Uzasadnienie
- 1. Postanowieniem z dnia 16 listopada 2011 r., sygn. akt III SA/Wa 1682/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi K. O. (dalej: "skarżący") na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 31 marca 2011r. w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia do grudnia 2006 r.
- 2. Przebieg postępowania sądowego w przedmiotowej sprawie przedstawia się następującą: składając skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej, skarżący jednocześnie złożył wniosek na urzędowym formularzu PPF o zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienia adwokata, przedstawiając oświadczenie o stanie majątku i sytuacji życiowej. Na wezwanie referendarza sądowego skarżący uzupełnił wymagane do rozpatrzenia wniosku dokumenty.
- 3. Postanowieniem z dnia 17 sierpnia 2011 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.
- 4. Skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza.
- 5. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu wniosku skarżącego, postanowieniem z dnia 16 listopada 2011 r. odmówił mu przyznania prawa pomocy. W ocenie sądu I instancji brak było przesłanek uzasadniających przyznanie skarżącemu prawa pomocy. Sąd ten wskazał, że w przedmiotowej sprawie skarżący oświadczył, że jest na utrzymaniu żony, która prowadzi działalność gospodarczą. Wskazał że obroty w prowadzonej przez żonę działalności gospodarczej spadły niemal do zera. Nie podał jednak, jaki dochód przynosi prowadzona działalność gospodarcza. Pomimo wezwania nie podał także w jakiej wysokości otrzymuje pomoc od rodziny w celu uregulowania "najbardziej istotnych rachunków". Stwierdził jedynie, iż nie jest w stanie podać wysokości pomocy od rodziny, "gdyż każdy płaci za to co jest w danej chwili najpotrzebniejsze". Z informacji przesyłanych do sądu wynikało, że koszty jakie zmuszony jest ponosić wraz z żoną wynoszą około 4000 zł. Sąd I instancji wskazał, że informacje przesłane przez skarżącego są nieprecyzyjne a ponadto niespójne. Skarżący ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że "w przypadku działalności gospodarczej nie sposób zrobić konkretnych zestawień" oraz wskazał, że "w przeciwieństwie do pracy na etacie w działalności gospodarczej obroty i ewentualne zyski są nieprzewidywalne i zależne od koniunktury". Skoro więc skarżący wskazał na praktycznie zerowy obrót w prowadzonej przez żonę działalności, a nie jest w stanie podać wysokości pomocy udzielanej przez rodzinę a jednocześnie wskazał na koszty utrzymania w kwocie 4000 zł to, to sąd I instancji nie mógł ustalić rzeczywistej sytuacji w gospodarstwie domowym. Zatem biorąc pod rozważania powyższe fakty sąd I instancji uznał, że skarżący nie wykazał istnienia podstaw do uwzględnienia wniosku, dlatego na podstawie art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 260 p.p.s.a i orzekł jak w sentencji.
- 6. Nie godząc się z przedmiotowym postanowieniem sądu I instancji, skarżący złożył zażalenie, zaskarżając wyżej wymienione w całości i wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie prawa do zwolnienia z obowiązku uiszczania wpisu od skargi. Zaznaczył, że w innej analogicznej sprawie – sygn. akt III Sa/Wa 2960/11 zwolniono go z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi.
W krótkim uzasadnieniu środka zaskarżenia podkreślił, że mimo informacji umieszczonej na doręczeniu odpisu, uzasadnienie to nie zostało skarżącemu doręczone, przez co skarżący nie wie jakimi przesłankami kierował się sąd I instancji wydając postanowienie w tym zakresie. W związku z tym faktem, w uzasadnieniu po raz kolejny wyjaśnił i przedstawił argumentacje na poparcie swojego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślił, że w związku z trudną sytuacją materialną nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, a co za tym idzie dochodzić swoich praw przed sądem.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
- 7. Zażalenie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i nie może zostać uwzględnione.
- 8. Po pierwsze, rozważania należy rozpocząć od art. 243 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Zatem wniosek może zostać złożony przed wszczęciem postępowania, zanim zostanie złożona skarga, jak również w toku postępowania, na każdym etapie zarówno przed sądem I instancji, jak i drugiej instancji. Dopuszczalne jest ponowne złożenie wniosku, gdy negatywnie został rozpatrzony pierwszy wniosek o przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadminsitracyjnym wyrażone zostało stanowisko, że złożenie ponownego wniosku może być spowodowane zmianą sytuacji finansowej skarżącego w stosunku do rozpoznawanej na podstawie poprzednio złożonego wniosku.
Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zatem, ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje w składanym wniosku. Zatem jeżeli skarżący wskazał na fakt, który podał we wniosku, a w aktach sprawy nie znajduje one pokrycia lub pozostaje w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątku, to istniały zatem podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.
