Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt III SA/Gl 348/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił M. G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 14 grudnia 2011 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług.
Sąd pierwszej instancji przedstawiając stan faktyczny sprawy podał, że wnioskiem z dnia 12 stycznia 2012 r. skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku oświadczył, że postępowania podatkowe doprowadziły do ujawnienia nierzetelnych dostawców paliw i w konsekwencji do likwidacji działalności gospodarczej. Wskazał też, że: jest osobą bezrobotną, a jedynym źródłem dochodu jest zasiłek dla bezrobotnych przyznawany na podstawie decyzji Powiatowego Urzędu Pracy w kwocie 742,10 zł, mieszka sam i samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada żadnego majątku ani ruchomego, ani nieruchomego, nie posiada również żadnych zasobów pieniężnych, oszczędności, papierów wartościowych, ani żadnych przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 3.000 Euro, egzekwowane zaległości podatkowe z tytułu podatku od towarów i usług wynoszą łącznie 970.233 zł.
Pismem z dnia 24 lutego 2012 r. Referendarz sądowy wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy, tj.: udokumentowanie faktu, że skarżący jest osobą bezrobotną z prawem do pobierania zasiłku (stosowne zaświadczenie wydane przez właściwy miejscowo powiatowy urząd pracy, przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont; gdyby te rachunki były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, a w przypadku likwidacji rachunku, należało przedłożyć stosowne zaświadczenie wystawione przez bank i potwierdzające ten fakt, przedstawienie stosownych dokumentów, potwierdzających fakt prowadzenia przeciwko Skarżącemu postępowania egzekucyjnego, jak również dokumentów potwierdzających zajęcie jakichkolwiek innych praw w innych postępowaniach (np. zawiadomienia, postanowienia o zajęciu określonych praw majątkowych), udokumentowanie faktu, że skarżący nie prowadzi już działalności gospodarczej (odpis bądź kserokopia decyzji wydanej przez organ właściwej miejscowo jednostki samorządu terytorialnego stwierdzającej ten fakt oraz datę, z którą zaprzestane zostało prowadzenie tej działalności), wskazanie tytułu prawnego, jaki przysługuje skarżącemu do lokali, wskazanych, jako jego adres zamieszkania oraz adres do korespondencji (wypis z księgi wieczystej, kopia stosownego aktu notarialnego) oraz wskazanie na jakich zasadach następuje korzystanie z tych lokali, przedłożenie aktualnego zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego wymieniającego wszystkie osoby zameldowane pod adresem miejsca zamieszkania skarżącego, tj. przy ul. [...] w K., przedłożenie odpisów bądź kserokopii dokumentów źródłowych wskazujących na stan cywilny skarżącego; podanie orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania (czynsz, opłaty za tzw. media, zakup żywności, środków czystości, leczenie i zakup leków, inne wydatki) i udokumentowanie ich stosownymi dowodami wpłaty, fakturami VAT, paragonami itp.
W odpowiedzi na to wezwanie strona załączyła do pisma z dnia 8 marca 2012 r.: decyzję o uznaniu za osobę bezrobotną oraz o utracie prawa do pobierania zasiłku dla bezrobotnych z dniem 21 października 2011 r., wyciągi i wykazy z rachunków bankowych, postanowienia o zobowiązaniu strony do wyjawienia majątku i wpisaniu do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych, decyzję o wykreśleniu z ewidencji działalności gospodarczej, umowę najmu lokalu mieszkalnego od dnia 1 lutego 2008 r., zaświadczenie o zameldowaniu na pobyt stały skarżącego i jego byłej żony.
Poza tym zaznaczyła, że odpis dokumentu wskazującego stan cywilny zostanie przedłożony po uzyskaniu wydanego przez Sąd orzeczenia o rozwodzie oraz że wydatki na utrzymanie zamykają się w kwocie 180 zł. Są to koszty zakupu wyżywienia: bułek i mleka. Jeżeli chodzi natomiast o opłaty za czynsz i media, to wskazała, że mimo tego, że występują, to nie może przedstawić dowodów wpłat, gdyż nimi nie dysponuje, ponieważ po utracie zasiłku dla bezrobotnych nie ma z czego pokrywać tych opłat.
