Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt I SA/Ol 454/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie na podstawie art. 260 w zw. z art. 246 § 2 pkt 2 i art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.), przyznał P. U.-H. "M." K. sp. z o.o. w O. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 10.000 zł.
Z przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji stanu sprawy wynikało, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy spółka podniosła, iż w wyniku czynności kontrolnych przeprowadzonych w zakresie podatku VAT i akcyzy za lata 2004 - 2005 Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w O. określił Jej zobowiązania podatkowe na łączną kwotę 4.151.713 zł. Skarżąca podkreśliła, że wydane dotychczas decyzje są nieprawomocne z uwagi na toczące się postępowania odwoławcze i sądowoadministracyjne. Podkreśliła również, że w miarę możliwości finansowych spłaca zobowiązania podatkowe. Nie ma natomiast możliwości jednorazowej spłaty całego zadłużenia.
Jak podała, stara się utrzymać płynność finansową oraz zmniejszyć zobowiązania wobec dostawców. Jej kapitał podstawowy wynosi 72.000 zł, zaś kapitał zapasowy 26.686,77 zł. Za ostatni rok obrotowy według bilansu Spółka uzyskała zysk w wysokości 49.446,39 zł. Natomiast na posiadanych rachunkach bankowych w trzech bankach posiada zadłużenie w łącznej wysokości 415.295,84 zł. Zapasy na koniec roku obrotowego wyniosły 84.393,55 zł, należności z tytułu dostaw o okresie spłaty do 12 miesięcy - 655.181,31 zł, zaś zobowiązania - 710.674,99 zł. Do wniosku skarżąca dołączyła: wyciąg bankowy F. B. potwierdzający zadłużenie na rachunku w wysokości 49.416,71 zł, przedsądowe wezwanie do zapłaty zadłużenia przeterminowanego z dnia 2 lipca 2009 r. wystawione przez F. B., saldo zobowiązań Spółki z tytułu kredytów udzielonych przez B. G. Ż. S.A. z dnia 7 czerwca 2009 r. na łączną kwotę 365.879,13 zł, zestawienie kont analitycznych za okres sprawozdawczy od 1 do 30 czerwca 2009 r., wezwanie do zapłaty z dnia 30 stycznia 2009 r. z tytułu nieopłaconych faktur na kwotę 284.963,87 zł oraz umowę zlecenia z dnia 17 kwietnia 2007 r. w sprawie prowadzenia spraw i reprezentowania Spółki przed organami podatkowymi przez doradcę podatkowego B. K. D. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 24 lipca 2009 r. do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, strona skarżąca złożyła oświadczenie, że nieruchomość położoną w O. przy ul. A. zbyła wraz z prawem wieczystego użytkowania w grudniu 2008 r. Nieruchomość została obciążona hipoteką przymusową kaucyjną do wysokości 1.808.956 zł, natomiast prawo wieczystego użytkowania zostało obciążone hipoteką przymusową zwykłą do wysokości 90.274,72 zł. Wspólnicy Spółki M. K. i D. K. nie posiadają jakichkolwiek możliwości finansowych pozwalających na wywiązanie się z postanowień umowy spółki w przedmiocie wnoszenia dopłat do Spółki, gdyż decyzją z dnia 15 maja 2009 r. Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w O. określił małżonkom K. zobowiązanie w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2004 r. w kwocie 184.242,40 zł wraz z odsetkami za zwłokę.
