Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z 7 grudnia 2010 r., sygn. akt I SA/Łd 121/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił H. G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem tego Sądu z 20 lipca 2006 r., sygn. akt I SA/Łd 135/06, oddalającym skargę H. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z 28 listopada 2005 r. nr... w przedmiocie podatku od towarów i usług za marzec 2005 r.
W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że wnioskując o ustanowienie adwokata z urzędu, skarżąca podała w formularzu PPF, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z mężem, ich źródłem utrzymania są emerytury oraz wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia w łącznej kwocie 4.144 zł brutto miesięcznie. Skarżąca jest właścicielką mieszkania o powierzchni 72 m2, jej mąż jest właścicielem działki rekreacyjnej o powierzchni około 321 m2, posiadają dwa samochody, nie posiadają innego majątku. Koszt wynajęcia adwokata do sporządzenia skargi kasacyjnej wynosi około 1.500 zł, co przekracza jej możliwości finansowe. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca nadesłała dokumenty prezentujące zestawienie wydatków jej rodziny. Podała też, że jej mąż posiada lokatę bankową, na której zdeponowane zostało 40.000 zł nabyte w drodze spadku.
Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Strona zaskarżyła powyższe postanowienie, podnosząc, iż w jego uzasadnieniu nie dokonano rzetelnej oceny jej sytuacji. Argumentację swoją skarżąca skupiła w zasadzie na zarzutach wobec osoby Sędziego sprawozdawcy, m.in. zarzuciła, że treść uzasadnienia w tej sprawie jest identyczne z uzasadnieniem w identycznej sprawie rozpoznawanej przez innego Sędziego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.).
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej wnoszącego. W złożonym w ten sposób formularzu skarżąca wskazała, że ona i jej mąż osiągają miesięcznie dochód w kwocie ponad 4.000 zł brutto, a skarżąca ma mieszkanie o powierzchni 72 m².
Zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy, co oznacza, że to strona ma przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna i osobista nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności.
W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów.
Z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. skorzystał Sąd pierwszej instancji, wzywając skarżącą o doręczenie dokumentów potwierdzających jej sytuację majątkową i finansową. Uzupełnienie wniosku o dokumenty zawierające informacje o dochodach, wydatkach oraz stanie rachunków i lokat bankowych umożliwiły Sądowi pierwszej instancji ocenę, iż w niniejszej sprawie nie zachodzi przesłanka określona w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Uznano bowiem, iż skarżąca nie dowiodła, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Co do oceny sytuacji strony dokonanej w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia należy zgodzić się ze skarżącą, że ocena ta nie była dość precyzyjnie przedstawiona przez Sąd pierwszej instancji z uwagi na nieścisłe zestawienie opisywanych wydatków i przypisanych im kwot (Sąd przyjął np., że ubezpieczenie OC samochodu wynosi 420 zł, podczas gdy kwota ta obejmowała ubezpieczenie OC i ubezpieczenie NNW). Trzeba też podkreślić, że wydatki na leki dla osoby po udarze mózgu, jak również wydatki na samochód, dzięki któremu osoba ta może dojeżdżać do pracy, należałoby uznać w tej sytuacji za wydatki konieczne w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W przypadku jednak, gdy strona nie dysponowała rachunkami z apteki, mogła te koszty uprawdopodobnić, chociażby przez orientacyjne przedstawienie ich zestawienia.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazane uchybienia Sądu pierwszej instancji nie przesądzają jednak o wyniku postępowania w przedmiocie prawa pomocy. Słuszna była bowiem - w świetle przedstawionych przez stronę informacji o jej stanie majątkowym, finansowym i rodzinnym – odmowa przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Nie ma zresztą potrzeby tak wnikliwej oceny wydatków strony, jakiej zdaje się ona wymagać w zażaleniu. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa i poglądami doktryny, skoro udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa, to powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Tymczasem w niniejszej sprawie już "na pierwszy rzut oka" widać, że taka sytuacja nie ma miejsca – wystarczy porównać stan majątkowy strony i jej męża z honorarium, jakiego zażądano od niej za usługi adwokackie (przyjmując, że strona chce wnieść skargi kasacyjne w 4 sprawach, w każdej po 1.500 zł za samo sporządzenie skargi kasacyjnej).
Strona wskazuje bowiem na osiągane dochody, posiadane mieszkanie, działkę, dom letniskowy i dwa samochody. Już same te okoliczności nie pozwalają uznać jej za osobę ubogą (przykładowo, za takie osoby uważa się bezrobotnych, którzy zostali pozbawieni prawa do zasiłku, osoby pozbawione majątku i źródła dochodu). Są jeszcze dwie dodatkowe okoliczności, które konkluzję tę potwierdzają. Po pierwsze skarżąca spłaca kredyt, co trudno odnieść do ubiegania się o możliwość skorzystania z tzw. prawa ubogich, bowiem aby uzyskać, a następnie spłacać kredyt, skarżąca winna była uprzednio wykazać odpowiednią zdolność kredytową.
Po drugie strona przedstawiła dokument potwierdzający, iż jej mąż posiada na lokacie bankowej 40.000 zł. W świetle art. 23 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) małżonkowie są zobowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Jak zaś podkreśla się w orzecznictwie obowiązek ten jest niezależny od rodzaju ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Mąż skarżącej ma zatem możliwość udzielenia jej pomocy, a podkreślane przez stronę pochodzenie wskazanej kwoty (spadek) nie ma na to żadnego wpływu, bowiem nie zwalnia jej męża z obowiązku pomocy.
Skoro strona twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji jej praw (w tym przypadku w postaci uzyskania środków na usługi adwokata w czterech sprawach), to istnieje konieczność oceny nie tylko, czy może samodzielnie sfinansować swój udział w postępowaniu, ale i czy pomoc, której może udzielić jej mąż, jest wystarczająca na zabezpieczenie tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy męża podatniczka nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa.
Powyższe okoliczności potwierdzają, jak słusznie orzekł Sąd pierwszej instancji, że skarżąca nie spełnia warunków wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Nie ma przy tym znaczenia kwestia redakcji tekstu uzasadnienia. Treść uzasadnień poszczególnych Sędziów sprawozdawców nie jest chroniona prawem autorskim i jest Sądowi znana z urzędu. Nic więc dziwnego, że w identycznym stanie faktycznym WSA dokonał identycznej jego oceny.
Wobec tych okoliczności na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.