Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 czerwca 2015 r., sygn. akt: I SA/Ol 908/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił B. K. (dalej: "strona", "skarżąca") przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
W pisemnych motywach orzeczenia Sąd ten wskazał, że w złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) skarżąca podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem oraz trojgiem dzieci w wieku 19, 17 i 14 lat. Jest zatrudniona w Zespole Szkół w S. i otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenie w wysokości 3.958,78 zł, z czego potrącana jest przez komornika kwota 1.389 zł. Mąż skarżącej prowadzi działalność gospodarczą, z której uzyskuje miesięczny przychód w wysokości 5.486,45 zł brutto. Skarżąca jest właścicielką domu o powierzchni 350 m², z czego wykończona i zamieszkała część stanowi 150 m², oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 100 ha. W uzasadnieniu wniosku skarżąca podniosła, że jej zaległości w podatku od towarów i usług wynoszą 25.000 zł. Wskazała również na trudną sytuację w rolnictwie, tj. niskie ceny zboża i trzody, skutkujące tym, że produkcja jest niedochodowa.
W uzasadnieniu przywołanego na wstępie postanowienia, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów powstałych w związku z toczącym się postępowaniem sądowym, tj. wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 200 zł, bez uszczerbku utrzymania koniecznego, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W ocenie Sądu, opisana we wniosku o przyznanie prawa pomocy sytuacja majątkowa i osobista skarżącej nie wskazuje, wbrew jej twierdzeniom, iż nie posiada ona, czy też nie jest w stanie zdobyć, środków pieniężnych na opłacenie kosztów postępowania sądowego. Nawet okoliczność dokonywanych potrąceń komorniczych z wynagrodzenia skarżącej w kwocie 1.389 zł nie pozwala, zdaniem WSA, by uznać, że wysokość dochodów jej rodziny unieumożliwia pozyskanie środków na pokrycie wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 200 zł bez uszczerbku zaspokojenia potrzeb rodziny.
Sąd wziął także pod uwagę, że skarżąca posiada dom o powierzchni 350 m², z czego wykończona i zamieszkała część stanowi 150 m², oraz nieruchomość rolną o powierzchni 100 ha. W ocenie Sądu, prowadzenie gospodarstwa rolne znacznie (bo prawie 10 - krotnie) przekraczającego średnią wielkość powierzchni gruntów rolnych w gospodarstwach rolnych w Polsce w 2014 r. (10,48 ha wg ogłoszenia Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 17.09.2014 r.) niewątpliwie generuje wysokie koszty, ale daje też możliwość osiągnięcia odpowiednich przychodów z produkcji rolnej, jak też i dochodów z tytułu zbycia tego gospodarstwa, oddania go w dzierżawę, a ponadto daje możliwość posłużenia się nim jako przedmiotem zabezpieczenia ewentualnego kredytu lub pożyczki, itd. Nie można tym samym przychylić się do twierdzeń wnioskodawczyni, że jej sytuacja jest gorsza od sytuacji osób nieposiadających w ogóle majątku nieruchomego.
W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącego wniósł o jego zmianę i przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie go od wpisu od skargi kasacyjnej. Zarzucił naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 - dalej "P.p.s.a.") poprzez stwierdzenie, że skarżący nie wykazał, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W uzasadnieniu autor zażalenia podniósł, że Sąd I instancji w swym uzasadnieniu w żaden sposób nie podjął działań zmierzających do uzyskania pełnego obrazu możliwości płatniczych skarżącej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy uregulowana w art. 243 i następnych P.p.s.a. stanowi gwarancję konstytucyjnej zasady prawa do sądu, jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych uniemożliwia ten dostęp. Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej. Zgodnie bowiem z 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisu tego wynika zatem, że obowiązkiem wnioskodawcy domagającego się przyznania prawa pomocy jest wykazanie swojej sytuacji materialnej i zdolności płatniczych, które w sposób obiektywny wskazują, że nie będzie on w stanie ponieść pełnych kosztów związanych ze swoim uczestnictwem w postępowaniu sądowoadministracyjnym.
Natomiast rzeczą Sądu rozpoznającego taki wniosek jest dokonanie rzetelnej oceny złożonych we wniosku oświadczeń, podniesionych okoliczności oraz dokumentów załączonych do wniosku mających uzasadnić żądanie pod kątem wystąpienia przesłanki warunkującej udzielenie prawa pomocy. W przypadku zaś wątpliwości co do przestawionych we wniosku okoliczności bądź takich jego braków, które uniemożliwiają dokonanie oceny rzeczywistego stanu majątkowego strony domagającej się udzielenia jej prawa pomocy Sąd uprawniony jest do żądania przedłożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów źródłowych.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt tej sprawy stwierdzić należy, że skarżąca składając wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie wypełniła ciążącego na niej obowiązku wykazania swojej sytuacji materialnej uniemożliwiając tym samym dokonanie obiektywnej oceny zdolności partycypowania w kosztach wywołanego jej skargą kasacyjną postępowania sądowoadministracyjnego. Umknąć uwadze w tym miejscu nie może, że również dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena sytuacji majątkowej skarżącej nie była dostatecznie wnikliwa bowiem Sąd oparł się wyłączenie na oświadczeniach, jakie strona złożyła w przedmiotowym wniosku, które to nie były wystarczające do dokonania oceny zaistnienia bądź nie przesłanki określonej w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Z wniosku tego wynikało bowiem, że jedynymi kosztami, jakie ponosi strona, to koszty potrąceń komorniczych w wysokości 1.389 zł. Uwadze Sądu pierwszej instancji uszło natomiast to, że niemożliwym jest, biorąc pod uwagę doświadczenie życiowe, że są to jedyne wydatki ponoszone przez skarżącą.
Nie ulega bowiem wątpliwości, że strona ponosi także inne koszy konieczne do utrzymania siebie jak i rodziny. Opisane powyżej braki tak wniosku skarżącej jak i postanowienia odmawiającego jej przyznania prawa pomocy poddają pod wątpliwość rzetelność dokonanej oceny wniosku pod kątem wzięcia pod rozwagę Sądu okoliczności zmierzających do ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego strony w tym przede wszystkim jej realnych możliwości poniesienia kosztów sądowych, a w konsekwencji dokonania oceny, czy istnieją lub nie przesłanki konieczne do zastosowania art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.
Podkreślić należy, że postanowienie o przyznaniu prawa pomocy powinno być wydawane przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Analizując sytuację majątkową skarżącej Sąd zobowiązany był zbadać jej stan majątkowy z chwili złożenia wniosku oraz ocenić go w oparciu o zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy i wymienione na wstępie zasady zaś w sytuacji, tak jak w tej sprawie, gdy strona nie przedłożyła jakichkolwiek dokumentów źródłowych mających potwierdzić poniesione we wniosku okolicznością przemawiające za jego zasadnością wezwać ją przy zastosowaniu trybu przewidzianego w art. 255 P.p.s.a. do jego uzupełnienia o dodatkowe oświadczenia lub dokumenty źródłowe. Nie zasługuje zatem na aprobatę postępowanie Sądu pierwszej instancji, który nie skorzystawszy z możliwości skierowania do skarżącego wezwania, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. odgórnie przyjął, bez konfrontacji z jakimkolwiek materiałem dowodowym, że skarżąca jest w stanie ponieść koszty postępowania sądowego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Mając powyższe na uwadze Sąd pierwszej instancji, korzystając z możliwości nałożenia na stronę obowiązku złożenia dodatkowych oświadczeń i przedłożenia dokumentów źródłowych, wynikającego z art. 255 P.p.s.a., dokona ponownej oceny rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącej w aspekcie przesłanki określonej w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W świetle tych uwag, Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.