Uzasadnienie
1. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 18 maja 2012 r., sygn. akt I SA/Bd 987/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił wniosek M.P. (dalej: "skarżący") o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie go od wpisu od skargi, w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 26 września 2011 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 r.
2. Sąd I instancji w uzasadnieniu powyższego postanowienia opisał przebieg dotychczasowego postępowania: w odpowiedzi na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału I z dnia 30 grudnia 2011r. wzywające do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 16.799 zł pełnomocnik strony wniósł o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi.
Zarządzeniem z dnia 27 stycznia 2012r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika do przedłożenia w terminie 7 dni wypełnionego urzędowego formularza PPF.
Zarządzeniem z dnia 20 marca 2012r. referendarz sądowy na podstawie art. 257 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 270, dalej "P.p.s.a.") pozostawił wniosek o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania wskazując, iż strona w zakreślonym terminie nie złożyła wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu PPF.
W sprzeciwie pełnomocnik podniósł, że formularz PPF został w sprawie nadany przesyłką poleconą w dniu 22 lutego 2012r. na dowód czego załączył dowód nadania.
W dniu 16 kwietnia 2012r. Przewodniczący Wydziału zarządził, aby ze sprawy I SA/Bd 126/12 wyłączyć omyłkowo wszyty formularz PPF i dołączyć do akt niniejszej sprawy. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, sporządzonym na urzędowym formularzu PPF, wnioskodawca podał, że utrzymuje się z działalności gospodarczej która aktualnie przynosi straty. Skarżący nie posiada oszczędności ani majątku z którego mógłby pokryć koszty wpisu od skargi.
Zarządzeniem z dnia 19 kwietnia 2012r. Sąd wezwał pełnomocnika skarżącego do uzupełnienia pkt 3.5, 3.6, 6 złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Jednocześnie Sąd wezwał pełnomocnika strony skarżącej do przedłożenia w terminie 10 dni odpisów zeznań podatkowych skarżącego za ostatnie dwa lata kalendarzowe, wyciągów i wykazów z posiadanych osobistych i firmowych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy oraz bilans z bieżącej działalności prowadzonego przedsiębiorstwa, jak i udokumentowanego oświadczenia o wysokości ponoszonych miesięcznie wydatków związanych z utrzymaniem, wynajęciem mieszkania, domu, samochodu, zakupem lekarstw oraz oświadczenia o źródłach utrzymania.
W odpowiedzi w dniu 14 maja 2012 (data nadania przesyłki na poczcie) pełnomocnik przesłał oświadczenie skarżącego z dnia 10 maja 2012r. z którego wynika, że ma mnóstwo przeterminowanych zobowiązań w bankach i osób prywatnych. Ma na utrzymaniu żonę i czteroletnie dziecko. Wskazał, że nie posiada żadnych kont bankowych gdyż wszystkie zajął urząd skarbowy. Ponadto przesłano bilans firmy skarżącego za miesiące od stycznia do marca 2012 oraz zeznania podatkowe skarżącego za ostatnie 2 lata.
W dniu 15 maja 2012r. został złożony osobiście w Sądzie uzupełniony formularz PPF.
Sąd I instancji biorąc powyższy przebieg dotychczasowego postępowania zaznaczył, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a. spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów.
Sąd I instancji wskazał, że z dokumentów złożonych przez podatnika wynikało, że w 2010r. prowadzona przez niego działalność gospodarcza przyniosła stratę w kwocie 340.564 natomiast w 2011r. podatnik z tego tytułu osiągnął dochód w wysokości 84 zł. Z załączonego bilansu firmy wynikało, iż na dzień 31 grudnia 2012r. posiada środki trwałe w wysokości ok. 30.000 zł. Z oświadczenia skarżącego wynikało, że nie ma żadnego majątku, z którego mógłby zapłacić wpis od skargi. Strona oświadczyła, że nie posiada żadnych rachunków bankowych albowiem wszystkie zablokował urząd skarbowy, jednak do chwili obecnej nie przedstawiła żadnego dokumentu potwierdzającego taki stan rzeczy.
Sąd I instancji wskazał, że strona nie przedstawiła jakichkolwiek dokumentów dotyczących wysokości ponoszonych miesięcznie wydatków związanych z utrzymaniem, wynajęciem mieszkania, domu, samochodu, zakupem lekarstw, itp. Również w oświadczeniu z dnia 10 maja 2012r. (K-71) podatnik nie odniósł się do powyższej okoliczności. Skarżący w oświadczeniu wskazał, że działalność przynosi minimalny zysk tylko do przeżycia, a z powyższych dokumentów wynikało, że działalność w sumie za lata 2010-2011 przyniosła stratę. Również z bilansu firmy za miesiące od stycznia do marca 2012r. wynikało, iż działalność za ten okres przyniosła stratę.
Ponadto strona w formularzu PPF oświadczyła, że nie posiada ani domu ani mieszkania, tymczasem skarżący jako adres do korespondencji wskazuje adres zamieszkania ale nie wyjaśniła, jaki ma tytuł prawny do powyższego lokalu oraz jakie ponosi koszty z nim związane. Brak tych dokumentów, uniemożliwił Sądowi I instancji ocenić sytuację majątkową i materialną strony. Skarżący nie udokumentował również faktu, iż obecnie pozostaje jedynym żywicielem rodziny. Wskazane okoliczności poddały w wątpliwość kwestię rzeczywistych możliwości płatniczych strony, w tym zwłaszcza wysokość środków pieniężnych, jakie co miesiąc pozostają do jej dyspozycji.
Sąd I instancji podkreślił, że jak słusznie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt: II OZ 322/08 i z dnia 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I GZ 147/08 warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co niewątpliwie oznacza, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie poza gołosłownymi twierdzeniami zawartymi we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz oświadczeniu z dnia 10 maja 2012r., skarżący nie uprawdopodobnił, że jego sytuacja materialna kwalifikuje go do przyznania prawa pomocy. Uchylając się od przedstawienia wszystkich dokumentów, o które wzywał Sąd wskazujących na swoją trudną sytuację skarżący powinien liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy.
Sąd I instancji wskazał, że podnoszona przez stronę okoliczność wystąpienia straty w prowadzonej działalności gospodarczej nie mogła skutkować udzieleniem pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi. Jak bowiem zaznaczył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I FZ 260/08 strata jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami i nie oznacza braku środków finansowych.
Sąd I instancji wskazał, że skarżący nie uprawdopodobnił, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy.
Z tych względów nie znajdując przesłanek dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, na mocy art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. sąd I instancji oddalił wniosek.
3. Pełnomocnik skarżącego nie godząc się z zaskarżonym postanowieniem, wniósł zażalenie, zaskarżając je w całości. Zarzuci w nim naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co miało istotny wpływ na treść wydanego rozstrzygnięcia.
Strona wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprze przyznanie skarżącemu prawa pomocy w przedmiotowej sprawie w zakresie częściowym poprzez zwolnienie go od wpis od skargi.
W uzasadnieniu zażalenia strona podniosła art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. W tym kontekście wskazał, że trafnie przyjmowane jest w orzecznictwie, że wnioski o przyznanie prawa pomocy winny być rozpoznawane z wyjątkową starannością, po wyjaśnieniu wszystkich wątpliwości, co do stanu rodzinnego i majątkowego wnioskodawcy oraz po jednoznacznym ustaleniu, że ewentualna odmowa prawa pomocy jest prawnie uzasadnionym ograniczeniem jej prawa do sądu – postanowienie NSA z dnia 12 marca 2009 r. II FZ 82/09. Strona przywołała treść art. 252 P.p.s.a oraz art. 255 P.p.s.a., podnosząc, że domagała się przyznania prawa pomocy jedynie w zakresie częściowym. Zadaniem skarżącego, sąd I instancji odmawiając przyznania mu prawa pomocy w powyższym zakresie, doszedł do błędnego przekonania, że nie przedstawił on informacji umożliwiających pełną ocenę jego możliwości poniesienia kosztów wpisu od skargi. Jego zdanie sąd I instancji nie przeprowadził wnikliwej analizy wskazanych okoliczności związanych z jego sytuacją majątkową i zdrowotną.
Nie zgodził się on z tezą, iż fakt nieprzedłużenia wszystkich dokumentów, o które został wezwany, uniemożliwił ocenę jego zdolności do poniesienia kosztów sadowych. Podkreślił, że wezwanie do złożenia dodatkowych dokumentów miało tylko uzupełnić wniosek oraz określić w sposób klarowny stan majątkowy. Przy czym nie było konieczne przedłożenie przez stronę wszystkich dokumentów do których był wzywany zgodnie z art. 255 P.p.s.a. Skarżący podniósł, że dokumenty, do których wezwał go sąd, były tylko przykładowymi dokumentami, które mogły pomóc sądowi w rozstrzygnięciu spornych kwestii. Zatem jedna osoba nie była w stanie przedłożyć wszystkich dokumentów jednocześnie.
Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje
- 4. Zażalenie skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie.
- 5. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Natomiast strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku.
