Uzasadnienie
1. Postanowieniem z 28 listopada 2017 r., sygn. akt I SA/Sz 339/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odrzucił wniosek J. G. (dalej: skarżący") o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z 3 lutego 2017 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za II, III i IV kwartał 2010 r.
2. W uzasadnieniu postanowienia sąd I instancji wyjaśnił, że skarga wniesiona przez skarżącego została odrzucona postanowieniem z 10 maja 2017 r., sygn. akt I SA/Sz 339/17 z powodu nieuzupełnienia jej braków formalnych, tj. nieprzedłożenia, mimo wezwania sądu, pełnomocnictwa do reprezentowania skarżącego przed sądem w sprawie.
3. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 20 września 2017 r. sygn. akt I FZ 183/17 oddalił zażalenie skarżącego na postanowienie sądu I instancji o odrzuceniu skargi. Odpis postanowienia wraz z uzasadnieniem doręczono pełnomocnikowi skarżącego 12 października 2017 r. (k. 128 akt sądowych).
4. Wnioskiem z 19 października 2017 r. (k. 77 akt sądowych) pełnomocnik skarżącego wniósł o przywrócenie terminu do złożenia pełnomocnictwa do reprezentowania skarżącego przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym. Do wniosku dołączył odpis pełnomocnictwa z 17 marca 2017 r. oraz oświadczenie asystentki z 6 czerwca 2017 r. Argumentował, że umocowanie do reprezentowania skarżącego przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym uzyskał w dniu 17 marca 2017 r. Tłumaczył też, że 4 maja 2017 r. odebrał wezwanie do uzupełnienia braku formalnego skargi i następnego dnia zlecił asystentce zatrudnionej w Kancelarii przygotowanie stosownych dokumentów. W pierwszej kolejności otrzymał od niej do podpisania odpis pełnomocnictwa do reprezentowania skarżącego przed organem, a nie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, zaś po zwróceniu pracownicy uwagi na popełniony błąd, otrzymał i poświadczył poprawną kserokopię pełnomocnictwa. W dalszej części wniosku pełnomocnik skarżącego wyjaśnił, że tego samego dnia pracownicy Kancelarii zamówili obiad z pobliskiej jadłodajni, którym się zatruli. Dlatego też pełnomocnik wcześniej wyszedł z pracy, a wysłaniem poczty zajęła się asystentka, która "z powodu zawrotów głowy i nudności musiała się pomylić i włożyć do koperty błędny odpis pełnomocnictwa, natomiast właściwy do niszczarki". Podkreślił, że "nie mógł nawet przypuszczać, że do koperty trafił niewłaściwy odpis pełnomocnictwa".
Pełnomocnik skarżącego wyjaśnił, że wcześniejsze złożenie wniosku o przywrócenie terminu nie było możliwe z uwagi na konieczność rozpatrzenia zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 10 maja 2017 r. o odrzuceniu skargi. Zaznaczył, że postanowienie o oddaleniu zażalenia przez Naczelny Sąd Administracyjny zostało mu skutecznie doręczone 12 października 2017 r.
4. Zaskarżonym postanowieniem sąd I instancji, na podstawie art. 88 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2016 r., poz. 718, dalej: ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), odrzucił wniosek o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi, jako spóźniony. W uzasadnieniu przyjął, że przyczyna uchybienia terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi ustała najpóźniej w dniu 6 czerwca 2017 r. i siedmiodniowy termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu upłynął w dniu 13 czerwca 2017 r. w związku z tym wniosek z 19 października 2017 r. został złożony już po upływie tego terminu.
Sąd I instancji nie podzielił argumentów pełnomocnika skarżącego, że przeszkodą do złożenia wniosku o przywrócenie terminu była konieczność rozpatrzenia zażalenia przez Naczelny Sąd Administracyjny. Podkreślił, że to pełnomocnik dokonuje wyboru przewidzianych ustawą środków prawnych w celu ochrony interesów prawnych swego mocodawcy a podjęta przez pełnomocnika decyzja o wniesieniu zażalenia nie wykluczała złożenia przez niego do sądu wniosku o przywrócenie terminu do usunięcia braków formalnych skargi, niezależnie od tego, że są to środki konkurencyjne.
