Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 23 listopada 2011 r., sygn. akt I SA/Go 527/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim oddalił wniosek S. M. o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Z. z dnia 28 kwietnia 2011 r. w przedmiocie zawieszenia postępowania odwoławczego.
W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał na okoliczności powoływane przez skarżącego w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy zainicjowanego wnioskiem z 13 lipca 2011 r. Bierność skarżącego w zakresie dokładnego i wiarygodnego wyjaśnienia jego sytuacji majątkowej uniemożliwiła pełną ocenę tej sytuacji. W tym stanie rzeczy nie można ponad wszelką wątpliwość uznać, że skarżący wykazał, iż spełnia warunki wskazane w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej P.p.s.a.), co implikowałoby konieczność udzielenia pomocy ze środków budżetowych.
Skarżący, wezwany do uzupełnienia braku formalnego zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego odmawiające przyznania mu prawa pomocy, nie wniósł zażalenia w terminie, co skutkowało jego odrzuceniem.
Wezwany ponownie do uiszczenia wpisu sądowego skarżący wniósł o zwolnienie go z tego obowiązku wskazując na nową okoliczność jaką jest zajęcie przez komornika jego przychodu uzyskanego ze sprzedaży zbóż. Wskazał też na prowadzoną od dwóch lat egzekucję administracyjną. Podniósł, że nie składa wyciągów z rachunków bankowych z uwagi na wysokie opłaty za ich sporządzenie. Zaznaczył także, że prowadzona egzekucja polega na zajęciu rachunku bankowego, zastawie na rzeczach ruchomych oraz wpisaniu hipoteki na gospodarstwie rolnym. Podał też, że Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa nie rozpoczęła jeszcze przyjmowania wniosków o przyznanie płatności w ramach systemu wsparcia bezpośredniego, jak i to, że utrzymuje się obecnie z uzyskanego w banku kredytu i nie posiada żadnych lokat.
Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając ponowny wniosek strony zwrócił uwagę, że w takiej sytuacji zgodnie z art. 165 P.p.s.a. Sąd zobowiązany jest jedynie do zbadania i oceny, czy od prawomocnego zakończenia postępowania dotyczącego prawa pomocy zaszły istotne zmiany okoliczności sprawy uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Sądu na takie okoliczności nie wskazał skarżący. Dla uwzględnienia wniosku strona musi wykazać zmiany w swoim położeniu uzasadniające konieczność ubiegania się o pomoc, a co ważniejsze, powinna okoliczności podawane przez siebie udokumentować możliwie najobszerniej. W swoim wniosku skarżący nie wskazał tak istotnych zmian sytuacji finansowej w porównaniu z sytuacją przedstawioną w poprzednim wniosku. Uzasadnienie obecnego wniosku w istocie stanowi powtórzenie pierwotnie złożonego, z tym zastrzeżeniem, że skarżący podał, iż aktualnie utrzymuje się z udzielonego kredytu.
Samo oświadczenie skarżącego w tym względzie zostało jednak przez Sąd uznane za niewystarczające do prawidłowej oceny wniosku. Podkreślono, że twierdzeń w tym zakresie wnioskodawca nie poparł żadnymi stosownymi dokumentami. Z kolei informacja o prowadzonej przeciwko skarżącemu egzekucji była już poprzednio przez skarżącego podana i znana Sądowi. Skarżący zatem nie wykazał, że jego sytuacja materialna uległa takiemu pogorszeniu, iż nie jest on w stanie uiścić wpisu w wysokości 100 zł, a w związku z tym brak jest podstaw do wydania rozstrzygnięcia odmiennego od prawomocnego postanowienia WSA w tym przedmiocie z 23 listopada 2011 r.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie wskazując, że w sprawie wystąpiły nowe okoliczności w postaci zajęcia 18 sierpnia 2011 r. przelanej na rachunek bankowy skarżącego kwoty 61.600 zł za sprzedany po żniwach rzepak. Skarżący podkreślił, że w ten sposób został pozbawiony nie tylko zapłaty za rzepak, ale i środków, by zapłacić za nawozy, środki ochrony roślin, które kupił na kredyt, m.in. pod uprawę rzepaku. Skarżący wskazał, że wszystkie wpływy na jego rachunku bankowym podlegają zajęciu przez komornika skarbowego, co uniemożliwia dokonanie jakichkolwiek wypłat. Zajęcie rachunku skarżącego wynika wprost z dokumentów przedłożonych w sprawie przez skarżącego, stąd odwoływanie się do wyciągów bankowych przez Sąd jest niezasadne i tylko naraża skarżącego na wysokie opłaty z tytułu ich sporządzenia.
