Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z 28 października 2015 r., III SA/Wa 2077/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił A. K. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej Ppsa.
W motywach orzeczenia wywiedziono, że z oświadczeń i dokumentów nadesłanych przez skarżącą wynika, że osiągnęła w 2014 r. z działalności gospodarczej przychód w wysokości 439.500,11 zł; koszty jego uzyskania wyniosły natomiast 401.367 zł. W okresie styczeń-lipiec 2015 r. wielkości te kształtowały się na poziomie odpowiednio 107.599,18 zł i 153.887,18 zł. Skarżąca wskazała na okoliczności takie jak zajęcie w postępowaniu egzekucyjnym rachunku bankowego, wynagrodzenia za pracę i renty rodzinnej oraz konieczność spłaty w ratach zaległości z tytułu podatku od towarów i usług, podatku dochodowego od osób fizycznych oraz podatku od spadków i darowizn. Znajdują one odzwierciedlenie w szeregu złożonych dokumentów w postaci zawiadomień o zajęciu, tytułów wykonawczych, decyzji udzielających ulgi w spłacie zaległości podatkowych. Zarazem jednak z wymienionych dokumentów wynika, że na rachunki bankowej skarżącej wpływają i przelewane są pomiędzy nimi określone środki pieniężne.
Np. w dniu 6 lipca 2015 r. skarżąca dokonała wpłaty własnej na swój rachunek w kwocie 17.900 zł; skarżąca ze swoich rachunków dokonuje płatności, jak również wypłaca gotówkę (przykładowo w dniu 15 czerwca 2015 r. dokonała przelewu na rachunek kancelarii adwokackiej w kwocie 1.107 zł); na rachunki skarżącej wpłacane są też przez inne podmioty środki pieniężne tytułem rozliczeń ze skarżącą.
Sąd zauważył w związku z powyższym, że pomimo wskazanych trudności finansowych skarżąca nadal obraca środkami wielokrotnie przewyższającymi wysokość kosztów postępowania w niniejszej sprawie (wpis od skargi wynosi 2.000 zł). Oceniając zaś przesłanki przyznania prawa pomocy należy odnieść się przede wszystkim do osiągniętego przez skarżącą przychodu i rozmiaru prowadzonej działalności gospodarczej. Mając to na uwadze Sąd nie uznał sytuacji finansowej skarżącej za uzasadniającą przyznanie prawa pomocy, które adresowane jest do osób o trudnej sytuacji materialnej (np. bezrobotnych, czy pozbawionych środków do życia).
W ocenie Sądu ubiegający się o prawo pomocy powinien najpierw poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny, a dopiero wówczas gdy tak zgromadzone środki okażą się niewystarczające może skutecznie złożyć wniosek o przyznanie prawa pomocy.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca wniosła o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, zarzucając błędy w ustaleniach faktycznych polegające na przyjęciu, że:
- - mimo kłopotów z zadłużeniem i zajęciem rachunków bankowych osiąga przychody z działalności gospodarczej, podczas gdy zajęć dokonano pod koniec lipca 2015 r., a zatem przychody osiągane przed tym okresem nie są miarodajne dla oceny wniosku skarżącej,
- - na rachunki skarżącej wpływały oraz były przelewane między nimi środki pieniężne, ze wskazaniem na czerwiec i lipiec 2015 r., oraz że na rachunki te wpływają środki z rozliczeń z innymi podmiotami, z pominięciem daty zajęcia rachunków bankowych oraz wpływu tegoż zajęcia na możliwość dysponowania przez skarżącą środkami na tych rachunkach,
- - skarżąca obraca środkami wielokrotnie przewyższającymi wysokość kosztów postępowania w sprawie w sytuacji, gdy ze względu na prowadzone postępowania egzekucyjne, zajęcia rachunków bankowych, renty rodzinnej oraz wynagrodzenia za pracę, skarżącej pozostaje na utrzymanie siebie oraz samotnie wychowywanego syna kwota około 1.000 zł.