- 5. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj.:
- - art. 87 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez nieuwzględnienie prawidłowo złożonego i zasadnego wniosku o przywrócenie terminu
- - art. 88 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez bezzasadne zastosowanie tego przepisu.
W oparciu o powyższe zarzuty pełnomocnik skarżącego wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i uwzględnienie wniosku o przywrócenie terminu ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
- 6. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
- 6.1. Zażalenie jest uzasadnione.
- 6.2. Regułą w postępowaniu sądowym jest bezskuteczność czynności podjętych przez stronę po terminie. Zasada ta nie ma jednak charakteru bezwzględnego, gdyż art. 86 § 1 zd. 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przewiduje możliwość przywrócenia terminu przez sąd na wniosek strony pod warunkiem, że uprawdopodobni, że uchybiła terminowi bez swojej winy. Stosownie do art. 87 § 1 i § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu, zaś w piśmie tym należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu. Ponadto równocześnie z wnioskiem strona powinna dokonać czynności, której nie dokonała w terminie (art. 87 § 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Zgodnie natomiast z art. 88 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, spóźniony lub z mocy ustawy niedopuszczalny wniosek o przywrócenie terminu sąd odrzuci na posiedzeniu niejawnym.
- 6.3. Z powyższych uwag o charakterze ogólnym wynika, że rozpoznanie wniosku o przywrócenie terminu do wykonania czynności w postępowaniu sądowym wymaga przede wszystkim ustalenia, że termin na dokonanie czynności procesowej rzeczywiście upłynął a dopiero następnie oceny czy strona uprawdopodobniła, że terminowi temu uchybiła bez swej winy. Jeżeli strona nie kwestionuje, że uchybiła terminowi powinna, stosownie do art. 87 § 1 i § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi złożyć pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu. Jeżeli natomiast strona kwestionuje ustalenie, że uchybiła terminowi, to powinna w pierwszej kolejności wnieść środek odwoławczy od orzeczenia, w którym stwierdzono uchybienie terminu (w realiach rozpoznawanej sprawy było to postanowienie o odrzuceniu skargi).
- 6.4. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że w orzecznictwie sądowym ukształtowany jest pogląd, że czynności procesowe polegające na złożeniu środka zaskarżenia od orzeczenia wydanego na skutek uchybienia przez stronę terminowi i wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności wykluczają się wzajemnie zarówno z powodu konkurencyjności zawartych w nich wniosków, zmierzających do wywołania przeciwstawnych skutków procesowych, ale i sprzeczności wewnętrznej ich podstaw. Wniosek o przywrócenie terminu jest oparty na ustaleniu, że do uchybienia terminowi doszło, jednakże nastąpiło to bez winy strony, która w takim wniosku wskazuje przyczyny usprawiedliwiające to uchybienie. Natomiast zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi na skutek uchybienia przez stronę terminu do dokonania czynności procesowej jest oparte na twierdzeniu, że do uchybienia nie doszło, a sąd zajął w tej kwestii błędne stanowisko (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 października 2015 r. sygn. akt II OZ 935/15; z 25 lutego 2016 r. sygn. akt II OZ 197/16; z 10 marca 2016 r. sygn. akt II OZ 209/16 oraz z 6 lipca 2016 r. sygn. akt II OZ 709/16; orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Z powyższego wynika, że jeżeli strona podważa ustalenie, że uchybiła terminowi, to postępowanie w przedmiocie przywrócenia terminu może być w zasadzie wszczęte po prawomocnym ustaleniu, że strona uchybiła terminowi. Dopiero bowiem wówczas przesądzone zostaje, że istnieje podstawa (uchybienie terminowi czynności procesowej) do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności a strona ubiegając się o jego przywrócenie ma termin siedmiu dni na wskazanie okoliczności, które bez winy strony spowodowały jego uchybienie. Nie ulega zatem wątpliwości, że aby skutecznie rozpoznać wniosek o przywrócenie terminu konieczne jest jednoznaczne stwierdzenie, że do uchybienia terminu doszło. Jeżeli zatem strona kwestionuje uchybienie terminu to nie może skutecznie złożyć wniosku o przywrócenie terminu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 stycznia 2011 r., sygn. akt II OZ 1347/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Co do zasady wykluczone jest złożenie w środku odwoławczym od postanowienia o odrzuceniu skargi na skutek uchybienia terminu wniosku o przywrócenie terminu do jej wniesienia. Odnotować jednak należy pogląd, który podziela także Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym zażalenie, że jeżeli obie czynności procesowe (zażalenie i wniosek o przywrócenie terminu) spełniają przewidziane dla nich wymagania formalne, konieczne jest nadanie im właściwego biegu. Wówczas wojewódzkie sądy administracyjne w pierwszej kolejności powinny nadawać bieg zażaleniu, a w przypadku jego oddalenia przystąpić do rozpoznania wniosku o przywrócenie terminu (tak D. Lebowa, Kolizja wniosku o przywrócenie terminu i środka odwoławczego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, ZNSA 2014, nr 3, s. 76–88 oraz A. Nędzarek, Wymogi procesowe wniosku o przywrócenie terminu w postępowaniu przed sądem administracyjnym, ZNSA 2013, nr 2, s. 72–90).
