Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 4 czerwca 2012 r., sygn. akt I SA/Wr 1414/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 2012 r., poz. 270) zwanej dalej jako P.p.s.a., przyznał K. C. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej w części przewyższającej kwotę 500 zł, w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 7 lipca 2011 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług od lutego do czerwca 2007 r.
Sąd pierwszej instancji przedstawiając stan faktyczny sprawy podał, że skarżący wraz ze skargą kasacyjną złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że od 19 marca 2012 r. jest bezrobotny z zasiłkiem w wysokości 480 zł, przyznanym na okres 6 miesięcy. Posiada zobowiązania finansowe wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Funduszu Inwestycyjnego, które zostały rozłożone na raty wynoszące miesięcznie łącznie 760,86 zł. Ponosi koszty utrzymania w wysokości 565 zł. Wnioskodawca wskazał, że obecnie znajduje się w separacji z żoną, zajmuje się ich 9-letnią córką, na utrzymanie której przeznacza 500 zł miesięcznie. Ponadto opiekuje się matką chorującą na nowotwór. Łącznie koszty jego miesięcznych wydatków wynoszą 1.825,86 zł, w związku z czym zmuszony jest pożyczać pieniądze od rodziny i znajomych.
Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką, nie posiada jakiegokolwiek majątku, w tym nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Matka skarżącego uzyskuje emeryturę w kwocie netto 1.900 zł. Do wniosku załączone zostały kopie dokumentów potwierdzające wskazane wyżej zobowiązania i wysokość rat, kopia decyzji o uznaniu wnioskodawcy jako bezrobotnego z dniem 19 marca 2012 r., dokument stwierdzający chorobę matki wnioskodawcy oraz skrócony akt urodzenia córki na potwierdzenie obowiązku alimentacyjnego. Akta sprawy zawierają ponadto dokumenty przedłożone celem rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 10 sierpnia 2011 r., mianowicie historię rachunku bankowego, zaświadczenie, że skarżący nie składał zeznania o uzyskanych dochodach za 2010 r.
Postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2012 r. Referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia od wpisu od skargi kasacyjnej w części przewyższającej kwotę 500 zł, a w pozostałym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy.
Nie godząc się z powyższym postanowieniem skarżący wniósł sprzeciw.
Na wezwanie do przedłożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń dotyczących stanu finansowego, majątkowego i rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a., to jest zestawienia miesięcznie ponoszonych wydatków przez rodzinę skarżącego oraz wydruku z rachunku bankowego za luty, marzec i kwiecień 2012 r., nadesłany został wydruk rachunku od 10 lutego do 10 maja 2012 r. Jednocześnie pełnomocnik skarżącego wniósł o rozpoznanie wniosku na podstawie danych zawartych w aktach sprawy.
Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wskazał na treść art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. i stwierdził, że całokształt okoliczności przedstawionych przez skarżącego rodzi zastrzeżenia, co do ich wiarygodności. Przede wszystkim wskazał, że zgodnie ze złożonym oświadczeniem, jedynymi dochodami skarżącego w gospodarstwie domowym jest zasiłek w kwocie 480 zł i emerytura matki wynosząca netto 1.900 zł – łącznie 2.380 zł. Z tej kwoty pokrywane są wydatki na utrzymanie skarżącego i matki, raty zobowiązań oraz 500 zł na utrzymanie córki. Zgodnie z wyliczeniami Sądu, wydatki miesięczne tylko skarżącego wynoszą łącznie 2.147,08 zł. Z przestawionych okoliczności faktycznych nie wynika natomiast, aby zalegał z jakimikolwiek płatnościami. Ponadto Sąd zwrócił uwagę, że miesięcznie na utrzymanie i leczenie matki chorej na nowotwór pozostaje ok. 230 zł, której to kwoty Sąd nie uznał za wiarygodną.
Sąd pierwszej instancji argumentował także, że nie jest możliwe, aby przy aktualnych cenach żywności, wnioskodawca był w stanie ograniczyć się do kwoty 100 zł na wyżywienie, które zgodnie z oświadczeniem – sprowadza się jedynie do obiadów. Sąd odnosząc się natomiast do argumentu pożyczek od rodziny i znajomych wskazał, że po pierwsze, ostatnia taka wpłata miała miejsce w pierwszej połowie marca 2012 r., wydruk natomiast obejmował okres do 10 maja 2012 r. Po drugie, trudno dać wiarę, aby wnioskodawca co miesiąc zaciągał pożyczki, skoro wysokość dochodów, które zostały zdeklarowane, nie jest wystarczająca na pokrycie wydatków związanych z utrzymaniem własnym i matki oraz jej leczeniem, a co dopiero na zwrot pożyczek.
