Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 24 stycznia 2011 r., sygn. akt I SA/Wr 1390/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił A. B. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Z przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji stanu sprawy wynikało, że skarżący oświadczył, iż prowadzi gospodarstwo domowe samodzielnie, nie posiada żadnych nieruchomości, żadnych oszczędności ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro.
Do formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy załączył zaświadczenie z dnia 11 października 2010 r. o pozostawaniu jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku od 30 marca 2009 r., dowody opłat za telefon na kwotę 106,75 zł, za telefon, telewizję i Internet 93,90 zł oraz za czynsz mieszkaniowy 318,26 zł i 401,74 zł.
Na wezwanie do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), w skrócie "P.p.s.a.", wnioskodawca odpowiedział, że zaświadczenie o statusie bezrobotnego wskazuje, iż nie prowadzi działalności gospodarczej, dlatego wezwanie do przedłożenia zeznania podatkowego za 2009 r., kopii z księgi przychodów i rozchodów oraz historii posiadanych rachunków bankowych, lokat oraz kart kredytowych w tym związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą było bezzasadne. Wymienione dokumenty bowiem nie istnieją. Wnioskodawca nie posiada rachunków bankowych, nie uzyskuje jakichkolwiek dochodów, dlatego też nie składał zeznania podatkowego za 2009 r. Podał, że mieszkanie, które zajmuje, należy do spółdzielni mieszkaniowej "N." w G. Jego miesięczne wydatki wynoszą łącznie 800 zł, w tym na czynsz za mieszkanie około 400 zł, rachunek z Telefonii około 100 zł i miesięczny koszt wyżywienia około 300 zł. Wszystkie te wydatki pokrywane są z emerytur rodziców (oboje w podeszłym wieku).
Wskazując na motywy nieuwzględnienia wniosku Sąd pierwszej instancji stwierdził, że pomimo formalnej odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, sytuacja majątkowa strony nadal pozostaje niepełna i budzi szereg wątpliwości. W szczególności Sąd podkreślił, że wnioskodawca z jednej strony oświadczył, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, z drugiej zaś powoływał się na fakt, że pozostaje na utrzymaniu rodziców, którzy zapewniają mu także potrzeby mieszkaniowe. Pomimo zawartej pod pozycją 10 formularza wniosku informacji o obowiązku wpisania dochodów osób z którymi wnioskodawca prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe, skarżący nie wykazał wysokości tych dochodów, wyjaśniając jedynie na późniejszym etapie postępowania, tj. w piśmie z dnia 23 grudnia 2010 r., że źródłem dochodów rodziców są emerytury (jednak bez wskazania ich wysokości).
Sąd wyraził również wątpliwość odnośnie rzeczywistych możliwości zarobkowych strony. W ocenie Sądu, okoliczność, że skarżący jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna nie przesądza faktu, iż nie może uzyskiwać dochodów z tytułu działalności gospodarczej. Konieczność wyjaśnienia tej kwestii była w sprawie tym bardziej uzasadniona, że w tym samym okresie skarżący składał deklaracje VAT-7 (fakt znany Sądowi z urzędu), które zobligowani są składać podatnicy podatku od towarów i usług.
Sąd uznał również, że bez znaczenia pozostawał fakt, iż skarżący prowadzi więcej spraw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu. Kwestia ilości spraw oczekujących na rozpoznanie przed Sądem mogłaby być bowiem poddawana rozwadze jedynie przy pełnej i nie budzącej wątpliwości sytuacji majątkowej strony, albowiem tylko wówczas możliwe byłoby rzetelne odniesienie wysokości wpisów we wszystkich sprawach do możliwości płatniczych wnioskodawcy.
Na powyższe orzeczenie strona złożyła zażalenie, w którym wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przekazania Sądowi pierwszej instancji celem zbadania na podstawie faktów wskazanych w rubryce 5, 7, 8, 9, 10, 11 formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz złożonych oświadczeniach i dokumentach źródłowych.
Skarżący podkreślił, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i nie uzyskuje żadnych dochodów, które to okoliczności należycie udowodnił. Uznał również, że odnosząc się do składanych deklaracji VAT, Sąd pierwszej instancji przekroczył swoje uprawnienia, bowiem rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy skierował postępowanie w kierunku prawidłowości złożonych deklaracji.
Strona zwróciła również uwagę na fakt, że w dwóch innych sprawach, rozpoznawanych przez inny wydział Sądu pierwszej instancji przyznano mu całkowitą pomoc prawną i tym samym prawidłowo oceniono jego sytuację majątkową.
Skarżący zarzucił również naruszenie art. 45 Konstytucji RP oraz art. 246 P.p.s.a., gdyż odmowa przyznania prawa pomocy stanowiła odebranie mu prawa do Sądu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zawiera uzasadnionych podstaw.
W pierwszej kolejności przypomnieć należy, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynikają dwa wnioski mające ogromny wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Po pierwsze, Sąd w przypadku wykazania przez stronę niemożności pokrycia kosztów postępowania jest zobligowany do przyznania stronie prawa pomocy. Przesądza o tym zwrot "przyznanie prawa pomocy następuje". Po drugie jednak, oczekiwany przez stronę efekt nastąpi, o ile "wykaże" ona, że wymagana przez przepis niemożność pokrycia kosztów postępowania w rzeczywistości istnieje. Jest to oczywiste, zważywszy, że postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy jest wszczynane wyłącznie na wniosek (zasada bezwzględnej skargowości).
W związku z tym ustawodawca w art. 252 § 1 P.p.s.a. wskazał obligatoryjne elementy wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odniesieniu do osób fizycznych wniosek powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym.
Biorąc pod uwagę powyższe wywody, nie powinno budzić wątpliwości, że Sąd rozstrzygający kwestię przyznania prawa pomocy, orzeka przede wszystkim w oparciu o informacje zawarte przez stronę w złożonym wniosku, w tym na podstawie jej oświadczeń co do stanu majątkowego i rodzinnego (osoby fizyczne). Dlatego jest ważne, aby wnioskodawca w miarę jak najdokładniej przedstawił swoją (i swojej rodziny) aktualną sytuację życiową. Podkreślić bowiem trzeba, że Sąd może uzupełnić "obraz" sytuacji bytowej strony jedynie o informacje znane mu z urzędu lub dane wynikające z akt sprawy (np. informacje dotyczące postępowania egzekucyjnego).
Nie zawsze jednak informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy będą na tyle kompletne, aby Sąd mógł po ich lekturze orzec o zasadności żądań strony. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to w świetle art. 255 P.p.s.a., strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
W rozpatrywanym przypadku skarżący oprócz wniosku był wzywany o nadesłanie dodatkowych informacji i oświadczeń. Skarżący udzielił odpowiedzi i dołączył jedynie zestawienie ponoszonych miesięcznych wydatków, dowód opłaty za mieszkanie, dowód opłaty rachunku za telefon, Internet i telewizję. Sąd, dokonując oceny zebranych danych, doszedł do przekonania, że nie są one wystarczające i budzą wątpliwości.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można zarzucić Sądowi pierwszej instancji dowolności w ocenie zebranego materiału dowodowego. W rozdziale dotyczącym postępowania w przedmiocie prawa pomocy nie umieszczono wprawdzie przepisu, który określałby, jakimi względami ma kierować się Sąd przy ocenie informacji i oświadczeń strony. Należy przyjąć więc, że Sąd jest nimi związany. Nie oznacza to jednak, że nie może oceniać ich wiarygodności. Powstaje jedynie problem, co uwidacznia niniejsza sprawa, do jakich granic i przy zastosowaniu jakich kryteriów Sąd może zakwestionować przedstawione przez stronę dane.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji ma prawo uznać za niewiarygodne informacje i oświadczenia strony, jeżeli jego ocena będzie opierała się na logicznej i przejrzystej argumentacji, wspartej doświadczeniem życiowym, z której jasno będzie wynikało, jakie twierdzenia strony Sąd uznał za nieprawdziwe i z jakich powodów. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia spełnia powyższe wymogi.
Sąd pierwszej instancji w sposób usystematyzowany wypunktował okoliczności przedstawione przez stronę, które uznał za niewiarygodne. Wyjaśnił również powody, dla których odmówił wiarygodności niektórym twierdzeniom skarżącego. Na poparcie swoich argumentów Sąd odwołał się do informacji znanych mu z urzędu, mianowicie stwierdził, że w okresie zarejestrowania jako osoba bezrobotna Skarżący składał deklaracje podatkowe VAT-7 i w dalszym ciągu otrzymuje pomoc finansową od rodziców.
Z powyższymi okolicznościami skarżący nie podjął skutecznej polemiki, a jedynie stwierdził, że działanie Sądu stosownie do art. 255 P.p.s.a. było nieuprawnione.
Z powyższym nie można się jednak zgodzić, gdyż jak wcześniej podkreślono Sąd pierwszej instancji ma prawo, dokonując oceny sytuacji materialnej skarżącego, posłużyć się informacjami, które zna z urzędu i które w sposób istotny podważają wiarygodność tez stawianych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Tym samym, zestawienie twierdzeń skarżącego z faktem, że strona składała deklaracje podatkowe w podatku od towarów i usług, słusznie musiało podważyć wiarygodność oświadczenia o braku jakichkolwiek dochodów.
W kwestii odebrania stronie prawa do Sądu należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej dokumentacji, bądź też przedstawiła niepełne bądź sprzeczne ze sobą dane. W takim bowiem przypadku wnioskodawca musi liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania mu prawa pomocy. Należy zatem uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo ocenił, że strona nie wykazała okoliczności uzasadniających uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji za nieuzasadnione należało uznać zarzuty dotyczące naruszenia art. 246 § 1 P.p.s.a. oraz art. 45 Konstytucji RP.
Na zakończenie należy dodać, że wspomniane przez skarżącego sprawy, w których jego wniosek został uwzględniony, pozostawały bez wpływu na ocenę zaskarżonego postanowienia. Na marginesie można jedynie dodać, że w sprawie IV SA/Wr 74/08 Sąd pierwszej instancji przyznał stronie prawo pomocy w zakresie jedynie częściowym, a nie całkowitym, natomiast sprawa I SA/Wr 107/06 dotyczyła znacznie wcześniejszego okresu, w którym sytuacja materialna strony mogła zdecydowanie odbiegać od tej, którą oceniał w niniejszym postępowaniu Sąd pierwszej instancji. Niezależnie jednak od powyższego trzeba wyraźnie podkreślić, że Naczelny Sąd Administracyjny formułuje swoje oceny w oparciu o przesłanki wynikające z przepisów prawa i na tej podstawie bada prawidłowość orzeczeń Sądu pierwszej instancji. Tym samym wobec stwierdzenia, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu brak było podstaw do jego uchylenia.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.