Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 28 listopada 2012 r., I SA/Kr 1467/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie odmówił K. R. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej Ppsa.
Jak wywiedziono w motywach orzeczenia, skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną W. R. (ur. w [...] r.), córką K. R. (ur. w [...] r.) i synem A. R. (ur. w [...] r.). Prowadzi działalność gospodarczą i z tego tytułu uzyskuje miesięcznie dochód w kwocie brutto około 15.000 zł. Żona nie pracuje. Córka studiuje w trybie dziennym, a syn ma zamiar podjąć studia w trybie zaocznym. Wnioskodawca jest właścicielem mieszkania o wartości 150.000 zł, obciążonego hipoteką z tytułu zaciągniętego kredytu, samochodów towarowych służących do prowadzenia działalności gospodarczej oraz samochodu osobowego, na który zaciągnięty został kredyt. Skarżący nie posiada żadnego innego majątku ruchomego i nieruchomego.
Sąd uznał, że powyższe nie pozwala na przyznanie skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie, które na obecnym etapie oznaczałoby zwolnienie od wpisu od skargi w kwocie 4.866 zł. W sytuacji, gdy skarżący uzyskuje znaczne dochody z prowadzonej działalności gospodarczej (około 15.000 zł brutto miesięcznie), jego kondycja finansowa nie może być rozpatrywana w kategoriach ubóstwa czy biedy. Gdy oprócz tego weźmie się pod uwagę fakt, że wnioskodawca spłaca zobowiązania kredytowe, które wynoszą ponad 2.000 zł miesięcznie, nie sposób przyjąć, że nie posiada on odpowiednich środków finansowych i przysługuje mu zwolnienie od kosztów sądowych.
Sąd podkreślił w tym kontekście, że spłata zobowiązań cywilnoprawnych nie może być traktowana z pierwszeństwem przed kosztami zainicjowanego postępowania sądowego. Niedopuszczalna jest sytuacja, gdy osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy wykonuje ciążące na niej zobowiązania kredytowe oraz reguluje inne zobowiązania związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, a żąda by koszty sądowe pokrywał za nią Skarb Państwa. Ponadto fakt korzystania z usług profesjonalnego pełnomocnika wiąże się nieodzownie z koniecznością pokrycia kosztów takiej pomocy; również ta okoliczność rzutuje na obraz rzeczywistych możliwości finansowych wnioskodawcy.
W zażaleniu na powyższe postanowienie zarzucono naruszenie art. 243 § 1 w zw. z art. 246 § 1 Ppsa poprzez odmowę zwolnienia od kosztów sądowych mimo wykazania, że skarżący nie jest w stanie ich ponieść. W związku z tym wniesiono o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, ewentualnie o uchylenie tegoż postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W motywach zażalenia podkreślono, że Sąd nie uwzględnił w analizie sytuacji majątkowej strony okoliczności spłacania przez nią licznych zobowiązań oraz tego, że jej ruchomości obciążone są ograniczonymi prawami rzeczowymi (hipoteka przymusowa, zastaw). Powoduje powyższe, że skarżący "praktycznie nie jest już w stanie prowadzić działalności gospodarczej". Na potwierdzenie tych okoliczności załączono do akt sprawy szereg dokumentów obrazujących zobowiązania skarżącego (k. 75-89 akt sądowych).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
W motywach zaskarżonego postanowienia wskazano, że skarżący nie może przedkładać swoich zobowiązań cywilnoprawnych (kredyty) nad ewentualne koszty procesu, które to twierdzenie, jakkolwiek niewątpliwie co do zasady słuszne, nie może być jednak przyjmowane bez zastrzeżeń (por. np. post. NSA z dnia 18 lutego 2011 r., II OZ 95/11). Należy bowiem zwrócić w tym kontekście uwagę, że konieczne jest ponadto ustalenie, w jakim czasie skarżący podjął zobowiązania kredytowe, a w szczególności czy miało to miejsce w okresie, w którym mógł przewidywać zainicjowanie postępowania sądowego w sprawie. Trudno bowiem oczekiwać, aby obywatel przestał spłacać swoje zobowiązania ze względu na koszty publicznoprawne w sytuacji, gdy tych ostatnich nie mógł przewidzieć zaciągając zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym (por. post. NSA z dnia 4 czerwca 2009 r., II FZ 196/09, CBOSA). Ta ostatnia okoliczność nie została przez Sąd pierwszej instancji wyjaśniona, a wątpliwości w tym zakresie nasuwała już treść sprzeciwu od postanowienia referendarza (zob. zwłaszcza k. 54 akt sądowych).
Po drugie, z akt sprawy (w szczególności z kopii dokumentów przedłożonych wraz z zażaleniem) wynika, że zobowiązania skarżącego nie ograniczają się do zobowiązań o charakterze cywilnoprawnym, a jego majątek jest obciążany kolejnymi ograniczonymi prawami rzeczowymi, bądź też prowadzona jest w stosunku do niego egzekucja administracyjna z tytułu zobowiązań publicznoprawnych (por. k. 79-81, 86-89 akt sądowych).
Jednocześnie skarżący konsekwentnie (również w sprzeciwie od postanowienia referendarza) wskazuje na pogarszającą się sytuację finansową, w tym również w kontekście przychodów z prowadzonej działalności gospodarczej, której jak twierdzi – wobec prowadzonych postępowań egzekucyjnych i zabezpieczających – "praktycznie nie jest już w stanie prowadzić" (k. 54-55, 73 akt sądowych). Stawia to pod znakiem zapytania wysokość zadeklarowanych pierwotnie (we wniosku PPF – k. 16 akt sądowych) dochodów, które przyjął za podstawę sformułowanej oceny Sąd pierwszej instancji. Wreszcie wskazano również na zmianę sytuacji rodzinnej (odrębne gospodarstwo domowe z żoną).
Na tle wymienionych okoliczności faktycznych zupełność oceny Sądu pierwszej instancji odnośnie do kondycji finansowej skarżącego, w świetle przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa, może budzić uzasadnione wątpliwości. Tym bardziej jeżeli uwzględni się jedno z podstawowych kryteriów oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy, tj. że ma ono umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej podmiotom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania i w ten sposób stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (por. post. NSA z dnia 24 maja 2006 r., II OZ 569/06, CBOSA). Nie oparto się bowiem w zaskarżonym postanowieniu na pewnej informacji, ani w zakresie przychodów uzyskiwanych w gospodarstwie domowym skarżącego, ani w zakresie realnych kosztów utrzymania.
W związku z powyższymi wątpliwościami wskazane jest, zdaniem Sądu odwoławczego, przeprowadzenie uzupełniającego postępowania, o którym mowa w art. 255 Ppsa, w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i aktualnych możliwości płatniczych skarżącego.
Z tych powodów orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa.