Uzasadnienie
Postanowieniem z 29 czerwca 2011 r., sygn. I SA/Gd 262/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił P. K. przyznania prawa pomocy przez zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.
W uzasadnieniu do tego postanowienia Sąd wskazał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jest niewystarczający do uznania, że sytuacja materialna wnioskodawcy jest na tyle trudna, iż nie pozwala mu na poniesienie kosztów niniejszego postępowania, które na tym etapie sprawy sprowadzają się do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 1.500 zł. Wnioskodawca nie przedłożył bowiem ani oświadczenia swojej małżonki o nieposiadaniu rachunków bankowych ani – alternatywnie – wyciągów z prowadzonych dla niej rachunków bankowych, jak również nie złożył oświadczenia w przedmiocie uzyskiwania bądź nie uzyskiwania dochodów z najmu lokalu użytkowego.
Sąd wskazał, że wnioskodawca i jego małżonka uzyskują stały dochód z tytułu świadczeń z ubezpieczenia społecznego w łącznej wysokości 1.858,51 zł netto. Ponadto skarżący uzyskuje co miesiąc kwotę 514,33 zł z PFRON oraz przychody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, z której od stycznia do kwietnia 2011 r. osiągnął przychód w wysokości 5.832 zł. Małżonkowie są właścicielami znacznego majątku (dom, lokal użytkowy, sześć działek budowlanych oraz samochód osobowy) wycenionego przez wnioskodawcę łącznie na kwotę 1.036.700 zł. Jednocześnie Sąd zauważył, że z przedłożonego materiału źródłowego nie wynika, by małżonkowie posiadali zadłużenie względem banków lub innych podmiotów, zaś ponoszone przez nich opłaty za media kształtują się na średnim miesięcznym poziomie 242 zł. W związku z tym Sąd przyjął, że wnioskodawca i jego małżonka nie są ludźmi ubogimi, pozbawionymi majątku i środków do życia, a właśnie takie osoby winny korzystać z instytucji prawa pomocy.
W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącego wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając:
- - naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 255 i 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a." przez błędne zastosowanie polegające na bezzasadnej odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sadowych,
- - naruszenie 163 § 1 i § 2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 przez niewłaściwe zastosowanie polegające na sporządzeniu przez Sąd pierwszej instancji nieprawidłowego uzasadnienia skarżonego postanowienia,
- - naruszenie art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP z 1997 r. na skutek ograniczenia prawa skarżącego do sądu na skutek bezzasadnej odmowy przyznania mu prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sadowych.
Zdaniem autora zażalenia Sąd pierwszej instancji posiadał wszelkie konieczne dane do przyznania skarżącemu prawa pomocy. Żalący wymienił wszystkie dokumenty, które zostały przesłane w odpowiedzi na sądowe wezwania. W ocenie strony skarżącej z dokumentów tych jasno wynikało, że skarżący wraz z małżonką nie są w stanie pokryci kosztów sądowych. Tymczasem Sąd odmówił im tego prawa, nie podając powodów, czym zamknął im drogę do dochodzenia swoich praw.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zawiera uzasadnionych podstaw.
W pierwszej kolejności przypomnieć wypada, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynikają dwa wnioski mające ogromny wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Po pierwsze, Sąd, w przypadku wykazania przez stronę niemożności pokrycia kosztów postępowania bez spowodowania uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i swojej rodziny, jest zobligowany do przyznania stronie prawa pomocy. Przesądza o tym zwrot "przyznanie prawa pomocy następuje".
Po drugie jednak, oczekiwany przez stronę efekt nastąpi, o ile "wykaże" ona, że wymagana przez przepis niemożność pokrycia kosztów postępowania w rzeczywistości istnieje. Jest to oczywiste, zważywszy, że postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy jest wszczynane wyłącznie na wniosek (zasada bezwzględnej skargowości). W związku z tym ustawodawca w art. 252 § 1 p.p.s.a. wskazał obligatoryjne elementy wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odniesieniu do osób fizycznych wniosek powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym.
Biorąc pod uwagę powyższe wywody, nie powinno budzić wątpliwości, że Sąd rozstrzygający kwestię przyznania prawa pomocy, orzeka przede wszystkim w oparciu o informacje zawarte przez stronę w złożonym wniosku, w tym na podstawie jej oświadczeń co do stanu majątkowego i rodzinnego (osoby fizyczne). Dlatego jest ważne, aby wnioskodawca w miarę jak najdokładniej przedstawił swoją (i swojej rodziny) aktualną sytuację życiową. Podkreślić bowiem trzeba, że Sąd może uzupełnić "obraz" sytuacji bytowej strony jedynie o informacje znane mu z urzędu lub dane wynikające z akt sprawy (np. informacje dotyczące postępowania egzekucyjnego).
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można zarzucić Sądowi pierwszej instancji dowolności w ocenie zebranego materiału dowodowego. W rozdziale dotyczącym postępowania w przedmiocie prawa pomocy nie umieszczono wprawdzie przepisu, który określałby, jakimi względami ma kierować się Sąd przy ocenie informacji i oświadczeń strony. Należy przyjąć więc, że Sąd jest nimi związany. Nie oznacza to jednak, że nie może oceniać ich wiarygodności. Powstaje jedynie problem, co uwidacznia niniejsza sprawa, do jakich granic i przy zastosowaniu jakich kryteriów Sąd może zakwestionować przedstawione przez stronę dane?
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji ma prawo uznać za niewiarygodne informacje i oświadczenia strony jeżeli jego ocena będzie opierała się na logicznej i przejrzystej argumentacji, wspartej doświadczeniem życiowym, z której jasno będzie wynikało, jakie twierdzenia strony Sąd uznał za nieprawdziwe i z jakich powodów. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia spełnia powyższe wymogi. Sąd pierwszej instancji w sposób usystematyzowany wypunktował okoliczności, których skarżący nie przedstawił, a które w ocenie Sądu były konieczne do pozytywnego rozpatrzenia jego wniosku. W tym miejscu Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że do wyłącznej oceny Sądu należy uznanie czy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy wykazała, że spełnia stosowne przesłanki. Skoro zatem strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej dokumentacji, bądź też przedstawiła niepełne bądź sprzeczne ze sobą dane – co miało miejsce w niniejszej sprawie - to powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy.
Przede wszystkim jednak nawet uzupełnienie oczekiwanych przez Sąd danych przez skarżącego nie wpłynęłoby na zmianę zaskarżonego orzeczenia. Sąd odwoławczy nie ma bowiem wątpliwości, że osoby, które miesięcznie dysponują kwotą ponad 2.000 zł netto, a przy tym są właścicielami majątku ruchomego i nieruchomego przewyższającego kwotę 1.000.000 zł i nie mają na swoim utrzymaniu dzieci ani osób niepełnosprawnych, nie należą do osób potrzebujących pomocy Skarbu Państwa.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.