Z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wynika, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jej pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wnioskodawca w przedmiotowej sprawie nie wykazał – jak wymaga tego przepis – że jego sytuacja świadczy o spełnieniu przesłanek do przyznania prawa pomocy. Zatem sąd I instancji powołując wykazane powyżej przepisy dokonał prawidłowej oceny złożonego wniosku uzupełnionego o dodatkowe dokumenty i wydał rozstrzygniecie odmawiające przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Podkreślić należy przy tym, że w zażaleniu nie podniesiono żadnych nowych okoliczności, które podważałyby zaskarżone rozstrzygnięcie, przy czym strona nie odniosła się do części argumentów powołanych przez Sąd I instancji jako przemawiających przeciwko przyznaniu jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (np. nie przedłożyła dokumentów świadczących o zablokowaniu rachunków bankowych przez urząd skarbowy, nie wniosła dokumentów wskazujących wysokość ponoszonych miesięcznie wydatków związanych z utrzymaniem, wynajęciem, mieszkania, domu, samochodu, zakupem lekarstw itp., oraz nie wyjaśniła kwestii jaki tytuł prawny przysługuje jej do lokalu, w którym obecnie przebywa). Żadna z tych kwestii, którą podniósł sąd I intencji, jako przemawiających za oddaleniem wniosku strony o przyznanie prawa pomocy, nie została przez stronę skarżącą wyjaśniona w złożonym zażaleniu. Strona pominęła te wszystkie wątpliwości sądu I instancji, powołując się ogólnikowo na brzmienia art. 255 P.p.s.a. i wskazując, że nie miała obowiązku złożenia wszystkich dokumentów, o jakie wezwał ją sąd I instancji, a które jej zdaniem nie były niezbędne do określenia jej sytuacji majątkowej i rodzinnej.
Jak sam strona wskazała, sąd I instancji mając wątpliwości, co do stanu majątkowego i rodzinnego może wezwać do ich uzupełnienia, a strona jest obowiązana złożyć je na wezwanie sądu. W ocenie Sądu odwoławczego artykuł ten wyraźnie wskazuje, że strona jest zobowiązana na wezwanie sądu złożyć żądane dokumenty niezbędne do określenia jej sytuacji majątkowej. Nie można zgodzić się zatem z argumentem strony, że wniosła ona tyko o zwolnienie od wpisu od skargi, a zatem złożone przez nią dokumenty powinny były wystarczyć sądowi do określenia jej sytuacji majątkowej.
Zatem, jak sama strona słusznie podniosła, wezwanie ma tylko uzupełnić dokumenty oraz określić w sposób klarowny stan majątkowy skarżącego, ale pominęła ona kwestię dyspozycji zawartej w tym artykule, że strona jest zobowiązane na wezwanie sądu do złożenia żądanych przez sąd dokumentów. Biorąc pod uwagę okoliczności niniejszej sprawy należy wskazać, że strona wybiórczo zastosowała się do wezwania sąd I instancji i nie przedłożyła wszystkich dokumentów, co uniemożliwiło ustalenie jej stanu majątkowego.
W ocenie Sądu odwoławczego, sąd I instancji w uzasadnieniu odniósł się do wszystkich dokumentów zgromadzonych w sprawie oraz wciągnął logiczne wnioski i uzasadnił w sposób pełny swoje rozstrzygnięcie. Wskazał, jakie są podstawy i przyczyny odmowy przyznania prawa pomocy, a storna skarżąca znając stanowisko Sądu I instancji, mimo to w złożonym zażaleniu nie przedstawiła żądnych kontrargumentów, które wyjaśniałyby wskazane wątpliwości w przedmiocie jej stanu majątkowego. Argumentacja zażalenia oparta została wyłącznie na polemice z twierdzeniami sądu I instancji. Strona skarżąca podnosiła bezskutecznie, że nie zgadza się z sądem I instancji, że miała obowiązek złożenia wszystkich dokumentów, o które wezwał ją sąd, gdyż dokumenty te w jej ocenie były tylko przykładami dokumentów, które mogły pomóc sądowi przy rozstrzygnięciu. Zdaniem skarżącej nie miała ona jako jedna strona obowiązku przedłożenia ich wszystkich.
W związku z tym nie sposób w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uznać, by ogół przedstawionych przez skarżącego okoliczności świadczył o tym, by konieczność poniesienia kosztów sądowych stanowiła dla skarżącego barierę w dostępie do sądu. Stan majątkowy skarżącego, wskazuje na to, że nie zostało wykazane, by strona nie mogła ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W konsekwencji słusznie Sąd I instancji stwierdził, że nie zostały spełnione określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
- 6. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.