materialna wyraźnie się pogorszyła, co wynika z pogorszenia zdrowia skarżącego, któremu grozi dodatkowa operacja w ciągu trzech miesięcy, a także całkowite unieruchomienie żony związane ze złamaniem kości łonowej, co wymaga dodatkowych drogich leków.
Skarżący wskazał, iż nie stać go nie tylko na koszty sądowe, ale też na utrzymanie i lekarstwa. Ponadto skarżący podniósł, iż mimo czteroletnich starań nie otrzymał dotychczas zezwolenia na wykorzystywanie olejów odpadowych i przepracowanych na sporządzenie olejów opałowych, na które miał zamówienia po 300 ton rocznie i które przyniosłyby zysk pozwalający na spłacenie zaciągniętego na inwestycje kredytu; brak mroźnej zimy w sezonie 2005/2006 i 2006/2007 uniemożliwił mu sprzedaż środka dla górnictwa zabezpieczającego węgiel przed przymarzaniem na wagonach w czasie transportu, na które miał coroczne zamówienia na 500-700 ton i którego produkcja przynosiła zysk. Zmniejszyły się także zamówienia na środek do pokrywania form do produkcji wyrobów betonowych. Żadna ze wskazanych okoliczności nie wynika przy tym z niegospodarności strony. Z uwagi na brak możliwości postawienia prowadzonego prywatnie przedsiębiorstwa w stan upadłości, skarżący zdecydował się na jego przekształcenie w spółkę z o. o. i znalezienie udziałowca, który przejąłby zadłużenie w banku.
Stąd też skarżący wniósł do spółki z o. o. aportem majątek i długi swego przedsiębiorstwa, a następnie przeniósł 100% udziałów w tej spółce na swego kontrahenta. Spółka z o.o. do tej pory nie podjęła działalności z uwagi na brak poparcia wniosku o wydanie zezwolenia na wyrób dachówek. Skarżący nie utrzymuje również dożywotniej gaży w wysokości 1000 zł, bowiem ustalenie przedwstępnej umowy sprzedaży w tym zakresie nie są zawarte w sporządzonym akcie notarialnym. Nadto spółka z o.o. nie ma środków na ewentualne świadczenie takiej gaży. Działalność gospodarcza prowadzona przez skarżącego z braku bazy magazynowej i wytwórczej ogranicza się do świadczenia usług w zakresie doradztwa technicznego. Zlecenia na tę działalność były sporadyczne i nie przynosiły wysokich dochodów, a obecnie w uwagi na kryzys zakłady ograniczają ewentualne zamówienia do spraw awaryjnych. Ewentualne dochody z tej działalności skarżący przeznaczył na uzupełnienie emerytury, pokrycie kosztów utrzymania, leczenia i lekarstw.
Podkreślono, że emerytura jest obłożona świadczeniami komorniczymi. Skarżący podniósł, iż na jego wnuku nie ciąży obowiązek alimentacyjny, a nadto wnuk nie posiada majątku, a jego dochód nie wystarcza nawet na skromne utrzymanie własnej 5-osobowej rodziny. Skarżący wskazał też, że jego sytuacja materialna wyraźnie się pogorszyła z powodu obłożnie chorej żony, która wymaga stałej opieki lekarskiej oraz kosztownych leków, przy tym z racji braku środków finansowych na zatrudnienie fachowej opiekunki skarżący zajmuje się nią sam.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Choć negatywnie należy ocenić brak bezpośredniego odniesienia się przez Sąd I instancji do treści art. 165 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, znajdującego zastosowanie w niniejszej sprawie, Sąd ten zwrócił uwagę na brak zmiany na niekorzyść sytuacji materialnej strony, zatem wskazana wadliwość uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie uniemożliwia merytorycznej kontroli rozstrzygnięcia.
Zgodnie z art. 165 ustawy postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Nie ulega przy tym wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że okoliczności, o których mowa w tym przepisie, mają mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia. Oznacza to, że zmiana okoliczności sprawy, która pozostaje bez wpływu na ocenę sytuacji strony dokonaną w postanowieniu, o którego zmianę wnosi strona, nie może być przyczyną uwzględnienia takiego wniosku.
Mając powyższe na uwadze wskazać trzeba, iż postanowieniem referendarza sądowego z dnia 19 maja 2008 r. przyznano skarżącemu prawo pomocy poprzez zwolnienie go z wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej 200 zł. Jako przyczyny stanowiska, iż skarżący jest w stanie uiścić 200 zł tytułem wpisu od skargi, powołano okoliczność osiągania w przeszłości znacznych przychodów z działalności gospodarczej, co miało umożliwić skarżącemu wygospodarowanie środków na uiszczenie wpisu sądowego, osiąganie stałego dochodu z tytułu pobieranej emerytury, a także darowanie wnukowi mieszkania spółdzielczego własnościowego, co wiąże się z ciążącym na obdarowanym obowiązkiem udzielania pomocy darczyńcy.
W porównaniu z sytuacją skarżącego wziętą pod uwagę w powyższym postanowieniu, zmianie uległy przede wszystkim okoliczności dotyczące prowadzonej działalności gospodarczej. Jednakże w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zmiany te nie uzasadniają przyznania stronie prawa pomocy w zakresie szerszym niż w postanowieniu z dnia 19 maja 2008 r., bowiem działalność prowadzona przez skarżącego przed jej przekształceniem w spółkę z o. o. nie przynosiła od dłuższego czasu zysku, co powoduje, iż dotychczasowy brak zysków z działalności spółki nie wskazuje na zmianę okoliczności.