Nadto w drodze zarządzenia zabezpieczenia organ dokonał zajęcia praw majątkowych stanowiących wierzytelność z rachunku bankowego u dłużnika zajętej wierzytelności będącego bankiem oraz zajęcia praw majątkowych stanowiących udział w spółkach z o.o. u dłużnika zajętej wierzytelności będącego spółką. Do pisma Spółka dołączyła następujące dokumenty obejmujące lata 2007 - 2008: CIT-8, bilanse Spółki, sprawozdania zarządu oraz dodatkowe informacje i objaśnienia do bilansów i rachunek zysków i strat. Przedłożyła również wydruki z kont bankowych potwierdzające wysokość blokad środków z tytułu zajęć sądowych i administracyjnych na dzień 15 lipca 2009 r. na łączną kwotę 2.660.038,21 zł, zawiadomienia o wpisaniu wymienionych powyżej hipotek na rzecz Naczelnika Urzędu Skarbowego oraz tabele środków trwałych
Postanowieniem Referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 9 września 2009 r. przyznano stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmujące zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 10.000 zł. Jak podniesiono w uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia, pomimo trudnej sytuacji majątkowej, Spółka nie podjęła niezbędnych działań, aby uzyskać czy też zabezpieczyć fundusze na pokrycie należnych kosztów sądowych. Prowadzi nadal działalność gospodarczą, a w czerwcu 2009 r. z tytułu zobowiązań kredytowych spłaciła kwotę 43.000 zł oraz kwotę 38.104,93 zł z tytułu zobowiązania wobec kontrahenta M. K. Uwzględniając, iż Spółka w dacie złożenia skargi do sądu administracyjnego spłaciła ciążące na niej zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym w łącznej kwocie 81.104,93 zł oraz że na bieżąco opłaca wszelkie koszty związane z funkcjonowaniem firmy, m.in. koszty zastępstwa procesowego, oceniono, że strona jest w stanie wygospodarować środki na opłacenie niezbędnych kosztów sądowych w kwocie 10.000 zł.
Od powyższego postanowienia strona skarżąca złożyła sprzeciw, w którym podniosła, że stosownie do zasad wyrażonych w Kodeksie spółek handlowych oraz przepisu art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 694 ze zm.) ciąży na niej obowiązek kontynuacji działalności gospodarczej. Mając to na uwadze, za niezrozumiałe uznała stwierdzenie, że prowadzenie i kontynuowanie działalności gospodarczej stanowi negatywną przesłankę w ubieganiu się o prawo pomocy w postaci całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych. W jej ocenie, nie można uznać, że spłata w czerwcu 2009 r. zaległych zobowiązań wobec banku oraz kontrahenta stanowi podstawę do odmowy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Zobowiązania te zostały bowiem uregulowane ze względu na wystosowanie przedsądowych wezwań do zapłaty.
Strona nie zgodziła się z twierdzeniem, że opłaca na bieżąco wszelkie koszty związane z funkcjonowaniem firmy. Z przedłożonych przez nią zestawień kont analitycznych nie wynika bowiem, czy zobowiązania te reguluje w terminie. Dodała, że z ostatniego bilansu sporządzonego na dzień 31 grudnia 2008 r. wynikało, że zobowiązania Spółki w kwocie 710.674,99 zł przewyższały należności z tytułu dostaw towarów o kwotę 55.493,68 zł. Ponadto strona zarzuciła, iż w postanowieniu pominięto okoliczność, że według bilansu osiągnęła ona zysk w wysokości 49.446,39 zł. Zwróciła uwagę na fakt zajęcia rachunków bankowych przez organ egzekucyjny. Jak podała, nie jest obsługiwana przez jakiekolwiek biuro księgowe. Do dnia złożenia sprzeciwu nie poniosła kosztów zastępstwa procesowego. Zakwestionowała ponadto przedstawione w uzasadnieniu postanowienia stanowisko, że strona postępowania ma obowiązek zabezpieczyć fundusze na pokrycie ewentualnych kosztów sądowych.
Wskazując na motywy nieuwzględnienia sprzeciwu Sąd pierwszej instancji stwierdził, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazał jednocześnie, że ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, iż koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu.
W dalszej części Sąd stwierdził, że z danych ujętych w rozpoznanym wniosku oraz przedłożonych dowodach wynika, iż skarżąca posiada środki pozwalające jej na sfinansowanie kosztów sądowych w części.