Mając na uwadze powyższe Sąd nie dał wiary twierdzeniom skarżącego, że zasiłek dla bezrobotnych i emerytura matki stanowią jedyny dochód budżetu domowego skarżącego. Wynika to ze struktury miesięcznych wydatków skarżącego. Zdaniem Sądu, zestawienie tychże wydatków zostało dostosowane do wysokości dochodów, które wnioskodawca jest w stanie udokumentować. Przy czym zupełnie zostały pominięte koszty utrzymania i leczenia matki, które w ocenie Sądu powinny pochłaniać co najmniej większą część jej emerytury. W tym stanie rzeczy, w ocenie Sądu, nie było podstaw do podjęcia oceny rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Niemniej, Sąd wziął pod uwagę fakt, że na obecnym etapie postępowania wnioskodawca zobligowany jest do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej, którego wartość stanowi połowę wpisu od skargi, wyznaczonego w niniejszej sprawie na 9.884 zł, a więc w kwocie o znacznej wysokości.
W związku z tym jako wyznacznik możliwości płatniczych przyjęta została okoliczność, że w wyniku zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w kwocie przewyższającej 500 zł, postanowieniem referendarza sądowego z 17 października 2011 r., skarżący uiścił kwotę nieobjętą zwolnieniem.
Nie godząc się z powyższym postanowieniem K. C., działając za pośrednictwem pełnomocnika – radcy prawnego – wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości poprzez przyznanie prawa pomocy skarżącemu, obejmującego zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej w całości oraz uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący w uzasadnieniu podniósł te same okoliczności, które stały się podstawą sprzeciwu od orzeczenia referendarza sądowego. I tak zdaniem skarżącego Sąd pierwszej instancji dokonał błędnej oceny materiału dowodowego. Z danych zawartych we wniosku oraz załączonych dowodów jednoznacznie wynika, że skarżący nie ma żadnych środków na pokrycie wpisu.
Skarżący jest obecnie bezrobotny z prawem do zasiłku, ma córkę ur. w 2002 r. i spłaca w ratach zadłużenie wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Funduszu Inwestycyjnego, matka skarżącego poważnie choruje, a jedynymi dochodami gospodarstwa domowego są zasiłek w kwocie 480 zł oraz emerytura matki w kwicie 1900 zł, co łącznie dalej kwotę 2380 zł. Skarżący podniósł, że z tej kwoty pokrywane są wydatki na utrzymanie skarżącego i matki, raty zobowiązań oraz 500 zł na utrzymanie córki. Końcowo wskazano, że wynikający z dowodów znajdujących się w aktach sprawy stan faktyczny nie budzi wątpliwości, że skarżącego nie stać nawet na pokrycie wpisu sądowego w kwocie 500 zł.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie fizycznej, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie rodziny. Z konstrukcji tych przepisów wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.
Przepisy te stanowią odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 P.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust.1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wnioskodawca powinien zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu.
Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na wnioskodawcy. Wynika to z treści art. 252 § 1 P.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Rzetelne przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy i dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy.
Skoro korzystanie z prawa pomocy musi być, jak już podkreślono na wstępie uzasadnienia, związane z wystąpieniem szczególnych okoliczności, to w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji trafnie uznał, że przedstawione przez stronę dokumenty i wyjaśnienia złożone we wniosku uniemożliwiają dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony. W uzasadnieniu postanowienia, odnosząc się do przytoczonych we wniosku okoliczności i do materiału dowodowego zebranego w sprawie, Sąd uzasadnił w sposób wyczerpujący, dlaczego uznał, że złożone przez nią oświadczenie budzi wątpliwości co do jego wiarygodności.
Wskazać należy, że wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku. Jeżeli fakty, które podaje nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., II OZ 211/06, niepubl.). Zaistnienie takiej sytuacji wykazał w rozpatrywanej sprawie Sąd pierwszej instancji. Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości, jaka jest jego sytuacja majątkowa, to Sąd nie miał wystarczających informacji do realnej oceny jego sytuacji materialnej i pełnej analizy posiadanych przez niego środków. Wątpliwości dotyczą przede wszystkim struktury miesięcznych wydatków skarżącego, który na żywność przeznacza miesięcznie 100 zł (taką samą kwotę jak np. na telefon), na utrzymanie i leczenie chorej na nowotwór matki pozostaje kwota 230 zł miesięcznie.
Ponadto skarżący wzywany dwukrotnie do przedłożenia zestawienia miesięcznego ponoszonych wydatków jego rodziny, nie podał struktury kosztów utrzymania i leczenia matki pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym ani nie przedstawił żadnej dokumentacji, która wskazywałaby na realne koszty utrzymania (czynsz, energia elektryczna) oraz koszty leczenia matki (rachunki za leki, za wizyty u lekarzy, opieka medyczna itp.). Należy podkreślić, że to strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu.
Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy.
Na marginesie należy również zauważyć, że korzystanie z usług radcy prawnego we wszystkich etapach postępowania wskazuje, że skarżący, wbrew twierdzeniom zażalenia, dysponuje pewnymi środkami pieniężnymi, które mógłby przeznaczyć na pokrycie wpisu sądowego w wysokości 500 zł.
Reasumując, Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszenia art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. w sposób w jaki wskazywała strona skarżąca.
Ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego dokonana w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia została poparta argumentacją, której skutecznie nie podważono w złożonym środku odwoławczym. Sąd szczegółowo przedstawił sytuację materialną skarżącego. Wyciągnięte na jej podstawie wnioski poparte zostały argumentacją, którą całkowicie podziela Sąd kasacyjny.
W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.