Uzasadnienie
- 1.1. Postanowieniem z 9 października 2023 r. sygn. akt I SA/Gl 348/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił przywrócenia terminu do wniesienia skargi w sprawie ze skargi D. sp. z o.o. z siedzibą w B. (dalej jako: Wnioskodawczyni, Strona lub Skarżąca) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z 9 grudnia 2022 r. (dalej jako: Dyrektor IAS) z 9 grudnia 2022 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2017 r. i 2018 r.
- 1.2. Sąd pierwszej instancji przedstawił stan sprawy następująco.
Zaskarżona decyzja została doręczona pełnomocnikowi strony skarżącej za pośrednictwem platformy e-PUAP w dniu 23 grudnia 2022 r., co wynika z Urzędowego Poświadczenia Doręczenia znajdującego się w aktach administracyjnych. W decyzji tej pouczono stronę o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, akcentując m. in., że powinno to nastąpić w terminie trzydziestu dni od dnia jej doręczenia.
W dniu 31 stycznia 2023 r. Skarżąca złożył skargę na wskazaną wyżej decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do jej wniesienia. W uzasadnieniu wniosku o przywrócenie terminu Skarżąca wskazała, że skargę wniósł w terminie, tj. w dniu 20 stycznia 2023 r., ale jako adresata wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, podając adres Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach. Korespondencja została do niego zwrócona w dniu 30 stycznia 2023 r. z adnotacją "błędne dane adresowe", dlatego też ponownie wniósł skargę podając prawidłowego adresata.
Prezes zarządu Skarżącej podkreślił, że błąd w zaadresowaniu przesyłki zawierającej skargę był od niej niezależny i wynikał z trudnej sytuacji życiowej, a Spółka nie powinna ponosić odpowiedzialności za ten błąd. Podkreślił, że działa jako prezes zarządu, a Spółka nie zatrudnia obecnie żadnych pracowników. W dniu 8 stycznia 2023 r. w wyniku choroby nowotworowej zmarł jego ojciec, był więc zobowiązany do pomocy schorowanej matce. Z uwagi na fakt, iż jego żona leczy się na depresję, spadło na niego wiele obowiązków, w tym opieka nad czwórką dzieci. Wskazał, że pozostaje jedynym żywicielem rodziny. Ponadto dowiedział się, że były pracownik Spółki został wezwany do prokuratury w sprawie związanej z niniejszą skargą, co go załamało.
Reasumując wskazał, że narastające problemy, żałoba po śmierci ojca, z którym był bardzo związany oraz nawał obowiązków sprawiły, że zdarza mu się popełniać błędy. Żyje w ogromnym stresie, co negatywnie wpływa na jego funkcjonowanie. Do wniosku Skarżąca dołączyła kserokopie: odpisu skróconego aktu zgonu ojca, opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej dotyczącej jego córki, potwierdzenia nadania skargi na adres organu ze wskazaniem tut. Sądu jak adresata oraz koperty jej nadania.
- 1.3. Sąd pierwszej instancji zaskarżonym postanowieniem odmówił przywrócenia terminu do wniesienia skargi.
W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia WSA wskazał w pierwszej kolejności, ze wniesiony wniosek jest prawidłowy pod względem formalnym tj. został wniesiony w należnym siedmiodniowym terminie od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu, a także wraz z tym wnioskiem dokonano czynności, której strona nie dokonała w terminie (w myśl art. 87 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.).
Ustosunkowując się natomiast do kwestii uprawdopodobnienia braku winy w uchybieniu terminu WSA stwierdził, że skoro uchybienie terminu spowodowane błędnym zaadresowaniem przesyłki wynikało z problemów w życiu osobistym, przemęczenia i ogromu obowiązków uznać należy, że fakt ten nie ma znaczenia dla pozytywnego rozpatrzenia wniosku o przywrócenie terminu. Można bowiem oczekiwać od każdej rozsądnej i należycie dbającej o swoje interesy osoby, żeby umiała pogodzić prowadzenie swojej codziennej aktywności z udziałem w postępowaniu sądowoadministracyjnym, w szczególności, jeśli została ona prawidłowo pouczona o swoich prawach i obowiązkach z nim związanych. Nadmiar obowiązków związanych z życiem osobistym nie może stanowić podstawy do przywrócenia terminu do wniesienia skargi w niniejszej sprawie.
