Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt I SA/Po 962/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił przyznania J. R. prawa pomocy w zakresie częściowym przez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. R. i J. R., byłych wspólników Spółki Cywilnej J., na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 27 września 2012 r. w przedmiocie określenia spółce zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 r. oraz orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności byłych wspólników spółki za zobowiązania podatkowe wraz z odsetkami za zwłokę.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji stwierdził, skarżący nie wykazał, że nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie wpisu sądowego od skargi. Podkreślono, że treść oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu była niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, stąd wezwano wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku, by umożliwić mu należyte jego udokumentowanie. Odnosząc się do twierdzenia pełnomocnika, że skarżący nie przedłożył odpisów rocznych zeznań podatkowych za 2010 r. i 2011 r., a także innych dokumentów, bowiem na skutek awarii kanalizacji dokumentacja ta uległa zniszczeniu, Sąd zauważył, że w takiej sytuacji istniała możliwość wystąpienia do Urzędu Skarbowego o uzyskanie odpisów tych zeznań. Zaznaczono, że choć zakres żądanych dokumentów i informacji miał istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, skarżący - pomimo wezwania Sądu - nie złożył zeznań rocznych podatkowych za 2010 r. i 2011 r. Sąd podkreślił, że skarżący mógł też przedłożyć dokumentację podatkową prowadzoną po dniu, w którym miała miejsce awaria (działalność gospodarcza prowadzona w ramach spółki cywilnej, w której skarżący był wspólnikiem, uległa zakończeniu w maju 2011 r.).
Sąd pierwszej instancji zaznaczył, że z oświadczenia skarżącego wynika, że opiekuje się on matką, żoną i dzieckiem, a dochody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskuje jego żona. Wnioskodawca nie podał w jakiej wysokości uzyskuje ona miesięczne dochody, wskazał jedynie, że są one przeznaczane na codzienne utrzymanie. Pomimo wezwania skarżący nie przedłożył dokumentów związanych z prowadzoną przez żonę działalnością gospodarczą, wyjaśniając, że nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego i obecnie przebywa z żoną w nieformalnej separacji. Zwracając uwagę, że skarżący przedłożył kserokopię umowy majątkowej małżeńskiej Sąd stwierdził równocześnie, że w świetle przepisów prawa rodzinnego rozdzielność majątkowa odnosi się do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków, a zatem nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego.
W konsekwencji Sąd pierwszej instancji przyjął, że wysokość osiąganych przez żonę skarżącego dochodów i jej sytuacja majątkowa wpływają na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy, dopiero bowiem analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwoliłaby na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Pomimo wezwania Sądu wnioskodawca nie złożył odpisu umowy lub orzeczenia o podziale majątku wspólnego, nie wyjaśnił nawet, czy taki podział nastąpił. Nieujawnienie przez skarżącego sytuacji majątkowej i finansowej żony nie pozwala zdaniem Sądu na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie.
Sąd pierwszej instancji podkreślił, że obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów sądowych, w tym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt, obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy, natomiast złożone i nieuzupełnione przez skarżącego oświadczenia nie obrazują jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych. W ocenie Sądu skarżący nie wykazał niemożności wygospodarowania nawet częściowo kwoty na opłacenie kosztów sądowych ze środków, którymi aktualnie dysponuje, stąd uznano, że wniosek strony w świetle art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") nie jest zasadny.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając mu naruszenie przepisów postępowania, tj.:
- - art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 i 3 P.p.s.a. przez ich niewłaściwe zastosowanie i wydanie orzeczenia oddalającego wniosek w sytuacji, gdy zawierał on uzasadnione żądanie w tym zakresie, ponieważ możliwości finansowe i sytuacja materialna i rodzinna skarżącego wskazują wprost na brak możliwości poniesienia przez niego pełnych kosztów postępowania w sprawie, a w szczególności w zakresie uiszczenia wpisu sądowego od skargi, co uniemożliwia skarżącemu realizację jego prawa podmiotowego do obrony;
- - art. 258 § 1 pkt 7 w zw. z art. 252 § 1 P.p.s.a. przez ich niewłaściwe zastosowanie, przejawiające się w uznaniu, że dane zawarte w oświadczeniu złożonym we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w piśmie z 7 stycznia 2013 r. okazały się niewystarczające do zweryfikowania wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, a w konsekwencji w oddaleniu tego wniosku, podczas gdy z okoliczności sprawy wynika wprost, że wniosek był uzasadniony z uwagi na trudną sytuację majątkową skarżącego, który nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w sprawie, a w szczególności w zakresie uiszczenia wpisu sądowego od skargi, co uniemożliwia mu realizację jego prawa podmiotowego do obrony.
