Uzasadnienie
1. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 22 grudnia 2011 r., sygn. akt III SA/Gl 1603/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił K.J. przyznania prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 21 lipca 2011 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług.
2. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że wnioskiem z dnia 18 sierpnia 2011 r. skarżący domagał się zwolnienia od kosztów sądowych. Wskazał we wniosku, iż wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i trójką dzieci w wieku 3 i 5 lat oraz 7 miesięcy. Źródłem utrzymania całej rodziny są środki pochodzące z zarejestrowanych odrębnie dwóch firm, z których łączne dochody wynoszą 5.000,00 zł. Kwota ta ulega pomniejszeniu o spłacany kredyt hipoteczny, którego raty ustalone zostały na poziomie 2.400,00 zł miesięcznie. Jako składniki posiadanego majątku wymieniono samochód marki STAR rocznik 2000 o wartości 15.000,00 zł. Jednocześnie wyjaśniono, iż samochód ten służy do wykonywania działalności gospodarczej. Dodatkowo skarżący jest właścicielem 1/6 udziału w nieruchomości, w której zamieszkuje. Natomiast jego żona posiada działkę, na której wspólnie budują dom. Z uwagi na brak środków budowa od roku jest wstrzymana.
Z dokumentów nadesłanych na wezwanie Referendarza przy piśmie z dnia 8 listopada 2011 r. wynikało, iż ponoszone przez skarżącego i jego żonę opłaty obejmują rachunki za wodę (104,48 zł i 99,83 zł), energię elektryczną (90,81 zł), gaz (44,13 zł), lekarstwa (169,64 zł i 39,80 zł) oraz przedszkole (121,00 zł). Z tytułu prowadzonych działalności w ubiegłym roku podatkowym zadeklarowali przychód w wysokości 303.269,62 zł i 180.034,37 zł (por. zeznania podatkowe PIT-36 i PIT-28). Natomiast obecnie wypracowany przez nich dochód od początku bieżącego roku wynosi 61.735,76 zł i 83.022,27 zł (por. podatkowe księgi przychodów i rozchodów za okres od kwietnia do września 2011 r. F.H.U. "M." M.J. oraz F.H.U. "K." K.J.). Wykazana w deklaracjach VAT-7 podstawa opodatkowania od lipca do września 2011 r. wynosiła: 34.966,00 zł, 24.100,00 zł i 29.456,00 zł oraz 15.142,00 zł, 36.129,00 zł i 19.764,00 zł. Jak wynikało z wystawionych przez Bank [...] zaświadczeń z dnia 9 listopada 2011 r. do rachunków osobistych oraz firmowych wnioskodawcy oraz jego żony skierowana została egzekucja komornicza.
3. Postanowieniem z dnia 2 grudnia 2011 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy, a w sprzeciwie pełnomocnik skarżącego wniósł o "zmianę zaskarżonego postanowienia zwolnienie skarżącego od wpisu w całości".
4. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, że jak stanowi art. 260 P.p.s.a w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu zostało on wniesione, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.
Złożony przez pełnomocnika sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy wywołał taki skutek, że sąd I instancji był zobowiązany ponownie rozpatrzyć wniosek o przyznanie prawa pomocy uwzględniając okoliczności faktyczne i prawne sprawy oraz zebrany materiał dowodowy istniejący w chwili obecnej.
Warunkiem przyznania osobie fizycznej zwolnienia od kosztów sądowych, czyli opłat sądowych i wydatków w całości, stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 245 § 3 i 4 P.p.s.a., jest wykazanie przez nią, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Sąd I instancji zważył, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu Państwa. Zatem powinno mieć ono miejsce tylko w przypadkach, kiedy zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Oceniając zebrany materiał dowodowy, sąd I instancji stwierdził, że brak było podstaw do uwzględnienia złożonego wniosku. Posiadanie 1/6 udziału w nieruchomości położonej w Porębie o łącznej powierzchni 540 m2, z których 76 m2 zajmuje skarżący wraz z rodziną, a nadto nieruchomości położonej w S. o pow. 966 m2, na której posadowiony został nowo wybudowany dom mieszkalny wskazuje, iż wnioskodawca winien we własnym zakresie poczynić niezbędne starania celem pozyskania stosownych środków na opłacenie kosztów sądowych.
