Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 września 2018 r., sygn. akt I SA/Gd 1751/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku (dalej: sąd pierwszej instancji) odrzucił skargę D. Spółki z o.o. w S. (dalej: skarżąca lub spółka) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w G. z dnia 16 marca 2017 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za październik i listopad 2013 r.
W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że po utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza sądowego o pozostawieniu bez rozpoznania wniosku spółki o przyznanie prawa pomocy Przewodniczący Wydziału wezwał skarżącą do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 21 grudnia 2017 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 2 668 zł w terminie 7 dni od daty doręczenia odpisu zarządzenia, z pouczeniem, że nieuiszczenie wpisu w terminie spowoduje odrzucenie skargi. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca ponownie wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, wpis nie został natomiast uiszczony w zakreślonym terminie.
W związku z tym sąd stwierdził, że zaszły przesłanki do odrzucenia skargi na podstawie art. 220 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Sąd podkreślił, że złożenie ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy wywołuje skutek od jego wniesienia, a więc nie obejmuje zwolnienia od kosztów sądowych, które skarżąca miała obowiązek uiścić przed jego złożeniem. Złożenie kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu, nie może zatem uchylić skutków prawomocności wydanego bezpośrednio wcześniej rozstrzygnięcia i tym samym nie ma wpływu na bieg terminu do uiszczenia wpisu od skargi.
Sąd zaznaczył, że upływ terminu wyznaczonego do uiszczenia wpisu obligował sąd do odrzucenia skargi. Odmienne działanie sądu mogłoby doprowadzić do uniemożliwienia prowadzenia postępowania wskutek rozpoznawania kolejnych wniosków o przyznanie prawa pomocy, co niewątpliwie skutkowałoby niezasadnym wydłużeniem postępowania.
W zażaleniu na to postanowienie skarżąca wskazała, że zażalenie jest zasadne, gdyż spółka postanowieniem z dnia 2 sierpnia 2018 r. została zwolniona od kosztów sądowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Zdaniem skarżącej spółki o zasadności zażalenia świadczy przyznanie jej zwolnienia od kosztów sądowych, które miało miejsce już po upływie terminu do uiszczenia wpisu od skargi, tj. po rozpoznaniu wniosku złożonego w terminie do wykonania prawomocnego zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi.
Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotna jest sekwencja podejmowanych czynności procesowych i wydawanych orzeczeń przez sąd pierwszej instancji.
Zarządzeniem z dnia 21 grudnia 2017 r. WSA w Gdańsku wezwał skarżącą do uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Odpis zarządzenia doręczono pełnomocnikowi spółki w dniu 15 stycznia 2018 r. (ZPO na k. 64 akt). Pismem z dnia 22 stycznia 2018 r. skarżąca zwróciła się do WSA w Gdańsku o zwolnienie od kosztów sądowych w niniejszej sprawie.
Zarządzeniem z dnia 25 stycznia 2018 r. Przewodniczący Wydziału doręczył skarżącej urzędowy formularz PPPr i wezwał skarżącą do jego wypełnienia w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Ze zwrotnego potwierdzenia odbioru znajdującego się w aktach sprawy wynika, że odpis zarządzenia doręczono skarżącej w dniu 12 lutego 2018 r. (k. 73 akt sądowych).
Zarządzeniem z dnia 27 lutego 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku pozostawił bez rozpoznania wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy, albowiem wniosek ten spółka złożyła na urzędowym formularzu, ale według nieobowiązującego wzoru.
Odpis powyższego zarządzenia doręczono skarżącej w dniu 19 marca 2018 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru: karta 81 akt sądowych).
Pismem z dnia 23 marca 2018 r. skarżąca wniosła sprzeciw od zarządzenia referendarza sądowego z dnia 27 lutego 2018 r.
Postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2018 r. WSA w Gdańsku utrzymał w mocy zaskarżone zarządzenie referendarza sądowego. Postanowienie to doręczono pełnomocnikowi skarżącej w dniu 30 kwietnia 2018 r. (ZPO na k. 91 akt sądowych)
W dniu 4 maja 2019 r. (data stempla pocztowego) skarżąca złożyła do WSA w Gdańsku wniosek o przyznanie prawa pomocy na prawidłowym formularzu PPPr wskazując na identyczne okoliczności i dane uzasadniające zwolnienie od kosztów sądowych, co w poprzednio złożonym wniosku, pozostawionym przez WSA w Gdańsku bez rozpoznania.
Następnie zarządzeniem z dnia 8 maja 2018 r., którego odpis doręczono pełnomocnikowi skarżącej w dniu 28 maja 2018 r. (ZPO na k. 102 akt sądowych), WSA w Gdańsku wezwał skarżącą do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 2668 zł z terminie 7 dni od doręczenia wezwania pod rygorem odrzucenia skargi (art. 220 § 3 p.p.s.a.).
Wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżąca ponowiła pismem z dnia 1 czerwca 2018 r. (data stempla pocztowego - 4 czerwca 2018 r.).
Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 14 czerwca 2018 r., którego odpis doręczono skarżącej w dniu 5 lipca 2018 r. (ZPO na k. 118 akt sądowych), wezwano skarżącą do przedłożenia dokumentów źródłowych, m. in. odpisu zeznania podatkowego za 2017 r., sprawozdania finansowego za 2017 r., czy też wyciągów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych za okres ostatnich 3 miesięcy. Dokumenty te skarżąca dostarczyła sądowi w korespondencji, którą nadano na poczcie w dniu 11 lipca 2018 r. (koperta na k. 140 akt sądowych).
