Uzasadnienie
1. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 20 lipca 2015 r., sygn. akt I SA/Wr 307/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił H. W. (dalej: Skarżąca) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Skarżącej na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 9 stycznia 2015 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za maj, czerwiec, lipiec i sierpień 2009 r.
2. Z przedstawionego przez sąd pierwszej instancji stanu sprawy wynikało, że Skarżąca w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 4.621 zł, złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Na urzędowym formularzu strona podała, że kwota wpisu sądowego od skargi jest dla niej bardzo wysoka. Wskazała, że aktualnie pozostaje w separacji z mężem oraz na wychowaniu ma dwoje dzieci. Podkreśliła, że z uwagi na swoją sytuację osobistą trudno jej podjąć pracę, zaś środki otrzymywane od męża na dzieci (łącznie 1.500 zł) są skromne i pozwalają na poniesienie opłat za mieszkanie i utrzymanie dzieci.
W odpowiedzi na wezwanie, Skarżąca przedstawiła dokumenty, z których ponad wcześniej podane informacje wynika, że w stosunku do skarżącej prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. W piśmie procesowym z dnia 17 kwietnia 2015 r. Skarżąca podała, że miesięczne wydatki jej gospodarstwa domowego zamykają się w kwocie 4.985 zł i obejmują m.in.: ratę spłaty kredytu bankowego zaciągniętego przez jej męża na dom w kwocie 300 zł. Wskazała również, że w latach 2013 i 2014 nie osiągnęła żadnego dochodu. Nie może także przedstawić historii rachunków bankowych z powodu ich zajęcia przez urząd skarbowy, natomiast koszty usług profesjonalnego pełnomocnika procesowego ponosi jej ojciec, który pomaga jej finansowo.
Ponadto Skarżąca powołała się na fakt podpisania w 2008 r. umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej między nią i jej mężem rozdzielność majątkową, którą, obok separacji, skarżąca tłumaczyła fakt nieprzedłożenia dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej jej męża, ponad zeznanie podatkowe, z którego wynika, że w roku 2014 osiągnął on dochód w kwocie 117.614,10 zł. Jako powód niepodejmowania pracy zarobkowej Skarżąca podała prowadzone wobec niej postępowanie egzekucyjne oraz względy zdrowotne.
Postanowieniem z dnia 11 maja 2015 r. referendarz sądowy odmówił przyznania Skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na powyższe postanowienie pełnomocnik Skarżącej wniósł sprzeciw.
Zarządzeniem z dnia 15 czerwca 2015 r. Skarżąca została wezwana do przedłożenia odpisu orzeczenia sądowego o ustanowieniu separacji między nią a jej mężem. W zakreślonym terminie strona nie przedstawiła przedmiotowego orzeczenia.
W postanowieniu odmawiającym przyznania prawa pomocy, sąd pierwszej instancji stwierdził, że Skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. Podkreślając, ze dla przyznania osobie fizycznej prawa pomocy istotna jest ocena sytuacji nie tylko wnioskodawcy, ale i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, wskazał że z akt sprawy wynika, że Skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z synami, zamieszkuje w domu wynajmowanym przez męża, dochody uzyskiwane przez jej męża stanowią istotną część jej budżetu domowego i jest przezeń utrzymywana.
W ocenie Sądu pierwszej instancji wobec okoliczności uzyskania przez męża Skarżącej dochodu za rok 2014 (po odliczeniach) w wysokości 102.045 zł oraz uzyskiwania przez ojca Skarżącej dochodu w wysokości ponad 6 tys. zł, Skarżąca mogła uzyskać środki finansowe na opłacenie kosztów sądowych od jednej z wymienionych wyżej osób.
Wobec nieprzedstawienia przez Skarżącą orzeczenia sądu w przedmiocie separacji, Sąd pierwszej instancji uznał, że separacja między małżonkami ma charakter faktyczny a w konsekwencji są oni, zgodnie z art. 23 i art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 583), zobowiązani do przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, w tym także do wzajemnej pomocy i do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Sąd pierwszej instancji wskazał również, że separacja faktyczna, ale także rozdzielność majątkową, nie zwalnia małżonka z obowiązku łożenia na utrzymanie współmałżonka, który znajduje się w gorszej sytuacji materialnej, w tym np. nie posiada środków na poniesienie kosztów postępowania sądowego.
WSA zwrócił również uwagę na okoliczność, że Skarżąca mimo pozostawania bezrobotną, nie poszukuje zatrudnienia. Z akt sprawy wynika również, że Skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej i nie żyje na progu ubóstwa.
Sąd pierwszej instancji podkreślił, że koszty sądowe w rozpoznawanej sprawie są następstwem prowadzenia przez Skarżącą działalności gospodarczej i związanego z nią obowiązku podatkowego w podatku od towarów i usług i są zwykłym kosztem takiej działalności a ewentualność ich poniesienia jest elementem ryzyka ponoszonego przez przedsiębiorcę. WSA przypomniał, że w utrwalonym orzecznictwie sądowym przyjęto, że podmiot prowadzący działalność gospodarczą ma obowiązek zarezerwować środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych związanych z ewentualnie prowadzonymi postępowaniami sądowymi, gdyż prowadzenie takich postępowań mieści się w ryzyku działalności gospodarczej (zob. postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt II FZ 195/12, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – www.orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: CBOSA).
