Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z 11 maja 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 483/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie w sprawie ze skargi D. S.A. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z 12 grudnia 2014 r., w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od marca do października 2009 r.
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał, iż we wniosku o przyznanie prawa pomocy spółka powołała się na brak środków na zapłatę opłat z uwagi na nieprowadzenie działalności od maja 2013 r., nieuzyskiwanie jakichkolwiek przychodów, prowadzenie względem niej postępowania egzekucyjnego, co uniemożliwia zbycie posiadanych nieruchomości. Nadto wskazała, że nie sporządziła bilansu za ostatni rok, nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż spółka, mimo wezwania, nie przedstawiła pełnej informacji o swojej sytuacji finansowej ograniczając się do dostarczenia salda rachunku bankowego, oraz wypisów z dwóch ksiąg wieczystych. W pozostałym zakresie stwierdziła, iż z uwagi na brak środków finansowych oraz nieprowadzenie działalności nie prowadzi księgowości i nie sporządziła sprawozdań finansowych.
Sąd pierwszej instancji, powołując się na art. 245 i art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) podkreślił wyjątkowość instytucji prawa pomocy i to, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy w określonym zakresie. W sytuacji gdy wnioskodawca jest osobą prawną jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, musi on wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, lecz także że nie ma ich, mimo wykorzystania wszelkich możliwości, aby zdobyć fundusze na ich pokrycie. To wnioskodawca winien wykazać, że stan jego majątku uniemożliwia regulowanie należności sądowych, a zatem powinien wykazać, w sposób nie budzący wątpliwości, stan swojego majątku.
W ocenie Sądu, spółka nie wykazała złożonymi przez siebie dokumentami okoliczności świadczących o swojej niekorzystnej sytuacji finansowej, co uniemożliwiło ocenę zasadności jej wniosku. Negatywne skutki zaniedbań nie mogą stanowić usprawiedliwienia dla braku wywiązania się z obowiązku przedstawienia odpowiednich dokumentów, koniecznych dla prawidłowej oceny sytuacji finansowej spółki. Sąd podkreślił, iż skoro spółka nie dysponuje pełną dokumentacją podatkowo – księgową, to nie wiadomo na jakiej podstawie buduje twierdzenie o własnej sytuacji finansowej. Brak wszystkich wymaganych przez Sąd dokumentów stanowi o tym, że materiał dowodowy jest niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości.
W efekcie powyższego zdaniem Sądu pierwszej instancji niewystarczające udokumentowanie sytuacji majątkowej spółki mogło jedynie prowadzić do konstatacji, że jej wniosek o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie zasługiwał na uwzględnienie.
W zażaleniu na powyższe postanowienie spółka podniosła, iż z materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że nie tylko nie posiada ona dostatecznych środków, z których mogłaby pokryć koszty sądowe, ale że nie posiada także żadnych środków.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
W przedmiotowej sprawie spółka ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd sądu pierwszej instancji, że w okolicznościach sprawy wskazany wymóg nie został spełniony.
W świetle art. 243 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. postępowanie w przedmiocie prawa pomocy jest postępowaniem wnioskowym, podejmowanym na wniosek osoby, w której interesie jest wypełnienie przesłanek przyznania tego prawa. Zgodnie z tym przepisem prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Oznacza to, że wyłączona jest na gruncie omawianej instytucji zasada oficjalności, czyli działania sądu z urzędu, więc to wnioskodawca winien przekonać sąd administracyjny o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej i ją odpowiednio uwiarygodnić, sąd zaś ma dokonać jedynie oceny przedstawionej sytuacji. Niewątpliwie im bardziej wnioskodawca zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy.
Rozstrzygnięcie w tej kwestii zasadniczo zależy, od tego jak sąd oceni to, co zostanie przez stronę wykazane. Strona wnosząca o przyznania prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego oraz aktualnej sytuacji finansowej. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji wykorzystał swoje prawo nadane mu w art. 255 p.p.s.a. i wezwał spółkę o nadesłanie dodatkowych dokumentów, a także wskazał jakie to mają być dokumenty. Czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżąca wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy.
Należy przede wszystkim zauważyć, że nie ma wątpliwości, iż skarżąca nie wypełniła wezwania wystosowanego do niej w trybie art. 255 p.p.s.a. Nie przedstawiła szeregu dokumentów, o których przedłożenie została wezwana. Spółka nie przedłożyła faktur VAT za ostatnie trzy miesiące prowadzenia działalności, sprawozdania finansowego za 2013 r. wraz z informacjami dodatkowymi do bilansu, deklaracji w podatku dochodowym od osób prawnych za 2013 r. i 2014 r., szczegółowego zestawienia aktualnych należności i zobowiązań wobec osób trzecich, nie udokumentowała uzyskiwanych przychodów oraz kosztów działalności gospodarczej za 2014/2015 r. oraz nie wskazała wysokości i źródeł finansowania prowadzonej działalności.
Zauważyć też należy, iż osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z 29 marca 2011 r., I OZ 191/11). Skoro spółka nie przedstawiła żądanych dokumentów, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości jaka jest jej sytuacja majątkowa, to Sąd pierwszej instancji miał pełne podstawy ocenić wniosek jako niezasadny, bowiem nie mógł przeprowadzić pełnej analizy posiadanych przez nią środków. W takiej sytuacji spółka powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że wykazała przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wnioski sądu pierwszej instancji we wskazanym względzie są prawidłowe. Spółka powołuje się, iż nie sporządziła sprawozdań finansowych oraz, ze nie prowadzi działalności w związku z czym, nie składała deklaracji podatkowych. Zauważyć jednak należy, iż twierdzeń tych nie poparła żadnymi dokumentami. Przedłożenie zaświadczeń z urzędu skarbowego o nieskładaniu deklaracji czy z KRS o nie sporządzeniu sprawozdania finansowego nie powinno sprawiać spółce trudności, tym bardziej, iż jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. W takiej sytuacji brak jest usprawiedliwionych przyczyn, dla których spółka uchyliła się od wypełnienia całości wezwania o przedłożenie żądanych dokumentów, a bez nich – jak trafnie zauważył sąd pierwszej instancji, nie jest możliwe dokonanie miarodajnej oceny sytuacji finansowej, w której znajduje się spółka, a tym samym stwierdzenie, czy spełnia ona przesłanki do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Podsumowując powyższe należy uznać, że skoro to skarżącą obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się ona nie wywiązała, nie realizując wezwania skierowanego do niej w trybie z art. 255 p.p.s.a., należy uznać, że spółka nie wykazała, by błędna była konkluzja sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Ze wskazanych przyczyn, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.