Uzasadnienie
1. Postanowieniem z dnia 26 stycznia 2022 r., sygn. akt I SA/Rz 856/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, orzekając na podstawie art. 19 oraz art. 22 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.; dalej: P.p.s.a.) odmówił wyłączenie sędziego NSA Jacka Surmacza od rozpoznania sprawy w sprawie ze skargi K. sp. z o.o. z siedzibą w W. (dalej: Spółka) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie w przedmiocie podatku od towarów i usług za kwiecień 2015 r.
2. W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że w powołanej sprawie Spółka upatrywała braku bezstronności sędziego Jacka Surmacza w: - wydaniu niekorzystnych dla niej orzeczeń (postanowień o odmowie przywrócenia terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi w sprawach o sygn. akt I SA/Rz 855/20, I SA/Rz 857/20 i I SA/Rz 858/20), które po kontroli instancyjnej zostały uchylone przez Naczelny Sąd Administracyjny; - niepolegającym na prawdzie wyjaśnieniu przez sędziego przyczyn braku niezwłocznego przekazania zażalenia w sprawie I SA/Rz 855/20 do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sytuacji gdy w sprawie tej (w odróżnieniu od pozostałych trzech spraw) nie toczyły się postępowania wywołane wnioskami Spółki o przyznanie prawa pomocy.
3. W odniesieniu do podanych argumentów Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że sędzia NSA Jacek Surmacz złożył oświadczenie, według którego w jego ocenie nie zachodzą okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności. Z kolei wydanie niekorzystnych dla Spółki rozstrzygnięć nie przesądza o istnieniu uzasadnionej wątpliwości co do bezstronności sędziego. Jeśli bowiem rozstrzygnięcie sądowe jawi się jako wadliwe, należy korzystać ze środków odwoławczych przewidzianych prawem, a nie powoływać się na istnienie uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sędziego sprawozdawcy w tej konkretnej sprawie. Podobnie Sąd ocenił motywy Spółki o podejmowanych przez sędziego czynnościach w związku z wniesieniem w sprawie o sygn. akt I SA/Rz 855/20 zażalenia na postanowienie o odmowie przywrócenia terminu. Sąd pierwszej instancji zaznaczył w tym zakresie, że: po pierwsze, w razie stwierdzenia przewlekłości w rozpatrywaniu skargi przez sąd administracyjny, strona skarżąca uprawniona jest do wniesienia w tym przedmiocie skargi na przewlekłość; po drugie, błędnie Spółka wskazała, że przekazanie zażalenia w sprawie o sygn. akt I SA/Rz 855/20 nastąpiło z czteromiesięcznym opóźnieniem.
4. W zażaleniu na powyższe postanowienie Spółka wniosła o jego zmianę przez wyłączenie sędziego NSA Jacka Surmacza od rozpoznania niniejszej sprawy. W zażaleniu sformułowała zarzuty naruszenia: - art. 19 P.p.s.a. przez jego błędną wykładnię i brak zastosowania; - art. 141 § 4 P.p.s.a. przez wadliwe ustalenie i przytoczenie podstaw faktycznych; - art. 45 pkt 1 Konstytucji RP przez odmowę prawa do sprawiedliwego i godziwego rozpoznania sprawy przez bezstronny Sąd.
Ponadto wyraziła zapatrywanie, że Sąd pierwszej instancji błędnie uznał, iż materiał zgromadzony w sprawie nie wskazywał na fakt, że zachodzą okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do bezstronności sędziego.
- 4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
- 4.1. Zażalenie nie miało usprawiedliwionych podstaw i dlatego podlegało oddaleniu.
- 4.2. Instytucja wyłączenia sędziego zarówno z mocy prawa, jak i na wniosek strony, jest istotną gwarancją procesową, która ma zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd w składzie, którego sędziowie nie pozostają w relacjach osobistych ze stronami oraz nie mieli związków z rozpoznawaną sprawą, które uzasadniałaby wyłączenie od orzekania. Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego we wszystkich procedurach sądowych sprowadza się do eliminowania przyczyn, które mogą skutkować wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznaniu określonej sprawy. Poza przyczynami wyłączenia z mocy samego prawa - art. 18 § 1 P.p.s.a., wyłączenie sędziego następuje na wniosek wtedy, gdy zachodzą takie okoliczności, które mogłyby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego - art. 19 P.p.s.a. Instytucja wyłączenia sędziego nie może być jednak wykorzystywana do przewlekania postępowania sądowego, względnie kształtowania składu sądu zgodnie z subiektywnymi odczuciami stron tego postępowania. Nie wystarcza do zastosowania wskazanego przepisu występowanie u strony podejrzenia co do braku bezstronności sędziego, czy subiektywne przekonanie strony co do negatywnego do niej nastawienia sędziego (stanowisko takie jest utrwalone w orzecznictwie - zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 28 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 40/15, 17 grudnia 2020 r., sygn. akt II FZ 625/20).