Wobec powyższego Sąd pierwszej instancji na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej P.p.s.a.). odmówił Skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
3. Na powyższe postanowienie Skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, złożyła zażalenie, w którym wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, podczas gdy, w jej ocenie, zachodzą ku temu przesłanki.
W uzasadnieniu Skarżąca podniosła, że niezależnie od wysokości jej przychodów, czy też przychodów jej męża, nie jest w stanie zgromadzić środków koniecznych do uiszczenia wpisu w tak znacznej wysokości. Dodała, że mąż utrzymuje dzieci i nie da jej żadnych dodatkowych środków na pokrycie kosztów sądowych. Skarżąca podkreśliła, że z uwagi na wieloletnią separację nie wie jakie dochody uzyskuje jej mąż, nie jest również w stanie przedstawić dokumentów potwierdzających jego sytuację finansową. Stwierdziła również, że nie ma prawa domagać się od męża środków finansowych innych niż przeznaczone na utrzymanie dzieci, jak również nie ma prawa wymagać od niego przedstawienia na żądanie sądu dokumentów potwierdzających jego sytuację finansową.
Wskazała również, że prowadzona względem jej egzekucja uniemożliwia posiadanie jakichkolwiek środków, w tym środków na zajętych rachunkach bankowych. Niezależnie zatem od tego ile Skarżąca zarabia i tak byłaby to kwota niepodlegająca egzekucji o wysokości zbyt małej, by pokryć ciążący na niej wpis.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
- 4. Zażalenie nie było zasadne.
- 5. W świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stosownie do art. 246 § 1 P.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Sąd nie jest związany zakresem żądania wskazanym we wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia treści art. 246 § 1 P.p.s.a., należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. Strona ma zatem obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Wnioskujący musi przede wszystkim rzetelnie opisać i udokumentować swoją sytuację materialną.
- 6. W rozpoznawanej sprawie, jak prawidłowo ustalił Sąd pierwszej instancji, Skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w zakresie wskazanym we wniosku.
Pomimo tego, że Skarżąca na wezwanie do uzupełnienia wniosku w zakresie prawa pomocy przedstawiła zeznanie męża w zakresie podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 2014, jak również poinformowała o wysokości miesięcznych dochodów swojego ojca, nie zostały wyjaśnione wątpliwości co do posiadanych rachunków bankowych, przy czym także we wniesionym zażaleniu Skarżąca konsekwentnie nie przedstawia wyciągów z tych rachunków, argumentując, że nie ma takiej możliwości z powodu zajęcia ich przez urząd skarbowy w toku toczącego się przeciwko niej postępowania egzekucyjnego. Zajęcie kont bankowych nie wyklucza uzyskania z nich wyciągów, a Skarżąca nie wskazała, aby podjęła próbę uzyskania wymaganych wyciągów bankowych.
Nie można również zaakceptować stwierdzeń, że dla sprawy nie jest istotna skala przychodów Skarżącej (w sytuacji, gdy według oświadczenia Skarżącej wydatki jej gospodarstwa domowego wynoszą blisko 5 tys. zł miesięcznie), ponieważ nie są one wystarczające na pokrycie kosztów sądowych. Uzasadnione wątpliwości budzi porównanie wykazanych przez Skarżącą miesięcznych przychodów (1.500 zł uzyskiwane od męża) ze skalą wskazanych przez nią wydatków (4.985 zł). Różnica ta wskazuje, że Skarżąca nie wyjaśniła i nie udokumentowała rzetelnie swojej sytuacji finansowej i majątkowej.
Zaznaczyć należy, że uchylanie się strony od obowiązków związanych z wykazywaniem sytuacji majątkowej, nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05; z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt II FZ 128/12; z dnia 22 października 2014 r., sygn. akt II FZ 1294/14 – publ. CBOSA).
Sąd nie zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. To sprawą wnioskodawcy jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy, ponieważ to na nim spoczywa w tym zakresie ciężar dowodu. W konsekwencji strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania Sądu, nie ma podstaw oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego z wnioskiem.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak kompletnego obrazu sytuacji majątkowej Skarżącej nie pozwala przyjąć, że wykazała ona, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tym samym Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę wyrażoną w zaskarżonym orzeczeniu, że nie ma podstaw, aby uznać przesłankę z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. za uprawdopodobnioną.
Ponadto należy wskazać, że Skarżąca korzysta z pomocy męża, który utrzymuje ją i ich dzieci, zamieszkujące razem z nią w wynajmowanym przez męża domu a dochody uzyskiwane przez niego stanowią istotną część budżetu domowego Skarżącej. Jak wynika z wcześniejszych oświadczeń Skarżącej z kolei ojciec Skarżącej finansuje jej profesjonalnego pełnomocnika. W obecnym stanie sprawy, przy braku innych niż przedłożone dotychczas dowody i oświadczenia, słusznie Sąd pierwszej instancji przyjął, że Skarżąca ma możliwość uzyskania pomocy ze strony rodziny, bez konieczności angażowania środków budżetowych Skarbu Państwa.
- 7. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.