W ocenie Sądu błędne zaadresowanie koperty ze skargą należy traktować jako brak należytej staranności przez Skarżącą. Nieprawidłowe zaadresowanie przesyłki nie stanowi usprawiedliwionej przyczyny do przywrócenia terminu, której nie można przewidzieć i przezwyciężyć. Strona została bowiem pouczona o terminie i trybie wniesienia skargi. Po otrzymaniu zwrotu błędnie zaadresowanej przesyłki Skarżąca ponownie nadała przesyłkę – tym razem na prawidłowy adres organu z podaniem właściwego adresata. Nastąpiło to jednak już po upływie terminu do wniesienia skargi.
- 1.4. Od powyższego postanowienia zażalenie wywiodła Skarżąca, zarzucając mu naruszenie art. 87 § 1 i 2 p.p.s.a., w konsekwencji czego wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu zażalenia wskazano, że w niniejszej sprawie jedyny członek zarządu Skarżącej powołał się na wyjątkowo trudną sytuację rodzinną, która spowodowana była okolicznościami całkowicie niezależnymi od strony. Śmierć ojca, choroba psychiczna żony i konieczność sprawowania opieki nad czwórką dzieci zbiegły się w czasie z momentem złożenia skargi na negatywną dla Skarżącej spółki decyzję podatkową. Nie bez znaczenia dla całej sytuacji był fakt, iż bezpośrednio przed datą wysłania skargi przedstawiciel Skarżącej dowiedział się o wszczęciu przeciwko niemu postępowania karno-skarbowego (wezwanie do prokuratury otrzymał były pracownik Skarżącej, obecnie postępowanie jest w toku). Należało jednak wziąć pod uwagę, że wszystkie wyżej wskazane okoliczności w zasadzie zbiegły się w jednym czasie toteż Skarżąca nie była w stanie inaczej poprowadzić swoich spraw. Znalezienie opiekuna dla dzieci, załatwienie kwestii związanych z pogrzebem czy przeżywaniem żałoby, jak również pomoc żonie w okresie choroby nie jest możliwe z dnia na dzień.
Ponadto wiadomość o toczącym się postępowaniu karno-skarbowym wywołała u Prezesa Skarżącej duży stres. Należy pamiętać, że pełni on funkcję jednoosobowego członka zarządu, Spółka posiada znaczne zadłużenie, w tym ma pozajmowane konta bankowe, co uniemożliwiło w tamtym czasie chociażby zatrudnienie pełnomocnika.
Wskazano, że w analizowanej sprawie zachodzi bezpośredni związek czasowy między problemami osobistymi (śmierć ojca, opieka nad matką, problemy rodzinne, zawiadomienie o prowadzonym postępowaniu karnym) z uchybieniem terminu do dokonania czynności procesowej. Były to bowiem okoliczności absorbujące, wymagające szczególnego zaangażowania, których Prezes Skarżącej nie mógł przewidzieć i którym nie był w stanie zaradzić w tak krótkim czasie.
- 2.1. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
- 2.2. Skarżąca złożyła wniosek o przywrócenie terminu do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu (art. 87 § 1 p.p.s.a.). Równocześnie z wnioskiem wniosła skargę, której skutecznie nie złożyła w terminie (art. 87 § 4 p.p.s.a.). Wniosek został złożony przed upływem roku od uchybionego terminu (art. 87 § 5 p.p.s.a.). Tym samym w sprawie spełnione zostały, co trafnie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny, formalne przesłanki rozpoznania wniosku o przywrócenie terminu.