6.5. Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należało, że błędnie sąd I instancji przyjął, że siedmiodniowy termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi rozpoczął swój bieg 7 czerwca 2017 r., tj. dzień po dniu, w którym pełnomocnik skarżącego złożył wraz z zażaleniem na postanowienie o odrzuceniu skargi wymagane pełnomocnictwo do akt sprawy i że termin ten upłynął 13 czerwca 2017 r. W kontekście powyższego błędne pozostawało też stanowisko sądu I instancji, że wniosek złożony 19 października 2017 r. jako spóźniony podlegał odrzuceniu. Nie ulega bowiem wątpliwości, że wniosek złożony przez skarżącego 19 października 2017 r. nie był wnioskiem spóźnionym, bowiem przyczyna uchybienia terminowi do wniesienia skargi ustała w dniu 12 października 2017 r., tj. w momencie doręczenia przez Naczelny Sąd Administracyjny odpisu postanowienia z 20 września 2017 r. oddalającego zażalenie skarżącego na postanowienie o odrzuceniu skargi. W postanowieniu tym ostatecznie ustalono, że skarżący uchybił terminowi do uzupełnienia braków skargi. Rozpoznanie zażalenia ostatecznie przesądziło, że termin do uzupełnienia braków skargi został uchybiony.
Innymi słowy powzięcie przez skarżącego wiadomości o postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego oddalającego zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi należało w realiach rozpoznawanej sprawy przyjąć za początek biegu terminu wskazanego w art. 87 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przyjęcie odmiennego poglądu zmuszałoby strony postępowania do równoczesnego złożenia dwóch wykluczających się wzajemnie instytucji procesowych: zażalenia na postanowienie odrzucającego skargę na skutek uchybienia przez stronę terminu oraz wniosku o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków skargi. Tymczasem wskazane instytucje procesowe zmierzają – jak to już zostało powiedziane – do wywołania odmiennych skutków prawnych i opierają się na sprzecznych podstawach. Podstawowym uprawnieniem strony jest możliwość zakwestionowania ustaleń dotyczących uchybienia terminu. Dopiero ostateczne i prawomocne rozstrzygnięcie tej kwestii przesądza o tym, że strona uchybiła terminowi (analogicznie Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 25 lutego 2013 r., sygn. akt II FSK 77/13,. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
6.6. Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny – działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 1 i § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.
Powyższe oznacza, że rzeczą sądu I instancji będzie przy ponownym rozpoznaniu sprawy rozpoznanie wniosku skarżącego o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych pod kątem zaistnienia przesłanek z art. 86 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
6.7. Odnosząc się na zakończenie do zawartego w zażaleniu wniosku o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego, stwierdzić należy, że nie może on być uwzględniony przez Naczelny Sąd Administracyjny, bowiem przepisy art. 203 i 204 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, które regulują kwestie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, nie mają zastosowania do postępowania toczącego się na skutek wniesienia zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji. (por. także uchwała 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, sygn. akt I OPS 4/07, opubl. ONSAiWSA z 2008 r., nr 2, poz. 23).