Sąd I instancji dopatrzył się w rozpatrywanej sprawie rozbieżności, a informacje przesłane przez skarżącego są nieprecyzyjne a ponadto niespójne. Powtórzyć można za sądem i instancji jego wnioski, że skoro skarżący wskazał na praktycznie zerowy obrót w prowadzonej działalności gospodarczej przez żonę, nie był w stanie podać wysokości pomocy udzielanej przez rodzinę, a jednocześnie wskazał na koszty utrzymania w kwocie 4000 zł, to nie można ustalić rzeczywistej sytuacji majątkowej, gdyż nie można ustalić z jakich źródeł pokrywane są stałe koszty wykazane przez skarżącego.
Również zdaniem Sądu odwoławczego skarżący nie przedstawił dokumentów w oparciu, o które sąd I instancji mógł ustalić, jakimi środkami dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jego utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez skarżącego kosztów sądowych mogłoby się wiązać z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy.
Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentuje stanowisko, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie, jak osoby bezrobotne bez prawa do zasiłku lub osoby ze względów życiowych całkowicie pozbawione środków do życia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 stycznia 2005 r. OZ 1213/04). Natomiast niemożność podjęcia przez skarżącego stałego zatrudnienia nie oznacza niemożność podejmowania prac dorywczych, okresowych lub sezonowych.
Należy podkreślić, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie swojego udziału w postępowaniu sądowym, jest rzeczywiście i obiektywnie niemożliwe. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią wręcz odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Ustawy zasadniczej.
W konkluzji sąd I instancji, jak i Naczelny Sąd Administracyjny negatywnie ocenił próbę przeniesienia na Skarb Państwa kosztów toczącego się postępowania w sytuacji, gdy skarżący wskazał na praktycznie zerowy obrót w prowadzonej przez żonę działalności, a nie był w stanie podać wysokości pomocy udzielanej przez rodzinę a jednocześnie wskazał na koszty utrzymania w kwocie 4000 zł to, to sąd nie mógł ustalić rzeczywistej sytuacji w gospodarstwie domowy.
W zażaleniu skarżący podniósł argument, że w innej analogicznej sprawie, sygn. akt III SA/Wa 2960/11, postanowieniem z dnia 25 listopada 2011 r., zwolniono go z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył jednak, że postanowieniem tym Referendarz sądowy zdecydował o przyznaniu prymatu postulatowi prawa do sądu i zwolnił skarżącego od wpisu od skargi. Natomiast odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika, na co miały wpływ nie tylko niepełne przedstawienie sytuacji przez skarżącego ale także zakres kontroli sądu administracyjnego art. 134 i art. 133 P.p.s.a. Rozważając ten zarzut jednak należy mieć na względzie, że fakt przyznania prawa pomocy w jednej sprawie nie obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w innej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że nie ma podstaw do dokonywania porównania obu spraw, gdyż nie stanowi ona przedmiotu rozważania sądu odwoławczego, a przesłanki przyznania prawa pomocy należy oceniać w każdej indywidualnej sprawie wnioskodawcy, zaś przyznanie prawa pomocy w jednej sprawie nie determinuje "automatycznie" rozstrzygnięcia o takiej samej treści w innej sprawie.
Należy zwrócić uwagę, iż w zażaleniu skarżący ograniczył swój wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym tylko do zwolnienia go od kosztów sądowych jednakże nie ma to wpływu ma rozstrzygniecie sądów administracyjnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie bowiem badał wniosek zgodnie z żądaniem strony zamieszczonym w formularzu PPF, gdzie skarżący wyraźnie zaznaczył, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny bada zgodność z prawem orzeczeń wydanych przez wojewódzkie sądy administracyjne, zatem może jedynie analizować prawidłowość zaskarżonego postanowienia pod kątem zastosowania art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., dotyczącego przyznania osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całościowym, a nie stosować art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., gdzie mowa jest o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym.
Tym samym ograniczenie wniosku przez skarżącego nie ma wpływu na ocenę zaskarżonego postanowienia przez sąd odwoławczy bowiem w przedmiotowej sprawie sąd I instancji odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie przez skarżącego, z uwagi na fakt niewyjaśnienia złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżącego.
Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że rozpatrywanie wniosków o przyznanie prawa pomocy należy do kompetencji wojewódzkich sądów administracyjnych, a Naczelny Sąd Administracyjny jedynie je kontroluje, sprawując kontrolę legalności orzeczeń sądów pierwszej instancji. Mając na uwadze stanowisko sądownictwa administracyjnego, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy należy stwierdzić, że to strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania tego prawa. Rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący nie wykazał w sposób wystarczający, że w jego sprawie spełnione są przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Uwzględniając powyższe Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że powołana przez skarżącego w zażaleniu argumentacja nie wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.
Z uwagi na zarzut skarżącego Naczelny Sąd Administracyjny zważył, że w aktach sprawy znajduje się zwrotne potwierdzenie odbioru przesyłki zawierającej odpis postanowienia z dnia 16 listopada 2011 r., sygn. akt III SA/Wa 1682/11, wraz z pouczeniem. Zaskarżone postanowienie zostało odebrane osobiście przez skarżącego w dniu 2 grudnia 2011 r.(k. 84)
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a w związku z art. 197 § 1, orzekł jak w sentencji.