W związku z tym zarzucono naruszenie art. 243 § 1 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa poprzez:
- - nieprzyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie w sytuacji, gdy skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla niej oraz syna,
- - uznanie, że o zaistnieniu przesłanki udzielenia prawa pomocy w ww. zakresie decydują obroty uzyskiwane w przeszłości z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, niezależnie od tego czy aktualnie przynosi ona jakiekolwiek przychody oraz czy skarżąca może dysponować środkami znajdującymi się na rachunkach bankowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Trafnie wskazuje skarżąca, że Sąd nie rozważył wnikliwie jej bieżącej sytuacji finansowej.
Po pierwsze, w zakresie obrotów na rachunkach bankowych nie wzięto pod uwagę późniejszego zajęcia kont skarżącej, gdyż odniesiono się zasadniczo do okresu poprzedzającego zastosowanie ww. środka egzekucyjnego. Analizowano przede wszystkim transakcje z przełomu czerwca-lipca 2015 r., podczas gdy z akt sprawy wynika, że zajęć dokonano w drugiej połowie lipca 2015 r. (k. 99-100, 110, 137, 140-141, 143 akt sądowych). Sąd nie zbadał tym samym kwestii możliwości dysponowania przez skarżącą środkami znajdującymi się na jej rachunkach bankowych po ich zajęciu.
Po drugie Sąd wskazał, że strona powinna była wygospodarować środki na partycypowanie w kosztach procesu w ramach działalności gospodarczej, niejako milcząco wychodząc tym samym z założenia, że jako przedsiębiorca powinna była przewidzieć możliwość prowadzenia sporów sądowych, które stanowią nieodłączny element ryzyka podejmowanego w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej. W orzecznictwie istotnie można spotkać się w odniesieniu do przedsiębiorców z restrykcyjną wykładnią przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy, wyrażającą się w przekonaniu, by w związku z ponoszonym w swojej działalności ryzykiem dysponowali stosownymi rezerwami na partycypowanie w kosztach postępowania. Tym niemniej trudno oczekiwanie takie uznać za uprawnione w sytuacji, gdy środki przedsiębiorcy (zwłaszcza osoby fizycznej), w tym ewentualne rezerwy, zostały zajęte w toku postępowania egzekucyjnego. W takim bowiem przypadku nie ma on możliwości dysponowania nimi w sposób przez Sąd oczekiwany (poprzez opłacenie kosztów postępowania).
Z tych powodów uznać należy, że ocena dokonana w zaskarżonym postanowieniu nie jest miarodajna w stanie faktycznym sprawy. Wbrew bowiem wyrażonemu przez Sąd wojewódzki stanowisku z akt sprawy nie wynika, że skarżąca pomimo trudności związanych z dokonanymi zajęciami może dysponować aktualnie kwotami wielokrotnie przekraczającymi wysokość wymaganej w sprawie opłaty sądowej. Jak zauważyła w zażaleniu (s. 3), jej bieżąca sytuacja ekonomiczna uległa znacznemu pogorszeniu w związku z egzekucją administracyjną.
W związku z powyższym skład orzekający zauważa, że z akt sprawy wynika z kolei, że zajęciu podlega również wynagrodzenie za pracę skarżącej i renta rodzinna (k. 98 i 101 akt sądowych). Sąd pierwszej instancji nie kwestionował ani ww. okoliczności, ani oświadczeń skarżącej w zakresie ponoszonych przez nią stałych kosztów utrzymania (k. 78 i n. akt sądowych). Brak jest wobec tego podstaw do podważania oświadczenia skarżącej, że po opłaceniu regularnych świadczeń pozostaje jej na utrzymanie siebie i samotnie wychowywanego syna około 1.000 zł miesięcznie (s. 3 zażalenia). Jest to kwota dwukrotnie niższa od wymaganego w sprawie wpisu. Zarazem wysokość dokonanych zajęć (ponad 240 tys. zł) z jednej strony, a z drugiej przedstawiony przez skarżącą stan faktyczny nie rokuje szybkiej poprawy jej sytuacji finansowej. Stąd też Sąd odwoławczy uznał, że przedmiotowy wniosek jest uzasadniony w pełnym zakresie (zwolnienia od kosztów sądowych).
Z tych powodów orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa.