Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z 25 września 2013 r., III SA/Gl 1262/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił A. T. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego.
Sąd wskazał, że według oświadczeń skarżącego jego jedynym źródłem utrzymania jest wynagrodzenie za pracę w wysokości 2.187,30 zł netto, przy czym do skarżącego została skierowana egzekucja komornicza, toteż po potrąceniach "na rękę" otrzymuje 1.187,30 zł. Tymczasem ponoszone przez niego wydatki wynoszą: 556,99 zł (czynsz), 82,06 zł (energia elektryczna) oraz 54,78 zł (gaz). Poza mieszkaniem komunalnym o pow. 47 m2, w którym sam prowadzi gospodarstwo domowe, innych składników majątku nie posiada. Dodatkowo, na wezwanie referendarza, skarżący nadesłał: decyzję o wykreśleniu z ewidencji działalności gospodarczej z dniem 24 sierpnia 2009 r., a także umowę o pracę wraz z zaświadczeniem o zarobkach; z jego wynagrodzenia dokonywane są następujące potrącenia: 63 zł (PZU), 214 zł (pożyczka mieszkaniowa), 1.000 zł (komornik).
Z kolei z zeznań podatkowych PIT-37 wynika, że w ciągu ostatnich dwóch lat skarżący wypracował ze stosunku pracy dochód rzędu: 38.495,60 zł (tj. 2.309,91 zł miesięcznie) i 41.352,88 zł (tj. 2.474,05 zł miesięcznie). Dodatkowo zaciągnął u pracodawcy pożyczkę na kwotę 5.000 zł. Ponoszone przez skarżącego wydatki, poza opłatami za mieszkanie, obejmują także usługi telekomunikacyjne (109,20 zł) i Internet (105,59 zł). Saldo końcowe na posiadanym rachunku bankowym na koniec lipca 2013 r. wynosiło 3,87 zł. Według złożonych wyjaśnień skarżący jest stanu wolnego, a uprawniona do zamieszkiwania z nim (na podstawie umowy najmu lokalu) B. J. (konkubina) i jej syn A. K. nigdy nie byli w najmowanym lokalu zameldowani.
Odnosząc się do powyższych ustaleń Sąd wskazał z jednej strony na wysokość miesięcznych dochodów skarżącego (po potrąceniach 1.187,30 zł netto), a z drugiej na ponoszone wydatki, które bez kosztów wyżywienia i ubrania zamykają się w łącznej kwocie 923,62 zł. Oznacza to, że koszty wyżywienia, ubrania i dojazdu do pracy skarżącego wynoszą 263,68 zł, co jest mało prawdopodobne. Sąd nie dał przy tym wiary twierdzeniom skarżącego, że nie zamieszkują z nim jego konkubina oraz jej syn, które to osoby nie tylko są uprawnione do zamieszkania wspólnie z najemcą na podstawie zawartej umowy najmu lokalu, ale ponadto opłaty za korzystanie z windy i odbioru nieczystości stałych naliczane są za trzy osoby.
Również wysokość pozostałych wydatków za tzw. media (por. rachunki za energię elektryczną) potwierdza, że nie są to opłaty za użytkowanie lokalu tylko przez jedną osobę. W związku z powyższym Sąd uznał, że skarżący uchyla się od przedstawienia kompleksowej informacji na temat swojej sytuacji finansowej, co uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy.
W zażaleniu na powyższe postanowienie zgłoszono wnioski o jego uchylenie w całości i przyznanie prawa pomocy. W motywach zażalenia skarżący podniósł, że Sąd oparł swoje ustalenia na domysłach, natomiast wszelkie podane przez stronę informacje dotyczące wysokości dochodów oraz kosztów utrzymania są prawdziwe. Skarżący zaprzeczył w tym kontekście, jakoby zamieszkiwała z nim konkubina wraz z jej synem, powołując się w tym zakresie na przedłożone zaświadczenie o zameldowaniu. Poza tym, wbrew przyjętemu przez Sąd założeniu, skarżący pokrywa koszty wyżywienia za ww. kwotę 263,68 zł, żyjąc na granicy ubóstwa. Również wysokość opłat za media odpowiada korzystaniu przez osobę zamieszkującą samotnie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Sąd pierwszej instancji zakwestionował rzetelność przedstawionej przez skarżącego informacji w zakresie uzyskiwanych dochodów, akcentując przede wszystkim: a) faktyczną niemożność pokrycia kosztów wyżywienia, ubrania i transportu do pracy za kwotę 263,68 zł (po potrąceniach z wynagrodzenia za pracę kosztów egzekucji komorniczej i wydatków na czynsz oraz media), a także b) brak wiarygodnych oświadczeń skarżącego co do osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (ściślej, odnośnie do niezamieszkiwania z konkubiną i jej synem). Zdaniem Sądu odwoławczego, żaden z tych argumentów nie może mieć przesądzającego znaczenia w kontekście oceny prawa skarżącego do pomocy materialnej Skarbu Państwa w postępowaniu sądowoadministracyjnym w ramach przesłanki, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej Ppsa.