Sąd zauważył ponadto, że Spółka nie zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej oraz nie wszczęła postępowania upadłościowego czy naprawczego. Okoliczność ta, nie była jak wskazuje Spółka w sprzeciwie, argumentem uzasadniającym odmowę przyznania prawa pomocy, ale nie pozostawała też bez wpływu na ocenę jej sytuacji finansowej i majątkowej. Skoro, w odniesieniu do strony skarżącej nie zainicjowano wymienionych wyżej postępowań, nie można mówić o występowaniu przesłanki niewypłacalności. Sąd wskazał również, że z przedstawionego rachunku zysków i strat za rok obrachunkowy 2008 wynika, iż strona osiągnęła zysk w wysokości 49.446,39 zł. Ponadto według bilansu sporządzonego na dzień 31 grudnia 2008 r. wysokość zobowiązań Spółki w odniesieniu do stanu na dzień 31 grudnia 2007 r. spadła z 958.826,38 zł na 710.674,99 zł. W zeznaniu CIT - 8 o wysokości osiągniętego dochodu za rok podatkowy 2008 Spółka wykazała dochód w wysokości 67.245,78 zł. Sąd zauważył, że w tym okresie uzyskała ona przychody w kwocie 4.388.552,16 zł oraz poniosła koszty uzyskania przychodów w wysokości 4.321.306,38 zł. Ponadto przedstawione dane wskazywały, że Spółka prowadziła działalność gospodarczą w znacznych rozmiarach, a wydatki z tytułu kosztów oznaczają, że dysponowała ona środkami na ich ponoszenie.
Uwzględniając przedstawioną wyżej sytuację finansową Spółki, jak też mając na uwadze okoliczności podnoszone we wniosku o przyznanie prawa pomocy (określenie w stosunku do Spółki zobowiązań podatkowych na łączną kwotę 4.157.713 zł oraz zajęcie rachunków bankowych przez organ egzekucyjny), jak również biorąc pod uwagę wysokość wpisu sądowego od skargi, tj. 23.805 zł, Sąd pierwszej instancji przychylił się do oceny, że wniosek Spółki zasługuje na uwzględnienie w części.
Nie bez znaczenia dla oceny zdolności finansowej Spółki był zdaniem Sądu, fakt regulowania zobowiązań o charakterze cywilnoprawnym. Jak bowiem wynika ze złożonego oświadczenia oraz zestawienia kont analitycznych, w czerwcu 2009 r. uregulowane zobowiązanie wobec kontrahenta wyniosło 38.104,93 zł. Ponadto w tym samym okresie, z tytułu zobowiązań kredytowych Spółka uiściła kwotę 43.000 zł.
Sąd podzielił ponadto wyrażany w judykaturze pogląd, że przedkładanie przez skarżącą należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi, nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowania sądowoadministracyjnego zainicjowanego przez stronę, na Skarb Państwa. Zatem trudno było z tego tytułu zwolnić skarżącą od kosztów sądowych w całości i przerzucić obowiązek opłacenia postępowania prowadzonego w jej indywidualnej sprawie na budżet Państwa.
Na zakończenie Sąd podkreślił, że skoro strona mogła ponosić wydatki w takim rozmiarze, nieuprawnionym jest twierdzenie, iż obiektywnie nie posiadała środków na uiszczenie kosztów sądowych w zakresie częściowym. W świetle przedłożonej przez Spółkę dokumentacji nie budzi zaś wątpliwości, że w badanym okresie dokonywała ona operacji finansowanych na kwoty przekraczające koszty sądowe w niniejszej sprawie.
Na powyższe orzeczenie strona reprezentowana przez doradcę podatkowego złożyła zażalenie, w którym wniosła o jego uchylenie oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wskazując na naruszenia prawa przez Sąd pierwszej instancji podniosła zarzut naruszenia art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. poprzez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, że skarżąca jest w stanie uiścić wpis sądowy w kwocie 10.000 zł, przyjmując, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
W uzasadnieniu strona podniosła, że w świetle treści art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. ustawodawca w żaden sposób nie uzależnił przyznania prawa pomocy od spełnienia przesłanki zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej, bądź od wszczęcia postępowania upadłościowego czy naprawczego.