- 4.3. Motywy Spółki w zakresie wyłączenia sędziego NSA Jacka Surmacza Sąd pierwszej instancji ocenił jako niestanowiące obiektywnych okoliczności, dających podstawę do wyłączenia tego sędziego od orzekania w sprawie z jej skargi. Ocena taka była prawidłowa. Podane bowiem przez Spółkę okoliczności rozpatrywane osobno, jak i razem, czego oczekiwała Spółka w zażaleniu, nie prowadzą do wniosku o zaistnieniu podstawy do wyłączenia sędziego.
We wniosku o wyłączenie sędziego Spółka wskazywała, że "zwłoka w przesłaniu akt sprawy I SA/Rz 855/20 przez WSA w Rzeszowie do NSA była dokonana z rażącym naruszeniem prawa i w znaczący sposób przyczyniła się do przesunięcia w czasie rozpoznania sprawy". W odniesieniu do tej uwagi Sąd pierwszej instancji słusznie dostrzegł, że przekazanie zażalenia wraz z aktami sprawy nie nastąpiło z czteromiesięcznym opóźnieniem. Zażalenie wpłynęło bowiem do Sądu pierwszej instancji w dniu 22 marca 2021 r., zaś pismo uzupełniające argumentację zażalenia - w dniu 13 kwietnia 2021 r. Odpisy tych pism zostały doręczone organowi odpowiednio w dniach 1 kwietnia 2021 r. i 16 kwietnia 2021 r. Natomiast akta sprawy wraz z zażaleniem zostały przekazane do NSA w dniu 2 czerwca 2021 r. Do części z podanych okoliczności odwołano się w piśmie sądowym z dnia 7 czerwca 2021 r. skierowanym do Spółki. Wobec nich nie sposób podzielić uwagi Spółki, aby rzeczone pismo nie opierało się na stanie faktycznym wynikającym z akt.
We wniosku o wyłączenie sędziego Spółka wskazywała nadto, że "wydane przez sędziego Jacka Surmacza postanowienia o odmowie przywrócenia terminu zostały jednoznacznie skrytykowane przez NSA". Tu z kolei Sąd pierwszej instancji prawidłowo wyjaśnił, że fakt wielokrotnego wydania przez tego samego sędziego rozstrzygnięć w sprawach strony, w jej odbiorze niekorzystnych [uchylonych przez Sąd drugiej instancji], nie oznacza, że sędzia utracił przymiot bezstronności, jeżeli nie zostanie wykazane istnienie uprzedzenia sędziego wobec strony.
Spółka w zażaleniu podniosła, że "podstawę wyłączenia sędziego nie miało stanowić tylko naruszenie procedury przez sędziego, wydawanie negatywnych postanowień, czy bezczynność w procedowaniu". Niemniej jednak nie podała ona w istocie innych okoliczności, które omówił Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu. Z kolei kolejne twierdzenie Spółki o tym, że to "wszystkie podane przez nią okoliczności rozpatrywane razem mogą wywoływać uzasadnione podejrzenia, iż sędzia Jacek Surmacz jest zaangażowany w zakończenie sprawy niekorzystnie dla Skarżącej" jawiło się jako bezpodstawne. Zwłaszcza, że sędzia, którego żądanie Spółki dotyczyło, w złożonym przez siebie oświadczeniu nie dopatrzył się podstaw do jego wyłączenia.
W świetle zaś utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych - na co zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji - autorytet moralny sędziego przemawia za wiarygodnością złożonego wyjaśnienia i jeżeli strona żądająca wyłączenia zaprzecza jego prawdziwości, obowiązana jest wykazać okoliczności, które podważałyby wiarygodność oświadczenia.
4.4. Mając na uwadze powyżej przedstawioną argumentację, Naczelny Sąd Administracyjny ocenił zarzuty zażalenia jako niezasadne. Z tych wszystkich względów, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.