W uzasadnieniu zażalenia jego autor stwierdził m.in., że skarżący żądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, bowiem w obecnej sytuacji materialnej i rodzinnej nie jest w stanie ani tych kosztów ponieść sam, ani też prosić o pomoc żonę, gdyż z uwagi na ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej i nieformalną separację nie utrzymuje z nią żadnych trwałych relacji, poza kontaktem z dzieckiem, nie posiada też wiedzy o stanie majątku i dochodach żony. Sąd pierwszej instancji, dokonując jedynie wybiórczej oceny oświadczeń skarżącego uznał, że wnioskodawca winien ponieść koszty sądowe w zakresie wpisu od skargi, gdyż nie wykazał, by mógł ze zwolnienia korzystać. Zdaniem strony jest to wada, która wpłynęła na treść orzeczenia, bowiem wniosek nie został rozpoznany w sposób wnikliwy i obiektywny.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy.
Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Z kolei z art. 255 P.p.s.a. wynika, że przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd nie jest ograniczony do analizy złożonego na formularzu PPF wniosku i zawartych w nim oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości oraz stanu rodzinnego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości – do zobowiązania skarżącego do złożenia na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uniemożliwia przeprowadzenie oceny jej stanu majątkowego w taki sposób, by można było jednoznacznie stwierdzić, że sytuacja, w której strona się znalazła, wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., co z kolei należy interpretować na niekorzyść wnioskodawcy.
Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny zasadnie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Tryb, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., niewątpliwie został w sprawie wykorzystany, nie ulega też wątpliwości, że ciążącego na wnioskodawcy na mocy tego przepisu zobowiązania skarżący nie wykonał w pełni, co spowodowało, że dane co do sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy pozostały w dalszym ciągu niewystarczające do oceny zasadności wniosku. Sąd położył nacisk na niewypełnienie wezwania o przedstawienie dodatkowych dokumentów i złożenie oświadczeń dotyczących stanu majątkowego, wskazując dokładnie, dlaczego uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie wpisu sądowego od skargi. W tym zakresie zwrócono uwagę na nieprzedłożenie – mimo wezwania – rocznych zeznań podatkowych za 2010 r. i 2011 r., a także dokumentacji podatkowej prowadzonej działalności gospodarczej.
Do argumentacji Sądu w tym względzie skarżący w zażaleniu się w żaden sposób nie odniósł, tym samym jej nie podważając. Sąd pierwszej instancji wskazał też dlaczego istotne dla rozstrzygnięcia są dane dotyczące dochodów uzyskiwanych przez żonę skarżącego i dlaczego niezasadne są argumenty wnioskodawcy mające wyjaśnić powody nieprzedłożenia jakichkolwiek dokumentów w tym zakresie. Wywody zażalenia natomiast sprowadzają się do stwierdzenia, że Sąd dopuścił się wybiórczej oceny oświadczeń skarżącego (nie wiadomo przy tym, w czym ta wybiórczość miałaby się przejawić) oraz gołosłownego powtórzenia, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi i nie ma żadnej wiedzy na temat majątku i dochodów żony. Tymczasem nie można uznać za wystarczające twierdzenia, że przesłanki przyznania prawa pomocy w przypadku skarżącego zachodzą, gdy skarżący, mimo obciążającego go obowiązku wykazania tych przesłanek, ogranicza się do ogólnikowych sformułowań i pomija milczeniem kwestie wyraźnie przez Sąd pierwszej instancji wskazane jako niewyjaśnione.