Podnoszone przez stronę argumenty dotyczące zajęcia kont bankowych nie mogły odnieść zamierzonego skutku. Z treści art. 166a § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm.) wynika przecież, że w okresie zabezpieczenia - za zgodą organu egzekucyjnego - mogą być dokonywane wypłaty z zajętego - w celu zabezpieczenia - rachunku bankowego zobowiązanego, o ile ten przedstawi wiarygodne dokumenty świadczące o konieczności poniesienia tych wydatków dla wykonywania działalności gospodarczej. Dlatego też sąd I instancji przyjął, iż skarżący nie wykazał w dostateczny i przekonujący sposób jakoby zasługiwał na dofinansowanie z budżetu Państwa, gdyż prawo pomocy jest właśnie taką formą dotowania. Prowadzona przez niego firma w ubiegłym roku osiągnęła bowiem przychód w wysokości 303.269,62 zł i po potrąceniu kosztów jego uzyskania wielkości 207.215,23 zł przyniosła dochód rzędu 96.054,39 zł. Z kolei przychód z prowadzonej przez żonę działalności gospodarczej wynosił 180.034,37 zł. Natomiast dochód obu firm do września 2011 r. kształtował się na poziomie: 61.735,76 zł i 83.022,27 zł, podczas gdy wykazana w deklaracjach VAT-7 od lipca do września 2011 r. podstawa opodatkowania obejmowała następujące kwoty: 34.966,00 zł, 24.100,00 zł i 29.456,00 zł oraz 15.142,00 zł, 36.129,00 zł i 19.764,00 zł. Wprawdzie skarżący w przedłożonym do akt oświadczeniu z dnia 19 listopada 2011 r. poinformował o zakończeniu działalności prowadzonej na jego nazwisko, nie mniej jednak dalej prowadzi firmę zarejestrowaną na żonę, która opiekuje się dziećmi. Co więcej w ostatnim czasie uzyskał od teścia pożyczkę w kwocie 26.700,00 zł, którą wydatkował na wykończenie domu.
Tak więc skarżący będąc świadomy, iż z postępowaniem sądowym związany jest obowiązek ponoszenia kosztów sądowych powinien był w pierwszej kolejności zabezpieczyć na ten cel niezbędne środki. Sąd I instancji podkreślił jednocześnie, iż wydatki związane ze spłatą kredytu hipotecznego nie mogą mieć wpływu na ocenę przesłanek przyznania prawa pomocy, jako że obciążenia z nimi związane nie są zaliczane do niezbędnych kosztów utrzymania. Nie każdy bowiem wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo, oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w koniecznym utrzymaniu. Tak należy wszakże ocenić raty spłacanego kredytu, który został zaciągnięty na dokończenie budowy domu.
Co więcej udzielając tego kredytu Bank uznał, iż kondycja finansowa wnioskodawcy jest na tyle dobra, że posiada on zdolność kredytową pozwalającą na regularne spłacanie zaciągniętych z tego tytułu zobowiązań. Również z przedłożonych do akt dokumentów źródłowych nie wynika jakoby zalegano ze spłatą jakichkolwiek rat. Sąd I instancji wskazał tu, iż zobowiązania cywilnoprawne nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez wnioskodawcę postępowania, gdyż w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb niezasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby i jej rodziny zostałby przerzucony na pozostałych współobywateli. Ustawodawca formułując w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przesłanki udzielenia prawa pomocy założył bowiem, że obciążenie związane z postępowaniem sądowym nie może wpływać jedynie na zaspokojenie podstawowych i niezbędnych potrzeb życiowych, za które należy uznać koszty utrzymania, wyżywienia, lekarstw czy edukacji, a nie wydatków związanych ze spłatą rat kredytu.