- 2.3. Zgodnie z art. 86 § 1 p.p.s.a. sąd może na wniosek przywrócić termin, jeżeli strona bez własnej winy nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przywoływane przez Skarżącą okoliczności występujące po stronie jedynego reprezentanta Spółki, a więc: żałoba po śmierci ojca, zmarłego po długiej i ciężkiej chorobie nowotworowej, konieczność opieki nad chorą i niesamodzielną matką, choroba małżonki skutkująca przejęciem znacznej części obowiązków rodzinnych i domowych, zwłaszcza opieki nad czwórką małoletnich dzieci, spośród których jedno dysponuje opinią poradni psychologiczno-pedagogicznej o zdiagnozowanych trudnościach w nauce, a także zły stan zdrowia dzieci w okresie wzmożonej zachorowalności na grypę oraz zakończenie semestru nauki szkolnej, wymagającej od dzieci i ich rodziców wzmożonej aktywności związanej z bieżącą nauką, brak środków na ustanowienie w sprawie pełnomocnika z urzędu, informacja o wszczęciu w stosunku do spółki postępowania karno-skarbowego – analizowane łącznie i we wzajemnym powiązaniu, mając na uwadze ich zbieżność czasową z biegiem naruszonego terminu mogą uprawdopodabniać brak winy w nie dokonaniu czynności w postępowaniu sądowym.
Oczywistym jest, że kwalifikacja zaprezentowanych okoliczności w kontekście braku winy w uchybieniu terminu jest dalece ocenna. Ustawodawca celowo posłużył się w przepisach o przywróceniu terminu klauzulami generalnymi i dodatkowo uprościł rygor dowodowy okoliczności wniosku jedynie do uprawdopodobnienia aby pozostawić sądowi administracyjnemu możliwość oceny całokształtu okoliczności sprawy i zaprezentowania swojego stanowiska w ich zakresie.
Jednakże w niniejszej sprawie ocena prawna wyrażona przez sąd pierwszej instancji była wadliwa. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia sąd poprzestał nad wskazaniem ogólnych zasad interpretacji przesłanek przywrócenia terminu, słusznie podkreślono konieczność ich zawężającej wykładni. Nie przeprowadzono jednak żadnego wywodu w przedmiocie subsumpcji wymaganych przesłanek do stanu faktycznego sprawy. Nie odniesiono się do stanu, w jakim reprezentant Skarżącej znalazł się w konsekwencji ziszczenia się, wskazanych we wniosku trudnych dla niego okoliczności związanych z życiem osobistym i rodzinnym. Tymczasem wina, której brak stanowi zasadniczy warunek przywrócenia terminu, jest ściśle związana z uwarunkowaniami psychologicznymi oraz stanem emocjonalnym podmiotu, którego winę bada sąd. Abstrahowanie od strony podmiotowej przy analizie tej przesłanki stanowi o wadliwości podejmowanej przez WSA oceny. Tym bardziej, że przywołane okoliczności nie były gołosłowne i na ich potwierdzenie przedstawiono szereg dokumentów.
Dodatkowo doniosłe przy ocenie całokształtu okoliczności sprawy jawi się charakter uchybienia terminowi. Przesyłka ze skargą bowiem została inicjalnie nadana w terminie, a na uchybienie wpłynęło jej błędne zaadresowanie i konieczność ponownej wysyłki po jej zwrocie przez operatora pocztowego, a więc miał charakter błędu pisarskiego. To w powiązaniu z kumulacją szeregu okoliczności mogących wywołać u jedynego reprezentanta Skarżącej uzasadnione wzburzenie emocjonalne i trudności w bieżącym prowadzeniu spraw uzasadnia przyjęcie, że na kanwie sprawy Skarżąca uprawdopodobniła dostatecznie okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu.
2.4. Choć w złożonym zażaleniu skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania to wskazać jednak należy na trafny w tym względzie pogląd doktryny, iż Naczelny Sąd Administracyjny nie jest związany wnioskiem skarżącego co do sposobu rozstrzygnięcia zażalenia (A. Kabat, Art. 197 Rozpoznanie zażalenia; odpowiednie stosowanie przepisów o skardze kasacyjnej [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek [red.], Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II).
2.5. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone orzeczenie i rozpoznał zażalenie co do jego istoty przywracając termin do złożenia skargi w trybie art. 188 w zw. z art. 86 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.