Uzasadnienie
1. Postanowieniem z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt III SO/Gl 1/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił przyznania prawa pomocy H. K. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika w osobie doradcy podatkowego.
2. Sąd pierwszej instancji, porównując oświadczenia strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w odpowiedzi na wezwanie i sprzeciwie uznał, że w sprawie zachodzą wątpliwości, co do tego, czy rzeczywiście Strona skarżąca tylko z córką tworzy wspólne gospodarstwo domowe. Wynikało to z tego, że pod tym samym adresem zamieszkuje również jeden z synów wraz z rodziną, a drugi z rodziną jest tam zameldowany. Poza tym Strona we wniosku najpierw podała, że w jego skład wchodzi również mąż następnie w piśmie z dnia10 marca 2012 r. wycofała się z tego i oświadczyła, że "od długiego czasu" jednak nie prowadzi z nim wspólnego gospodarstwa. We wniosku podała też, że osoby wchodzące w skład gospodarstwa nie mają żadnych dochodów, a później sama wskazała na okoliczność pracy męża za granicą, comiesięcznie otrzymywane przez córkę alimenty (1.000 zł) oraz pomoc uzyskiwaną od matki (300 zł).
W ocenie Sądu, uzyskiwana pomoc w postaci nie ponoszenia wydatków związanych z utrzymaniem budynku może stanowić element świadczący o tym, że jednak wszystkie osoby mieszkające pod danym adresem tworzą wspólne gospodarstwo. W takim przypadku rozpatrując wniosek o prawo pomocy należałoby uwzględnić dochody i majątek wszystkich tych osób.
Sąd stwierdził, że strona nie podała, dlaczego będąc w tak trudnej sytuacji, jaka wynikała z oświadczenia, nie mogła liczyć na pomoc pracującego za granicą męża lub któregokolwiek syna, jeśli jeden z nich jest "właścicielem" Spółki, która jest właścicielem budynku, w którym mieszka znaczna część rodziny. Nie wyjaśniła, czy osoby te znajdują się w takiej sytuacji majątkowej, która uniemożliwia im wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Warunku tego nie spełniły ogólne stwierdzenia.
Według Sądu, strona była zobowiązana do przedłożenia albo zeznań, albo zaświadczeń obrazujących wysokość dochodów osiągniętych w 2011 r. i 2010 r. W tym zakresie przesłała jedynie zaświadczenie o dochodach za 2010 r., z którego wynika, że wnioskowała do organu podatkowego o wydanie zaświadczenia tylko za ten okres i że miało to być "celem przedłożenia w banku w sprawie kredytu". Tymczasem ze skargi i z wniosku o wstrzymanie zaskarżonej decyzji, złożonych w sprawie o sygn. akt III SA/Gl 612/12, wynika, że w 2011 r. Strona uzyskała dochód z tytułu zwrotu nadpłaty w kwocie 403.606 zł po wydaniu decyzji z dnia 14 stycznia 2011 r. o stwierdzeniu nadpłaty w tej kwocie. Nie wykazała tego ani nie uprawdopodobniła, że całą tą kwotę przeznaczyła na spłatę zaległych zobowiązań. Nie wykazała też, za pomocą stosownych dokumentów źródłowych, wysokości posiadanego zadłużenia oraz tego, czy prowadzone postępowanie egzekucyjne zostało zakończone ewentualnie na jakim jest etapie.
3. W zażaleniu na powyższe postanowienie, skarżąca wniosła o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy alternatywnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.
W uzasadnieniu podniosła, że w zamieszkiwanym przez nią budynku mieszka tylko syn Michał z rodziną i prowadzą oni odrębne gospodarstwo domowe. Podała, że z informacji uzyskanej od małżonka wynika, że nie jest w stanie bardziej jej pomóc, natomiast spółka syna nie generuje zysków. Wskazała, że bank umorzył odsetki i świadczy to o jej kondycji finansowej. Zauważyła, że zwrócony podatek VAT nie był dochodem. Obecnie – czeka na zaświadczenie z Urzędu Skarbowego z którego ma wynikać, że kwota nadpłaconego VAT w całości przekazana została na pokrycie zaległości względem wierzycieli.
Do zażalenia załączono kserokopie deklaracji PIT-37 za rok 2011 r. i PIT-8C.
4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia.
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku.
Z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) (dalej u.p.p.s.a.) wynika, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, strona w przedmiotowej sprawie nie wykazała – jak wymaga tego przepis – że jej sytuacja świadczy o spełnieniu przesłanek do przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny właściwie wytknął, że strona nie wykazała ani nie uprawdopodobniła, że nie może faktycznie skorzystać z pomocy rodziny. Nie wyjaśniła, dlaczego nie może liczyć na pomoc pracującego za granicą męża lub któregokolwiek z synów. Twierdzenia o trudnej sytuacji finansowej współmałżonka czy syna są ogólnikowe i nie wyjaśniają faktycznej sytuacji majątkowej wnioskującej. Z akt sprawy nie wynika, aby wnioskująca o przyznanie prawa pomocy była osobą rozwiedzioną. W tej sytuacji uprawnionym było oczekiwanie przez Sąd zobrazowania sytuacji finansowej małżonka. Sytuacja majątkowa współmałżonka ma przecież wpływ na sytuację majątkową drugiego współmałżonka. Stanowisko takie jest tym bardziej zasadne, gdy zważy się, że małżonkowie, w świetle przepisu art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy obowiązani są m.in. do wzajemnej pomocy.
Na uwagę zasługuje również fakt, że decyzją z dnia 14 stycznia 2011 r. stwierdzono stronie nadpłatę w podatku VAT w wysokości 403.606 zł. Sąd pierwszej instancji wytknął, że skarżąca nie wykazała tego ani nie uprawdopodobniła, iż całą tą kwotę przeznaczyła na spłatę zaległych zobowiązań. W zażaleniu skarżąca podniosła, że czeka na zaświadczenie z Urzędu Skarbowego z którego ma wynikać, iż kwota nadpłaconego VAT w całości przekazana została na pokrycie zaległości względem wierzycieli. Z akt sprawy nie wynika aby takie zaświadczenie zostało do sprawy załączone. Tym samym argumentacja zażalenia i w tej części nie podważała skutecznie oceny dokonanej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny.
Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 u.p.p.s.a. postanowił jak w sentencji