Biorąc to wszystko pod uwagę sąd I instancji działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 i 4, art. 259 § 1 i art. 260 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji (k.61-67).
5. Zażalenie, na przedmiotowe postanowienie, złożył działający w imieniu skarżącego jego pełnomocnik na podstawie art. 260 P.p.s.a., zaskarżając je w całości. Wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie skarżącego od wpisu w całości. Zarzucił mu pominięcie, że w przedstawionym stanie faktycznym, uiszczenie przez skarżącego wpisu sądowego od skargi w całości byłoby dla niego nadmiernym obciążeniem finansowym i niosłoby za sobą dla niego znaczny uszczerbek utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny.
W lakonicznym uzasadnieniu zażalenia pełnomocnik zaznaczył, że jego mocodawca nie posiada środków na uiszczenie wpisów w wysokości określonej rozporządzeniem. Stan majątkowy przedstawiony w oświadczeniu skarżącego jest zgodny z rzeczywistym. Natomiast z Urzędem Skarbowym posiada zawarty układ ratalny, którego przydzielenie związane był właśnie z trudną sytuacją materialną skarżącego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
- 6. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
- 7. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia.
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku.
Z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej P.p.s.a.) wynika, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jej pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
8. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wnioskodawca nie wykazał, że jego sytuacja świadczy o spełnieniu przesłanek do przyznania prawa pomocy. W rozpoznawanym zażaleniu jego autor nie odniósł się do konkretnych argumentów wymienionych przez sąd I instancji jako przemawiających przeciwko uwzględnieniu wniosku. Tym samym stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie zostało w żaden sposób podważone, a dokonana w zaskarżonym postanowieniu ocena sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego nie została w istocie zakwestionowana jako nieprawidłowa. W uzasadnieniu zażalenia, działający w imieniu skarżącego, pełnomocnik wskazał jedynie lakonicznie, że jego klient nie posiada środków na uiszczenie wpisów w wysokości określonej Rozporządzeniem, a jego stan majątkowy przedłożony sądowi I instancji w oświadczeniu jest zgodny ze stanem rzeczywistym. Wskazał, również na okoliczność, że podatnik z urzędem skarbowym posiada zawarty układ ratalny, którego przedzielenie związane było właśnie z trudną sytuacją materialną skarżącego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, że w zażaleniu nie podniesiono żadnych nowych okoliczności, które podważałyby zaskarżone rozstrzygnięcie. Argumentacja zawarta w zażaleniu sprowadza się w znacznej mierze do stwierdzenia, że uiszczenie przez skarżącego wpisu sądowego od skargi w całości byłoby dla niego nadmiernym obciążeniem finansowym i pociągnęłoby za sobą znaczący uszczerbek w utrzymaniu koniecznym, dla skarżącego i jego rodziny. Brak jest, w ocenie Sądu odwoławczego, jakiejkolwiek argumentacji na udowodnienie tej tezy i nie można doszukać się w uzasadnieniu prób wykazania, że skarżący znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jemu pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i jego rodziny.
Stąd też uznać trzeba, że okoliczności te nie zostały wykazane w świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.
- 9. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, sąd I instancji słusznie zwrócił uwagę, że skarżący posiada stałe źródło dochodów w postaci prowadzonej działalności gospodarczej firmy żony, ponieważ żona skarżącego nadal prowadzi działalność gospodarczą, ale obecnie zajmuje się wychowaniem trójki ich małoletnich dzieci. Małżonkowie regulują na bieżąco płatności związane z utrzymaniem nieruchomości, a ponadto, jak sam wnioskodawca przyznał, korzysta on z pomocy finansowej rodziców. Ogół przedstawionych okoliczności wskazuje, że brak było podstaw do uznania, że konieczność poniesienia kosztów sądowych będzie stanowić dla skarżącego barierę w dostępie do sądu. Za tym przemawia także stan majątkowy skarżącego, a w szczególności fakt, iż w latach poprzedzających w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą osiągał on znaczne dochody.
- 10. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.