Postanowieniem referendarza sądowego WSA w Gdańsku z dnia 2 sierpnia 2018 r. przyznano skarżącej prawo pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu tego postanowienia wskazano, że spółka wykazała, że spełnia przesłanki przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Świadczy o tym nieuzyskiwanie dochodów oraz nieposiadanie zasobów finansowych, z których mogłaby uiścić koszty sądowe w sprawie. Odpis tego postanowienia doręczono skarżącej w dniu 20 sierpnia 2018 r. (ZPO na k. 146 akt sądowych).
Natomiast zaskarżonym obecnie postanowieniem z dnia 3 września 2018 r. WSA w Gdańsku odrzucił skargę z powodu nieuiszczenia wpisu sądowego.
Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie stanął na stanowisku, że wprawdzie zgodnie z art. 220 § 3 p.p.s.a. podlega odrzuceniu skarga, od której - mimo wezwania - nie został uiszczony należny wpis i w niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że wpis nie został uiszczony w zakreślonym przez sąd pierwszej instancji terminie, to jednak automatyczne zastosowanie art. 220 § 3 p.p.s.a. w konkretnych okolicznościach niniejszej sprawy rodziłoby zdaniem NSA skutki niedopuszczalne z punktu widzenia konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 w zw. z art. 77 ust. 2 Konstytucji), jak również zasady zaufania jednostki do państwa i prawa wynikającej z art. 2 Konstytucji RP.
Jakkolwiek NSA w niniejszym składzie dostrzega sygnalizowany przez sąd pierwszej instancji potencjalny problem wnoszenia przez skarżącego kolejnych wniosków o przyznanie prawa pomocy w celu wydłużenia postępowania, to należy wskazać, że w realiach niniejszej sprawy działania spółki nie nosiły znamion nadużycia prawa. Spółka realnie nie posiadała środków na uiszczenie wpisu sądowego, a pierwotne zarządzenie o pozostawieniu bez rozpoznania jej wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało z wniesienia go na niewłaściwym formularzu, co spółka po doręczeniu jej prawomocnego postanowienia WSA w Gdańsku z dnia 9 kwietnia 2018 r. utrzymującego w mocy zarządzenie referendarza sądowego z dnia 27 lutego 2018 r. skutecznie naprawiła poprzez złożenie wniosku na prawidłowym formularzu, uzyskując zwolnienie od kosztów sądowych przy niezmienionych okolicznościach w porównaniu z pierwotnym - pozostawionym bez rozpoznania -wnioskiem.
Naruszałoby wynikającą z treści art. 2 Konstytucji RP zasadę zaufania obywatela do państwa i prawa odrzucenie skargi z powodu nieuiszczenia wpisu sądowego w sytuacji, gdy wcześniejszym postanowieniem WSA w Gdańsku przyznał skarżącej prawo pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Nadmienić należy, że w międzyczasie WSA w Gdańsku wzywał skarżącą do przedłożenia mu dokumentów źródłowych obrazujących sytuację finansową spółki, które to wezwanie skarżąca wykonała w dobrej wierze licząc na przyznanie prawa pomocy. W ocenie NSA spółka mogła w takim przypadku pozostawać w usprawiedliwionym przekonaniu, że sąd pierwszej instancji, podejmując działania zmierzające do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy i ostatecznie wniosek uwzględniając, nie będzie stosował art. 220 § 3 p.p.s.a.
Formalistyczne i bezwzględne w skutkach rygorystyczne zastosowanie art. 220 § 3 p.p.s.a. w realiach niniejszej sprawy doprowadziłoby do wynaturzenia w postaci zamknięcia drogi sądowej (art. 45 ust. 1 Konstytucji w zw. z art. 77 ust. 2 Konstytucji) w sytuacji, gdy WSA w Gdańsku podejmował w sprawie sprzeczne rozstrzygnięcia, w zaufaniu do których działała skarżąca. Nie może bowiem wymykać się z pola widzenia NSA okoliczność, że pierwotne pozostawienie bez rozpoznania wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy wynikało nie z tego, że skarżąca nie spełniała przesłanek przyznania prawa pomocy, ale z tego, że złożyła wniosek na nieaktualnym formularzu. Jakkolwiek formalizm procesowy jest dopuszczalnym co do zasady mechanizmem ograniczania konstytucyjnego prawa do sądu, to nie może być on nadmierny i powodować zamknięcia drogi sądowej inicjowanej przez skarżącą dla ochrony swoich praw podmiotowych w sytuacji, gdy działa ona w zaufaniu do podejmowanych przez sąd rozstrzygnięć procesowych.
W tej zatem konkretnej sprawie zastosowanie przez sąd pierwszej instancji art. 220 § 3 p.p.s.a. przy nieuwzględnieniu specyficznych okoliczności sprawy i niewłaściwym rozumowaniu co do nadużywania praw procesowych przez skarżącą poprzez wydłużanie postępowania, stanowiło nieproporcjonalne ograniczenie prawa dostępu do sądu skarżącej.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., uchylił w całości zaskarżone postanowienie.