W tym zakresie podkreślenia wymaga to, że zignorowane przez stronę zostało twierdzenie WSA co do możliwości uzyskania zeznań rocznych z Urzędu Skarbowego, jak i możności przedstawienia dokumentacji związanej z prowadzoną działalnością gospodarczą za okres po awarii kanalizacji, która to awaria (mająca miejsce w czerwcu 2010 r.) została przez skarżącego wskazana jako przyczyna nieprzedłożenia tej dokumentacji (jak i podatkowych zeznań rocznych). Nieodniesienie się już do tych kwestii świadczy o tym, że w istocie skarżący uchylił się od współdziałania z Sądem w celu dokładnego zobrazowania jego sytuacji finansowej, a jego twierdzenie o spełnianiu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. pozostaje gołosłowne. Skoro, jak już wskazano wyżej, to wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania spełniania tych przesłanek, nieprzedłożenie dokumentów dotyczących stanu majątkowego skarżącego – przede wszystkim podatkowych zeznań rocznych – musiało skutkować nieuwzględnieniem jego wniosku o zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi.
Wyjaśnienie niewypełnienia wezwania Sądu w tym zakresie nie jest wiarygodne, gdyż awaria kanalizacji z czerwca 2010 r. w żaden sposób nie może tłumaczyć niemożności przedłożenia dokumentów dotyczących późniejszego okresu, a z takim przypadkiem mamy do czynienia w sprawie. Warto też zwrócić uwagę na niejasność oświadczeń skarżącego co do relacji z żoną – wskazując w formularzu PPF zarówno żonę, jak i córkę, jako osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, skarżący uchylił się od przedstawienia jakichkolwiek informacji dotyczących dochodów i stanu majątku żony, powołując się na rozdzielność majątkową. W kolejnym piśmie procesowym (z 7 stycznia 2012 r.) skarżący twierdzi już, że z nikim nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego, wskazując nieformalną separację i niesprecyzowane plany rozwodowe jako przyczynę niewypełnienia wezwania Sądu w zakresie dotyczącym majątku żony. Na niewiedzę w tym zakresie powołuje się też skarżący w zażaleniu.
Tymczasem tak ogólnikowe wyjaśnienia nie podważają w żadnym stopniu stanowiska zajętego przez Sąd pierwszej instancji - Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd wyrażony w zaskarżonym postanowieniu co do obowiązku udzielania sobie wzajemnej pomocy przez małżonków. Gołosłowne okoliczności przywoływane przez stronę nie świadczą o ustaniu tego obowiązku i nie wpływają na stwierdzenie, że bez poznania dochodów i wydatków obojga małżonków nie jest możliwa miarodajna ocena spełniania przez skarżącego przesłanek przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie, gdyż bez konkretnych danych w tym zakresie nie można zweryfikować rzeczywistych możliwości finansowych wnioskodawcy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego ogólnikowość zażalenia nie pozwala też na stwierdzenie, że Sąd pierwszej instancji dopuścił się naruszeń prawa przy przeprowadzaniu analizy sytuacji materialnej skarżącego – przede wszystkim nieuzasadniony jest zarzut wybiórczości w ocenie oświadczeń strony.
Prawidłowa była zatem konkluzja zaskarżonego postanowienia, że informacje przedstawione przez stronę były niewystarczające do wydania korzystnego dla niej rozstrzygnięcia, gdyż nie przedstawiały całościowego obrazu sytuacji finansowej skarżącego, koncentrując się jedynie na jej – dobranych wybiórczo przez wnioskodawcę – fragmentach. Skoro to skarżącego obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się nie wywiązał, ograniczając się w rozpatrywanym zażaleniu do gołosłownego wskazania na niemożność uiszczenia wpisu od skargi, należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał, by błędna była konkluzja Sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.