Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 22 lutego 2006 r., I SA/Łd 607/05, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił wniosek Ryszarda M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku oraz od wpisu od skargi kasacyjnej.
W motywach powyższego orzeczenia przedstawiono sytuację materialną skarżącego. Wskazano, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z nim żona, córka i wnuk. Wnioskodawca jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 2 ha, a jego córka o powierzchni 3 ha. Małżonkowie posiadają dom o powierzchni 160 m2, a ich córka o powierzchni 210 m2. Ponadto rodzina ma samochód osobowy, a skarżący posiada oszczędności w kwocie 1.800 zł. Z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżący uzyskuje dochód 700 zł miesięcznie, a jego córka pobiera zasiłek - około 400 zł. Uzyskiwane dochody przeznaczane są na codzienną egzystencję rodziny.
Ponadto Sąd wskazał, iż pełnomocnik skarżącego złożył w jego imieniu skargę kasacyjną i uiścił należną od niej opłatę. W związku z powyższym referendarz sądowy umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od wpisu, a w pozostałej części wniosek oddalił.
Oceniając sytuację materialną strony Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie spełnia ona przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Następnie wskazał, że to w interesie strony leży, by jej oświadczenie zawierało dokładne dane o stanie materialnym. Sąd uznał, że sytuacja materialna skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy, bowiem jego obowiązkiem jest partycypowanie w kosztach postępowania. Wskazał, że strona dysponuje znacznym majątkiem, który może służyć jako źródło dochodów, bądź zabezpieczenie kredytu czy pożyczki. Ponadto skarżący prowadzi działalność gospodarczą oraz posiada oszczędności, które pozwalają mu na dalszy udział w sprawie.
Sąd zwrócił również uwagę na fakt, że w niniejszym postępowaniu przyznano już stronie prawo pomocy poprzez zwolnienie jej z wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 20 zł. Sąd stwierdził, że z uwagi na fakt uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej wniosek w zakresie zwolnienia od tej opłaty stał się bezprzedmiotowy. Wszystkie powyższe fakty uzasadniają odmowę uwzględnienia wniosku.
W zażaleniu na powyższe orzeczenie strona wniosła o jego uchylenie i przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Wskazała, że w postanowieniu przyznającym jej prawo pomocy w zakresie zwolnienia z wpisu od skargi ponad kwotę 20 zł nie uwzględniono pozostałej części jego wniosku, co narusza art. 6 i 7 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ponadto, skoro na podstawie poprzedniego wniosku, zawierającego podobny zakres informacji, przyznano jej prawo pomocy, niezrozumiałym dlań jest twierdzenie zawarte w zaskarżonym tu postanowieniu, że jej oświadczenie o sytuacji materialnej jest niepełne. Skarżący stwierdził, że przepis art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi bezwzględnie nakazuje przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, czego Sąd w tym postępowaniu nie dokonał.
Strona wyjaśniła, że posiadany przez nią majątek nieruchomy jest zajęty przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w związku z prowadzoną egzekucją, a więc uzyskanie kredytu zabezpieczonego na tych nieruchomościach jest niemożliwe.
W dalszej kolejności wskazała, że Sąd naruszył w niniejszej sprawie przepis art. 6 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Wynika to z faktu, że najpierw sporządził na wniosek strony i doręczył jej uzasadnienie wyroku, a następnie oddalił jej wniosek o przyznanie prawa pomocy, także w zakresie opłaty od sporządzenia tegoż uzasadnienia, podczas gdy strona uzależniła we wniosku swoje żądanie od uprzedniego przyznania zwolnienia od opłaty. Skarżący wyjaśnił, że w przypadku odmowy przyznania prawa pomocy jego wniosek o doręczenie uzasadnienia wyroku byłby nieaktualny, bowiem nie stać go na jej uiszczenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie jest zasadne.