Dodatkowo zauważyć można, iż zgodnie z załączoną przez wnioskodawcę do akt III SA/Gl 147/08 umową przedwstępną nabywca przedsiębiorstwa skarżącego miał przejąć zobowiązania zaciągnięte w związku z jego prowadzeniem - przede wszystkim kredyt bankowy, którego spłacanie było okolicznością braną pod uwagę przez referendarza sądowego w postanowieniu z 19 maja 2008 r. Nie sposób również nie wspomnieć o wynikającej z przedłożonej umowy "dożywotniej gaży" w kwocie 1.000 zł miesięcznie. Skarżący wskazuje co prawda, iż ustalenie to nie znalazło odzwierciedlenia w akcie notarialnym, jednakże nie przedstawił na potwierdzenie tego faktu stosownej dokumentacji.
Niezależnie od powyższego, jak słusznie zauważył Sąd I instancji, skarżący w związku z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy wskazał, iż uzyskuje dodatkowe środki z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej w zakresie doradztwa technicznego - z deklaracji VAT (załączonych do akt III SA/Gl 147/08) wynika, iż w okresie od marca do sierpnia 2008 r. wartość transakcji z tego tytułu sięgnęła ponad 15.000 zł. Wnioskodawca wskazuje, iż środki te zostały przeznaczone na "uzupełnienie" emerytury i poniesienie kosztów utrzymania, leczenia i lekarstw.
Należy podkreślić, iż te dodatkowe dochody nie zostały wzięte pod uwagę w postanowieniu z dnia 19 maja 2008 r. Nadto emerytura skarżącego nieznacznie wzrosła, pozostawiając mu większe środki do dyspozycji, co również należy wziąć pod uwagę przy rozpatrywaniu zmian okoliczności sprawy w rozumieniu art. 165 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Jeśli chodzi natomiast o sytuację zdrowotną skarżącego i jego żony, wskazać trzeba, iż mimo deklarowania przedłożenia dodatkowej dokumentacji w tym zakresie, dokumenty takie nie zostały złożone, zatem Sąd nie dysponuje żadnymi danymi co do tych okoliczności z wyjątkiem ogólnych stwierdzeń skarżącego. Pogorszenie zdrowia czy wymaganie opieki samo w sobie nie jest tożsame z pogorszeniem sytuacji materialnej. Z racji braku stosownej dokumentacji nie jest możliwe szersze odniesienie się do tej kwestii.
Przypomnieć należy również okoliczność darowania mieszkania wnukowi skarżącego i ciążące w związku z tym na obdarowanym obowiązki, o których mowa w art. 897 k.c. Analiza sytuacji materialnej skarżącego branej pod uwagę w postanowieniu referendarza sądowego z dnia 19 maja 2008 r. i przedstawionej obecnie prowadzi do wniosku, iż nie zaszły okoliczności uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie szerszym niż przyznane dotychczas. Stąd też prawidłowo Sąd I instancji oddalił wniosek strony w tym przedmiocie.
Na marginesie powyższych rozważań należy wskazać, iż niesłusznie Sąd I instancji uznał, że strona ubiegająca się o przyznanie jej prawa pomocy ma obowiązek uprawdopodobnienia okoliczności uzasadniających to przyznanie. Stanowisko to sprzeczne jest przede wszystkim z brzmieniem art. 246 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który wyraźnie stanowi, że podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać (a nie uprawdopodobnić) istnienie przesłanek, o których mowa w tym przepisie. Nadto wskazać można na art. 255 ustawy, który umożliwia Sądowi wezwanie wnioskodawcy do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych, co ma zmierzać do ustalenia rzeczywistego - pełnego i niebudzącego wątpliwości - stanu majątkowego i rodzinnego strony. Zatem niewystarczające jest "uprawdopodobnienie" zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy, a stanowisko Sądu I instancji w tym zakresie nie zasługuje na aprobatę.
Niezrozumiałe jest również odwoływanie się do treści art. 249 ustawy i możliwości cofnięcia przyznanego już prawa pomocy, a także stwierdzenie, że okoliczności podniesione w sprzeciwie nie dają podstawy do przyjęcia, że "spółka nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych powyżej 200 zł". Z sentencji zaskarżonego postanowienia wynika, iż Sąd I instancji zajął się jedynie ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, a nie skorzystał z możliwości przewidzianej w art. 249 ustawy. W takiej sytuacji powoływanie się na ten przepis, jak i rozpatrywanie tego, czy strona jest w stanie uiścić koszty sądowe wyższe, niż uznane w prawomocnym postanowieniu referendarza sądowego z dnia 19 maja 2008 r., jest zbędne i nie zasługuje na aprobatę.
Zauważyć też można, iż nieuprawnione było powoływanie się na to, czy "spółka" nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych, jak i wskazanie na dotyczący przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym osobie prawnej art. 246 § 2 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - nie ulega bowiem wątpliwości, iż zarówno stroną postępowania, jak i wnioskodawcą jest osoba fizyczna. Jednakże podkreślić należy, iż wskazane wadliwości uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie mają w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wpływu na wynik postępowania, a merytoryczna ocena ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy jest prawidłowa.
Z uwagi na powyższe okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.