Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 3 września 2013 r., sygn. akt I SA/Łd 306/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił A. L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
Z uzasadnienia powyższego postanowienia wynika, że A. L. (dalej jako "skarżąca") w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od tej skargi w kwocie 945 zł wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) oświadczeniu o stanie rodzinnym, dochodach i majątku skarżąca podała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z mężem J. i 16-letnim synem P. Wskazała przy tym, że majątek rodziny stanowią nieruchomości w postaci budynku mieszkalnego o pow. 200 m2 oraz nieruchomości rolnej o pow. 1,5 ha. Oboje z mężem nie osiągają żadnych dochodów, pozostają w tragicznej sytuacji finansowej, nie posiadają środków na spłatę rat kredytowych.
Z uwagi na fakt, że zawarte w powyższym wniosku oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej, została ona wezwana do złożenia dodatkowych dokumentów i informacji dotyczących jej sytuacji majątkowej.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżąca nadesłała dokumenty dotyczące jej sytuacji majątkowej.
Postanowieniem z 16 maja 2013 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, uznał bowiem, że skarżąca i jej mąż dysponują kwotami znacznie przewyższającymi wpis od skargi, co potwierdzają załączone do wniosku wyciągi z rachunków bankowych.
W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżąca podniosła, że zarówno ona jak i jej mąż są osobami bezrobotnymi i nie uzyskują stałych dochodów. Mają na utrzymaniu uczącego się syna. Ich nieruchomość obciążona jest kredytem hipotecznym w kwocie 250.000 zł. Zarządzeniem z 26 lipca 2013 r. skarżąca została dodatkowo wezwana do wykazania okoliczności podniesionych w sprzeciwie, a mianowicie zajęcia przez organ egzekucyjny związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą rachunku bankowego skarżącej w M., braku obrotów na drugim z rachunków bankowych skarżącej w M. oraz braku środków na rachunkach bankowych J. L..
W odpowiedzi skarżąca nadesłała wyciągi z rachunków bankowych w M. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy.
W uzasadnieniu wskazał, że to wnioskodawca jest zobowiązany do wykazania, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy. W tym celu winien w sposób pełny i rzetelny przedstawić swoją sytuację majątkową i możliwości finansowe.
W zarządzeniu z 26 lipca 2013 r. skarżąca została przez Sąd wezwana m.in. do wykazania braku środków na rachunkach bankowych męża J. L., taką bowiem okoliczność podniosła w sprzeciwie. Nie nadesłała jednak żądanych przez Sąd dokumentów. Wcześniej podała zaś, że jej mąż posiada trzy rachunki bankowe (jeden osobisty i dwa firmowe). Przedstawiła również wyciągi z tych rachunków, niemniej obroty na nich dotyczą okresu grudzień 2012 – luty 2013 r. (rachunki w B. S.A.) i styczeń-kwiecień 2013 r. (rachunek w M.). Wzywając skarżącą do uzupełnienia wniosku Sąd chciał uzyskać aktualne informacje w tym zakresie zważywszy, że na rachunek męża skarżącej (X) w styczniu 2013 r. wpływały środki w kwotach: 19.260 zł i 3.600 zł (operacje z 2 stycznia 2013 r.), 2.600 zł (operacja w dniu 4 stycznia), które znacznie przekraczają kwotę wpisu sądowego w sprawie.
Ponadto, jak wskazał Sąd, z nadesłanych zeznań podatkowych (PIT-36L) za 2011 r. wynika, że skarżąca z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej osiągnęła dochód w kwocie 42.169,49 zł (przy kosztach uzyskania przychodu wynoszących 1.301.717,63 zł), a jej mąż z tego tytułu osiągnął dochód w kwocie 409.155,79 zł (przy kosztach uzyskania przychodu wynoszących 3.993.631,52 zł).
Wskazać również należy, że z załączonych do wniosku dokumentów wynika, iż rata spłacanego przez skarżącą kredytu wynosi około 600 zł, nie zaś 2.000 zł, jak podaje strona skarżąca (wydruk k. 55).
Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, Sąd uznał, że przedłożone dokumenty nie są kompletne, przez co nie obrazują w pełni sytuacji materialnej i finansowej wnioskodawczyni. To powoduje, że Sąd nie może jednoznacznie ocenić czy skarżąca jest w stanie ponieść całość kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, czy też nie ma dostatecznych środków na ich pokrycie.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła skarżąca, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Przedmiotowemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") poprzez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, że skarżąca jest w stanie uiścić wpis sądowy w wysokości 945 zł bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie jest zasadne.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym w przypadku, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), oraz w zakresie częściowym, kiedy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).
Prawo pomocy jako instytucja procesowa postępowania przed sądami administracyjnymi ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie osiągają żadnych dochodów, lub też osobom o bardzo niskich dochodach, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie ponosić kosztów związanych z postępowaniem przed sądami administracyjnymi. Zasadą jest bowiem, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, zwłaszcza jeśli posiada stały miesięczny dochód.
Zatem prawo pomocy jako wyjątek, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Istotnym w kontekście niniejszego postępowania zażaleniowego jest, iż z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.).
W tym miejscu wskazać należy, że osoby wspólnie zamieszkujące i wspólnie prowadzące gospodarstwo domowe współkształtują sytuację finansową osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. W konsekwencji Sąd rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy jest uprawniony do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące kondycję majątkową domowników i małżonka wnioskodawcy. Przyjmuje się bowiem, że w takiej sytuacji wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą małżonka. Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb stworzonej przez nich rodziny, co znajduje umocowanie w przepisach art. 13 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, wskazując na ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, który spoczywa na stronie składającej wniosek, oraz fakt zaniechania przez skarżącą przedłożenia stosownych dokumentów, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Skarżąca bowiem przede wszystkim nie wykazała braku środków na rachunkach bankowych współmałżonka skarżącej – J. L. – do czego była przez Sąd zobowiązana.
Skarżąca w zarzutach zażalenia wskazuje, że Sąd nie czekając na odebranie przez nią zarządzenia z dnia 26 lipca 2013 r. (błędnie wskazanego w zażaleniu jako zarządzenie z dnia 20 sierpnia 2013 r.) zobowiązującego do wykazania okoliczności podniesionych w sprzeciwie, wydał postanowienie o odmowie przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Tymczasem w aktach sprawy znajduje się potwierdzenie odbioru przesyłki sądowej, z którego wynika, że po podwójnym awizowaniu przesyłka ta nie została przez skarżącą podjęta. W konsekwencji zarządzenie zostało uznane za prawidłowo doręczone w dniu 16 sierpnia 2013 r., zgodnie z art. 73 § 1 i 4 P.p.s.a.
Okoliczności te sprawiają, że Sąd I instancji prawidłowo uznał, iż przedłożone przez skarżącą dokumenty są niekompletne, przez co nie obrazują w pełni sytuacji materialnej i finansowej wnioskodawczyni.
Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na zasadzie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.