Stosownie do art. 246 par. 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd przyzna osobie fizycznej prawo pomocy w zakresie częściowym, jeżeli ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w przywoływanym przepisie, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Należy przy tym podkreślić, że cytowany przepis stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak również przedstawione dokumenty, powinny zatem uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie.
Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Powinno mieć miejsce jedynie w tych sytuacjach, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe.
W tym miejscu należy przyznać rację skarżącemu, że Sąd pierwszej instancji niesłusznie nie skorzystał z procedury przewidzianej w art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Z uzasadnienia postanowienia rzeczywiście wynika, że oświadczenie o sytuacji materialnej i rodzinnej strony zostało przez ten Sąd uznane za niewystarczające /co należy uznać za trafne/; w świetle tego faktu odmowa przyznania prawa pomocy była przedwczesna. Prawdą jest, jak wskazuje Sąd pierwszej instancji, że to skarżący winien wykazać, iż spełnia przesłanki niezbędne do przyznania mu prawa pomocy. Niemniej jednak to na Sądzie ciąży obowiązek uzyskania takich informacji i dokumentów, by jego rozstrzygnięcie było rzetelne i sprawiedliwe.
Nie jest wystarczającym do odmowy przyznania prawa pomocy stwierdzenie, iż skarżący nie wykazał, że w istocie na pomoc zasługuje. Świadczy o tym treść przepisu art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym Sąd winien wezwać stronę do przedstawienia odpowiednich dokumentów źródłowych, jeśli oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie. Niedopuszczalnym jest bowiem w sytuacji zaistnienia wątpliwości domniemanie przyjęte na niekorzyść skarżącego. Instytucja prawa pomocy służy temu, by zapewnić podmiotom w złej sytuacji finansowej możliwość dochodzenia praw przed sądem. Zbyt pochopne oddalenie wniosku o przyznanie pomocy może prowadzić do wyłączenia konstytucyjnego prawa strony do sądu. W niniejszej sprawie strona występująca w postępowaniu bez profesjonalnego pełnomocnika rzetelnie wypełniła formularz PPF, zawierając w nim informacje, które uznała za istotne.
W takiej sytuacji trudno jest zarzucać, że nie dołożyła należytej staranności, gdyż jej informacje nie były w ocenie Sądu wystarczająco precyzyjne. Właśnie w takich okolicznościach Sąd winien wyjaśnić swoje wątpliwości, tj. zażądać od skarżącego sprecyzowania danych oraz ich uzupełnienia.
Kolejną okolicznością uzasadniającą uwzględnienie zażalenia strony jest fakt doręczenia skarżącemu odpisu wyroku z uzasadnieniem przed rozpoznaniem wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie wdając się w szczegółowe rozważania Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że rację ma skarżący, iż powyższe działanie było sprzeczne choćby z wynikającą z art. 6 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 2 Konstytucji zasadą zaufania obywateli do organów państwa, gdyż zmusiło stronę do poniesienia kosztów, na które nie zdecydowałaby się, gdyby jej wniosek o przyznanie prawa pomocy nie został uwzględniony. Sąd niejako pozbawił w ten sposób strony prawa do rozporządzania jej uprawnieniami procesowymi.
Podsumowując Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w oparciu o informacje zawarte we wniosku, zasadnym wydaje się przyznanie prawa pomocy skarżącemu. Jednakże, jak zostało podniesione wcześniej, ocena ta nie ma definitywnego charakteru, bowiem Sąd nie posiada pełnej wiedzy co do sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego.
Wziąwszy pod uwagę powyższe należało w oparciu o art. 185 w zw. z art. 197 par. 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zaskarżone postanowienie uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi.
Sąd ten będzie obowiązany wezwać skarżącego do przedstawienia dodatkowych informacji i dokumentów, w szczególności wskazujących na wysokość wydatków ponoszonych miesięcznie na utrzymanie rodziny, uzyskiwanych dochodów, sytuację prawną nieruchomości skarżącego i jego rodziny, posiadanych rachunków bankowych i wysokości środków na tych rachunkach, a także innych informacji, które uzna za niezbędne.