Następnie powołując się na regulacje zawarte w ustawie prawo upadłościowe i naprawcze stwierdziła, że z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia można wywieść wniosek, iż prowadzenie działalności i ponoszenie koniecznych i niezbędnych wydatków na utrzymanie przedsiębiorstwa jest działaniem wręcz nagannym. Stanowisko takie jest w ocenie strony nieuzasadnione bowiem ciąży na niej ustawowy obowiązek kontynuacji działalności.
Następnie skarżąca wyraziła pogląd, że w celu pokrycia kosztów prowadzonego procesu strona powinna wygospodarować środki, które nie są jednak niezbędne dla jej utrzymania. Podkreśliła, że w jej obecnej sytuacji ograniczyła wszelkie niezbędne wydatki i ponosi tylko takie, które są konieczne do jej funkcjonowania.
Dalej spółka stwierdziła, że Sąd pierwszej instancji nie wyjaśnił na czym ma polegać podjęcie przez Spółkę niezbędnych działań w celu uzyskania czy też zabezpieczenia niezbędnych funduszy na pokrycie należnych kosztów sądowych i nie zgodziła się ze stanowiskiem Sądu jakoby miała obowiązek w okresie wcześniejszym zabezpieczyć sobie środki pieniężne na ten cel.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Sąd może przyznać prawo pomocy osobie prawnej w zakresie częściowym, jeśli ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Do ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy należy uprawdopodobnienie jego sytuacji majątkowej, natomiast do Sądu ocena tej sytuacji i podjęcie rozstrzygnięcia.
Należy zauważyć, że strona skarżąca nie wykazała w zażaleniu żadnych nowych okoliczności mających wpływ na treść rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji, które mogłoby być przyczyną uchylenia zakwestionowanego postanowienia. Uwagę tę należy odnieść do tego, że zażalenie sprowadza się jedynie do odmiennej oceny wpływu pewnych okoliczności faktycznych na sytuację materialną strony, która uzasadnia bądź nie uzasadnia zwolnienie jej z ponoszenia kosztów sądowych.
Odnosząc się więc do argumentacji strony należy zauważyć, że fakt prowadzenia działalności gospodarczej oraz nie objęcie strony postępowaniem upadłościowym lub naprawczym musiały wywrzeć wpływ na ocenę jej sytuacji materialnej. Wbrew temu jednak co twierdzi autor zażalenia Sąd pierwszej instancji nie uzależnił swojej oceny wyłącznie od wystąpienia powyższych okoliczności bowiem w uzasadnieniu wskazał również na szereg innych czynników, które wskazywały na możliwość uiszczenia wpisu w kwocie 10.000 zł.
Niewątpliwie istotne znaczenie miał chociażby fakt, że strona była w stanie spłacić ciążące na niej należności o charakterze cywilnoprawnym oraz to, że należności te znacznie przekraczały wysokość ustalonego wpisu. Niewątpliwie istotny wpływ miały również zestawienia kwot, które obrazowały skalę prowadzonej działalności spółki.
Odnosząc się do kolejnych argumentów podnoszonych w zażaleniu trzeba stwierdzić, że w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd nie wskazywał na obowiązek wcześniejszego zabezpieczenia środków na ewentualne przyszłe postępowania sądowe. Tym samym, również zarzut strony pod adresem Sądu w tym zakresie, należało uznać za całkowicie chybiony.
Reasumując, Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się na ruszenia art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. w sposób w jaki wskazywała strona skarżąca.
Wyrażona ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego została poparta argumentacją, której skutecznie nie podważono w złożonym środku odwoławczym. Sąd szczegółowo przedstawił sytuację materialną spółki, z uwzględnieniem operacji finansowych, stanem kont oraz zeznań podatkowych. Wyciągnięte na ich podstawie wnioski poparte zostały argumentacją, którą całkowicie podziela Sąd kasacyjny.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 u.p.p.s.a., oddalił zażalenie jako pozbawione usprawiedliwionych podstaw.