Uzasadnienie
- 1. M. M. (dalej: Skarżący) zażaleniem z dnia 14 października 2026 r. zaskarżył postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 5 października 2026 r., sygn. akt VIII SPP/Wa 74/26.
- 2. Postanowieniem tym Sąd, działając na podstawie art. 178 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143, z późn. zm.; dalej: P.p.s.a.), odrzucił zażalenie Skarżącego na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 września 2026 r. utrzymujące w mocy postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 lipca 2026 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 13 kwietnia 2026 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2020 r. (zarejestrowanej pod sygn. akt VIII SA/Wa 434/26).
- 3. W zażaleniu na postanowienie z dnia 5 października 2026 r. Skarżący wniósł o uchylenie tego postanowienia w całości, zarzucając Sądowi naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji RP przez skrajnie formalistyczne zastosowanie przepisów o niedopuszczalności środków zaskarżenia (art. 178 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a.). W konsekwencji pozbawiło go to prawa do merytorycznego rozpoznania jego sprawy podatkowej z uwagi na brak środków na opłacenie wpisu.
- 4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
- 4.1. Zażalenie jako niezasadne należało oddalić, gdyż zaskarżone postanowienie Sądu z dnia 5 października 2026 r. odpowiadało prawu.
- 4.2. Na wstępie przypomnieć należało, że stosownie do art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego (m.in. o odmowie przyznania prawa pomocy) sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Jak zaś stanowi art. 260 § 2 P.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.
Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał, że postanowienie sądu o utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza sądowego jest prawomocne i nie przysługuje od niego zażalenie. Zaskarżenie więc takiego postanowienia skutkować musiało odrzuceniem zażalenia z uwagi na niedopuszczalność w tej sytuacji procesowej rzeczonego środka zaskarżenia.
- 4.3. Wyjaśnić dodatkowo wypadało, że w aktualnym stanie prawnym sprzeciw jest środkiem prawnym niedewolutywnym i suspensywnym.
Wcześniej, tj. do czasu wejścia w życie z dniem 15 sierpnia 2015 r. nowelizacji ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, konsekwencją wniesienia sprzeciwu pozostawała utrata mocy postanowienia referendarza sądowego, a wydawane na skutek sprzeciwu postanowienie sądu administracyjnego miało charakter orzeczenia pierwszoinstancyjnego. Natomiast od wspomnianej nowelizacji, po pierwsze, prawomocne postanowienie referendarza sądowego pod względem skutków prawnych zrównano z prawomocnymi orzeczeniami sądu, o czym wprost stanowi art. 259 § 3 P.p.s.a. Po drugie, sprzeciw nie powoduje utraty mocy postanowienia referendarza sądowego, lecz podlega rozpoznaniu jako środek odwoławczy niedewolutywny (rozpoznawany "w tym samym sądzie"). Po trzecie zaś, wojewódzki sąd administracyjny orzeka wówczas jako sąd odwoławczy/drugiej instancji na podstawie odpowiednio stosowanych przepisów o zażaleniu.
Obecne brzmienie przepisów rozszerzające uprawnienia referendarzy sądowych miało usprawnić przebieg postępowania sądowoadministracyjnego, zwłaszcza przez odciążenie Naczelnego Sądu Administracyjnego od rozpatrywania zażaleń na postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Tym samym zgodne z ratio legis ustawodawcy pozostaje traktowanie: postanowienia referendarza sądowego wydanego w przedmiocie prawa pomocy jako orzeczenia wydanego w pierwszej instancji, sprzeciwu jako środka odwoławczego, a postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego rozpoznającego ten sprzeciw jako prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji. Oznacza to, że postanowienie tego sądu jest ostateczne i nie przysługuje od niego zażalenie.
Wprowadzone rozwiązanie pozostaje zgodne z zasadą dwuinstancyjności postępowania sądowoadministracyjnego wywodzoną z art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji RP, a uregulowaną w art. 15 § 1 pkt 1 P.p.s.a. czy art. 2 i art. 3 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
Wspomnieć można, że w razie np. pogorszenia sytuacji majątkowej strony może ona ponownie domagać się przyznania prawa pomocy w trybie art. 165 P.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne.
4.4. Z akt sądowych wynika, że sprawa z wniosku Skarżącego o przyznanie prawa pomocy została już dwukrotnie rozpoznana, najpierw postanowieniem referendarza sądowego a następnie postanowieniem Sądu. Postanowienie z dnia 4 września 2026 r., którym Sąd utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 22 lipca 2026 r. o odmowie przyznania prawa pomocy, zostało doręczone Skarżącemu w dniu 15 września 2026 r. (vide k. 102 akt sądowych) z prawidłowym pouczeniem, że "na postanowienie nie przysługują środki odwoławcze". Nie było bowiem podstawy prawnej umożliwiającej zaskarżenie postanowienia z dnia 4 września 2026 r. i rozpoznawanie po raz trzeci wniosku o przyznanie prawa pomocy. Mimo to Skarżący pismem z dnia 21 września 2026 r. wniósł zażalenie na rzeczone postanowienie Sądu.
Słusznie tym samym Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 października 2026 r. odrzucił zażalenie z dnia 21 września 2026 r. jako niedopuszczalne w rozumieniu art. 178 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a.
Zgodnie bowiem ze stosowanym tu odpowiednio do zażalenia art. 178 P.p.s.a. wojewódzki sąd administracyjny odrzuci na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną wniesioną po upływie terminu lub z innych przyczyn niedopuszczalną, jak również skargę kasacyjną, której braków strona nie uzupełniła w wyznaczonym terminie.
- 4.5. Odnosząc się na koniec do argumentacji zażalenia związanej z zasadą prawa do sądu, dodać wypadało, że wyrażona w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP gwarancja nie ma charakteru absolutnego. Jej realizacja uzależniona jest od spełnienia szeregu wymogów prawem przewidzianych (formalnych/fiskalnych i materialnych), w tym między innymi terminowego składania pism procesowych, uiszczania opłat sądowych, czy sporządzenia niektórych pism przez zawodowych pełnomocników. Wszystkie te wymogi służą zaś pełnej realizacji wskazanej gwarancji konstytucyjnej, a ich dokonanie zależy od/należy do strony postępowania.
- 4.6. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 184 ab initio w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.