Skarżący podniósł, że ciągle zaciąga pożyczki, aby nie zbankrutować na skutek dokonanych przez Urząd Skarbowy zajęć. Wobec zajęcia należności za rzepak skarżący nie ma teraz dochodu, choć skończył się czas żniw. Zwrócono też uwagę, że dochód skarżącego wynoszący przykładowo za 2010 r. zaledwie 26.817,21 zł daje na osobę w rodzinie skarżącego kwotę, która obiektywnie wystarcza na życie na progu ubóstwa (kwota 2.234,77 zł na utrzymanie trzech dorosłych osób). Za dowolne uznano zważania Sądu co do nieotrzymania przez skarżącego kredytu, skoro skarżący złożył dokumenty, z których wynika udzielenie takiego kredytu.
Sąd pierwszej instancji całkowicie błędnie zinterpretował zajęcie rachunków bankowych przez komornika, jak i nietrafnie odniósł się do specyfiki osiąganych przez skarżącego przychodów z gospodarstwa rolnego. Skarżący podkreślił też to, że Sąd żąda od niego wpisu w kilkudziesięciu sprawach.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zaskarżone postanowienie należy uchylić.
Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia ma, jak słusznie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny, art. 165 P.p.s.a., zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do postanowień takich należą niewątpliwie postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Zaznaczyć trzeba również, że przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. Skoro w obecnie rozpatrywanym wniosku strona wnosi o przyznanie jej częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, wskazać należy, że ze względu na przesłanki zawarte w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. zmiana okoliczności sprawy będzie w tym przypadku polegała na zaistnieniu – po uprawomocnieniu się poprzedniego postanowienia w tym zakresie – nowych okoliczności, które zmieniałyby sytuację strony w kwestii możliwości poniesienia przez nią pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Badając przesłanki zastosowania w okolicznościach danej sprawy art. 165 P.p.s.a. Sąd jest zatem zobowiązany do porównania wniosku złożonego pierwotnie i argumentacji przywoływanej przez wnioskodawcę w toku pierwotnego postępowania o przyznanie prawa pomocy z powtórnym wnioskiem w tym zakresie. Analiza ta powinna zmierzać do ewentualnego zidentyfikowania zawartych w powtórnym wniosku nowych okoliczności sprawy. Stwierdzone różnice w powoływanych przez wnioskodawcę okolicznościach mogą zostać uznane za nieistotne, jeśli już z nich wynika, że nie wpływają one na stwierdzenie wystąpienia przesłanek z art. 246 § 1 P.p.s.a. Jednak jeśli analiza powtórnie złożonego wniosku nie pozwala na jednoznaczne konkluzje w tym zakresie (np. jeśli podane przez wnioskodawcę dane są niewystarczająco precyzyjne dla oceny ich znaczenia w kontekście możliwości zastosowania art. 165 P.p.s.a.) Sąd powinien rozważyć zasadność zastosowania art. 255 P.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające dla oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Na to, że art. 255 P.p.s.a. znajduje zastosowanie również w przypadku wniosku rozpoznawanego pod kątem spełnienia przesłanek z art. 165 P.p.s.a. wskazuje to, iż postępowanie toczące się w wyniku ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie różni się pod względem formalnym od pierwotnego postępowania w tym zakresie – wymagane jest więc złożenie przez wnioskodawcę wniosku na formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.), zawierającego dane wskazane w art. 252 § 1 P.p.s.a. Przepis art. 255 P.p.s.a. w jednoznaczny sposób nawiązuje do wniosku, o którym mowa w art. 252 P.p.s.a., a brak jest normy wyłączającej zastosowanie art. 255 P.p.s.a. w sytuacji ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Za możliwością zastosowania tego przepisu przemawia także zasada prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), której urzeczywistnieniu ma służyć m.in. instytucja prawa pomocy – jeśli bowiem sformułowania w złożonym ponownym wniosku nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie, czy mamy do czynienia ze zmianą okoliczności sprawy (mającą wpływ na spełnienie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a.), czy też nie, zasada prawa do sądu przemawia za wyjaśnieniem tej kwestii w trybie przewidzianym w art. 255 P.p.s.a., przed uznaniem, że takiej zmiany okoliczności sprawy brak.
Stąd też nie zasługuje na aprobatę postępowanie Sądu pierwszej instancji, który, nie wezwał skarżącego do złożenia ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy na stosownym formularzu, by móc porównać go z pierwszym wnioskiem (złożonym prawidłowo na właściwym formularzu) w kontekście różnic pomiędzy nimi, a potem, w razie wątpliwości, wezwać do dostarczenia dokumentów. Jeśli bowiem zdaniem Sądu dla "prawidłowej oceny wniosku" konieczne było przedstawienie przez wnioskodawcę dokumentów na poparcie jego twierdzeń, należało umożliwić wnioskodawcy przedłożenie wniosku na stosownym formularzu. Nieskorzystanie z niego w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego czyni niezasadnym powoływanie się na "niewystarczalność" samego oświadczenia skarżącego i niepoparcie tego oświadczenia żadnymi dowodami.
Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.