Pismem z dnia 19 marca 2012 r. referendarz sądowy ponownie wezwał skarżącego do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych o swoim stanie majątkowym poprzez wykazanie zaległości płatniczych z tytułu należności za czynsz i opłaty za tzw. media (zaświadczenia lub inne dokumenty wydane przez zarządcę budynku), a także do przedłożenia odpisów bądź kserokopii dokumentów źródłowych wskazujących stan cywilny.
Skarżący do pisma z dnia 31 marca 2012 r. dołączył kserokopię wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 6 kwietnia 2009 r., którym orzeczono o rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód.
Dnia 13 kwietnia 2012 r. wpłynęło do Sądu pismo strony wraz z załącznikami, tj. potwierdzeniami dokonania przelewów dnia 29 lutego i 1 kwietnia 2012 r. z rachunku A. M. na konta wierzycieli Skarżącego z tytułu opłat za gaz (75,41 zł), czynsz (489,97 zł) i energię elektryczną (100,64 zł). Przesłano również kserokopię weksla własnego skarżącego wystawionego dnia 27 lutego 2012 r., stanowiącego zabezpieczenie zaciągniętej przez niego pożyczki w kwocie 700 zł na sfinansowanie tych opłat.
Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2012 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny uzasadniając swoje rozstrzygnięcie stwierdził, że istnieją wątpliwości, co do wiarygodności twierdzeń strony w szczególności dotyczących braku środków na utrzymanie. Poza tym nawet po wezwaniu do przedłożenia określonych dokumentów strona nie w pełni wykonała obowiązku udokumentowania rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Sąd wskazał, że strona we wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 12 stycznia 2012 r. podała, że posiada dochód w postaci zasiłku dla bezrobotnych w kwocie 743,10 zł, a z przedłożonej decyzji wynika, że prawo do zasiłku dla bezrobotnych wygasło już z dniem 21 października 2011 r. Jeżeli chodzi natomiast o opłaty za czynsz i media, to najpierw w piśmie z dnia 8 marca 2012 r. wskazała, że nie może przedstawić dowodów wpłat, gdyż nimi nie dysponuje, ponieważ po utracie zasiłku dla bezrobotnych nie ma z czego pokrywać tych opłat, ale po ponownym wezwaniu w piśmie z dnia 10 kwietnia 2012 r. przedłożyła kserokopię weksla wystawionego dnia 27 lutego 2012 r., czyli jeszcze przed pierwszym pismem, zabezpieczającego pożyczkę w kwocie 700 zł oraz dowód z dnia 29 lutego 2012 r., także z daty przed pierwszym pismem, uregulowania opłaty za gaz przez A. M..
Porównując wysokość podanych przez stronę miesięcznych wydatków na wyżywienie – 180 zł oraz innych w łącznej kwocie 666 zł (z tytułu opłat za czynsz, które mają potwierdzenie też w umowie najmu, a także za energię i gaz, co wynika z kwot dokonanych przelewów przez A. M.) z kwotą pożyczki, należy stwierdzić, że strona mimo opisanej sytuacji majątkowej ma zdolność do zaciągania określonych zobowiązań. Poza tym, jeśli płatności dokonywane przez osobę trzecią dotyczyły tylko danego okresu rozliczeniowego, a skarżący utracił prawo do zasiłku od październiku 2011 r. i nie wykazał żadnych zaległości płatniczych z tytułu tych opłat, to, zdaniem Sądu, powstają wątpliwości jakie było źródło finansowania zobowiązań od tego momentu. Powołana w sprzeciwie okoliczność uzyskiwania od innych osób wsparcia w pieniądzu i naturze nie została uprawdopodobniona, chociażby poprzez złożenie dowodów poniesienia opłat przez inne osoby lub ich oświadczenia w tym zakresie.
Ponadto po dokonaniu analizy nadesłanych przez stronę wyciągów z rachunków bankowych Sąd doszedł do przekonania, że strona nie przedstawiła właściwych wyciągów, tj. obrazujących wszystkie operacje dokonane w danym okresie, co pozwoliłoby w sposób pełny ustalić, czy jakiekolwiek środki pieniężne wpływały i wypływały z danych rachunków a także ich wielkość. Tym bardziej, gdy istniała wątpliwość podana wyżej, która dotyczyła źródeł finansowania bieżących wydatków. Nadesłane dokumenty obrazują jedynie stan konta danego rachunku, jak również listę blokad i zawieszeń określonej kwoty środków zgromadzonych na tych rachunkach z wyjątkiem rachunku w [...], gdzie przedłożono zestawienie operacji. W przypadku rachunku w [...] wydruk obejmował okres tylko jednego miesiąca.
Dodatkowo Sąd zauważył, że mimo stosownego wezwania skarżący nie przedstawił też właściwych dokumentów potwierdzających fakt prowadzenia przeciwko niemu postępowania egzekucyjnego. Poprzestał jedynie na oświadczeniu zawartym we wniosku i piśmie z dnia 8 marca 2012 r. na urzędowym formularzu PPF.
Nie godząc się z powyższym postanowieniem skarżący na podstawie art. 86 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270), dalej jako P.p.s.a. wywiódł zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego wnosząc o jego zmianę uwzględniającą interes strony skarżącej.
W uzasadnieniu skarżący wskazał, że ocena zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia narusza art. 86 § 1 P.p.s.a. Strona stanęła na stanowisku, że Sąd pierwszej instancji nie rozważył wszystkich argumentów przemawiających za przyznaniem statusu bezrobotnego. Dodał, że dane obejmujące ponoszone wydatki nie są komplementarne, ponieważ skarżący środki na przeżycie uzyskuje z jałmużny otrzymywanej w wyniku żebractwa pod marketem.
Naczelny sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Przechodząc do rozpoznania zażalenia w pierwszej kolejności, należy wskazać, że zagadnienie prawne odnoszące się do instytucji przyznania prawa pomocy osobie fizycznej zostało uregulowane przepisami art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., a nie tak jak błędnie wskazał autor zażalenia w art. 86 § 1 i 3 P.p.s.a.
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie fizycznej, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie rodziny. Z konstrukcji tych przepisów wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.
Przepisy te stanowią odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 P.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust.1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wnioskodawca powinien zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu.
Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na wnioskodawcy. Wynika to z treści art. 252 § 1 P.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Rzetelne przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy i dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy.
Skoro korzystanie z prawa pomocy musi być, jak już podkreślono na wstępie uzasadnienia, związane z wystąpieniem szczególnych okoliczności, to w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji trafnie uznał, że przedstawione przez stronę dokumenty i wyjaśnienia złożone we wniosku uniemożliwiają dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony. W uzasadnieniu postanowienia, odnosząc się do przytoczonych we wniosku okoliczności i do materiału dowodowego zebranego w sprawie, Sąd uzasadnił w sposób wyczerpujący, dlaczego uznał, że złożone przez nią oświadczenie budzi wątpliwości co do jego wiarygodności.
Wskazać należy, że wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku. Jeżeli fakty, które podaje nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., II OZ 211/06), niepubl.). Zaistnienie takiej sytuacji wykazał w rozpatrywanej sprawie Sąd pierwszej instancji. Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości, jaka jest jego sytuacja majątkowa, to Sąd nie miał wystarczających informacji do realnej oceny sytuacji materialnej skarżącego i pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Wątpliwości w niniejszej sprawie dotyczą przede wszystkim struktury miesięcznych wydatków skarżącego oraz źródła ich finansowania od października 2011 r. (czyli momentu w którym skarżący utracił prawo do zasiłku) do dnia złożenia wniosku, skoro skarżący nie wykazał żadnych zaległości płatniczych za ten okres.
Należy zwrócić także uwagę, że pomoc osób trzecich (pożyczka, opłata rachunków za dany okres przez A. M.) trzeba ocenić jako mającą charakter doraźny, nie stanowiący stałego źródła utrzymania. Twierdzenia skarżącego są tym bardziej nieprawdopodobne, że powołując się na złą sytuację majątkową (wymuszającą chociażby wspomniane w zażaleniu żebractwo), nie korzysta jednocześnie z pomocy ośrodka pomocy społecznej. Ponadto skarżący nie nadesłał również dokumentacji, która dotyczyć miała okoliczności prowadzonych wobec niego postępowania egzekucyjnego. W przypadku natomiast, gdy zachodzą poważne wątpliwości, co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu.
Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy.
Reasumując, Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd Sądu pierwszej instancji, że skarżący, uchylając się od przedstawienia dokładnych danych co do swojej sytuacji majątkowej i dochodowej, uniemożliwił dokonanie realnej oceny wystąpienia przesłanki przyznania prawa pomocy określonej w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.
W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.