Jeżeli chodzi o pierwszy z wymienionych powodów uznania przedstawionej informacji za nierzetelną, to Sąd nie wyjaśnił, na jakiej podstawie przyjął, że kwota pozostała skarżącemu po potrąceniach nie może (prawdopodobnie) wystarczyć na pokrycie bieżących wydatków (żywność, ubrania, dojazd do pracy). Można jedynie domniemywać, że w tym zakresie Sąd odwołał się do szeroko rozumianych zasad doświadczenia życiowego, których jednak - z uwagi na brak uzasadnienia wskazanego stanowiska - w żaden sposób nie zobiektywizował, gdy tymczasem z istoty swej mają one charakter ocenny. Z tym lakonicznym twierdzeniem Sądu skonfrontować należy uzasadnienie zażalenia, w którym skarżący podaje, że z ww. kwoty (około 264 zł) z trudem udaje mu się pokryć koszty wyżywienia, natomiast oszczędza na wydatkach na dojazd do pracy i ubrania. Te twierdzenia nie tylko skutecznie podważają stanowisko ogólnikowo wyrażone w zaskarżonym postanowieniu, ale przede wszystkim wskazują na trudności finansowe skarżącego, mające zasadnicze znaczenie przy ocenie przesłanek prawa pomocy, stanowiącego wszak instytucję o służebnym charakterze wobec prawa podmiotowego do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności).
Drugi z argumentów Sądu pierwszej instancji chybiony jest natomiast z tej przyczyny, że nie ma charakteru jurydycznego; nie jest relewantny w świetle przesłanki określonej w art. 246 § 1 pkt 1 Ppsa. Okoliczność, czy skarżący zamieszkuje z konkubiną i jej synem, jest bowiem obojętna dla oceny jego możliwości finansowych (w szczególności dla określenia wysokości środków, którymi dysponuje na pokrycie kosztów postępowania). Z przepisów Ppsa wynika, że przy ocenie możliwości płatniczych wnioskodawcy brana jest pod uwagę także sytuacja finansowa jego rodziny (art. 246 § 1 pkt 2, art. 252 § 1, art. 255, art. 256 pkt 2). Skoro ustawa posługuje się pojęciem rodziny, to należy brać pod uwagę status materialny nie tyle każdej osoby pozostającej we wspólnym gospodarstwie domowym z wnioskodawcą, ile należącej ponadto do jego rodziny w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (por. zwłaszcza art. 27, czy art. 91 § 1). Polskie prawo rodzinne nie uznaje tymczasem za rodzinę konkubentów, ani dziecka jednego z nich z innego związku (o ile nie zostało przysposobione przez drugiego z konkubentów).
Jeżeli natomiast Sąd usiłował poprzez odniesienie do sytuacji mieszkaniowej skarżącego wykazać, że ponosi wyższe wydatki, aniżeli wskazał we wniosku i dodatkowych oświadczeniach (dokumentach źródłowych), co podawałoby z kolei w wątpliwość rzetelność informacji o dochodach, to jest to zbyt daleko posunięte domniemanie, co trafnie też podniesiono w zażaleniu.
W związku z powyższym, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, oświadczenia skarżącego, jak i przedłożone dokumenty źródłowe, są dostateczne dla oceny jego sytuacji majątkowej. Natomiast porównanie omówionych wyżej możliwości płatniczych strony z wysokością kosztów, jakie przy wartości przedmiotu sporu skarżący musiałby ponieść tylko przed Sądem pierwszej instancji (wpis od skargi 2.218 zł, stawka minimalna za czynności radcy prawnego - 7.200 zł), nie pozostawia wątpliwości co do spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 Ppsa. Dlatego też orzeczono jak w sentencji, na podstawie ww. przepisu w zw. z art. 188 i art. 197 § 2 ww. ustawy.