Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 5 listopada 2012 r., sygn. akt I SA/Lu 295/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił przyznania M. W. prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 17 stycznia 2012 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2009 r.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący podał, iż jest zatrudniony na umowę o pracę w wymiarze ½ etatu z niewielkim wynagrodzeniem, przy czym ma zasądzone alimenty w kwocie 2 000 zł na dziecko mieszkające obecnie z matką. Wnioskodawca zaznaczył, że wysokość alimentów była ustalona w oparciu o dochody uzyskiwane z działalności gospodarczej, która została zamknięta, dlatego też zamierza wystąpić do sądu z wnioskiem o ich obniżenie. Podkreślił, że z uwagi na niskie wynagrodzenie i wysokość zasądzonych alimentów w bieżącym utrzymaniu pomaga mu rodzina i znajomi.
Nadto skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a w skład jego majątku wchodzi nieruchomość rolna o pow. 8,54 ha, obciążona hipoteką na kwotę ok. 30 milionów. Jako źródło dochodów skarżący wskazał wynagrodzenie za pracę w wysokości 375 zł brutto. Do wniosku skarżący załączył wypis z rejestru gruntów potwierdzający informację dotyczącą posiadania nieruchomości rolnej oraz oświadczenie, że koszt utrzymania lokalu, który wynajmuje, to kilkaset złotych miesięcznie, a pomoc rodziny i znajomych wynosi zależnie od miesiąca od kilku do kilkuset złotych. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego skarżący nadesłał kilka dokumentów i oświadczeń, z których wynikało, że: nie ubiegał się o przyznanie płatności bezpośrednich z ARiMR, nie posiada rachunku bankowego, mieszkanie wynajmuje w zamian za utrzymanie go w dobrym stanie, wydatki na utrzymanie konieczne wynoszą ok. 800 zł miesięcznie (w tym czynsz z opłatami – 400 zł, energia elektryczna – 100 zł, wyżywienie – 300 zł), pomoc od rodziny polega na zapewnieniu jedzenia, środków czystości, ubrań; poza działką rolną skarżący nie posiada innego majątku nieruchomego i ruchomego związanego z prowadzeniem działalności rolniczej.
Skarżący wyjaśnił też, że alimenty nie są potrącane z jego wynagrodzenia i obecnie zamierza wystąpić do sądu o ich obniżenie. W innym oświadczeniu podał natomiast m.in., że na swoje utrzymanie wydaje ok. 1 000 zł, zaś pomoc od rodziny i znajomych waha się od kilkuset do tysiąca złotych.
Odmawiając przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że na podstawie twierdzeń skarżącego oraz przedłożonych przez niego kserokopii dokumentów należało uznać, iż nie zostały spełnione ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako "P.p.s.a."). Kładąc nacisk na to, że ciężar dowodu spełnienia tych przesłanek spoczywa na wnioskodawcy, jak i na wyjątkowość instytucji prawa pomocy Sąd pierwszej instancji za niewiarygodne uznał twierdzenia skarżącego o jego sytuacji materialnej. W tym względzie Sąd zaznaczył, że nie zostało wyjaśnione źródło finansowania nadwyżki deklarowanych w skali miesiąca wydatków (rzędu 800 zł) nad poziomem uzyskiwanych dochodów (375 zł), gdyż nie jest przekonujące twierdzenie skarżącego o pozostawaniu przez dłuższy czas na utrzymaniu rodziny i znajomych przy jednoczesnym prowadzeniu odrębnego gospodarstwa domowego.
Sąd zwrócił też uwagę na wątpliwości co do wiarygodności twierdzeń wnioskodawcy o braku jakiegokolwiek gospodarczego wykorzystania należącej do niego nieruchomości rolnej i wynikającego stąd braku uzyskiwania korzyści z tego tytułu. Odnosząc się z kolei do kwestii zobowiązań alimentacyjnych Sąd za sprzeczne z wiedzą i doświadczeniem życiowym uznał twierdzenie skarżącego o niewystępowaniu o zmniejszenie ich wysokości ze względu na porozumienie z matką dziecka co do czasowego ich zawieszenia. Zdaniem Sądu niewystąpienie o zmianę wysokości obowiązku alimentacyjnego oznacza, że skarżący w jego własnej ocenie dysponuje środkami koniecznymi do wykonania tego obowiązku (obok ponoszenia kosztów koniecznego utrzymania).
W ocenie Sądu pierwszej instancji taka postawa wskazuje, że skarżący w rzeczywistości uzyskuje lub posiada wyższe kwoty środków finansowych niż wykazane w toku ubiegania się o przyznanie prawa pomocy. Podsumowując swe rozważania w tym zakresie Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że analiza twierdzeń skarżącego przeprowadzona przy uwzględnieniu zasad logiki i doświadczenia życiowego prowadzi do wniosku, że nie przedstawił on swojej sytuacji materialnej, poziomu uzyskiwanych środków finansowych, w sposób wyczerpujący i odpowiadający rzeczywistości. Podkreślono, że zawarte we wniosku informacje są fragmentaryczne i koncentrują się na konieczności ponoszenia wydatków, które w znacznej mierze nie mają pokrycia w wykazanych dochodach. Zdaniem Sądu uwzględnienie wniosku bez wiarygodnie przedstawionej sytuacji materialnej osoby wnioskującej byłoby dowolnym i pozbawionym ustawowych przesłanek przerzuceniem ciężaru ponoszenia kosztów sądowych na współobywateli.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucił mu błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na rozstrzygnięcie oraz błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W ocenie skarżącego przedstawione przez niego informacje pozwalały na ocenę jego sytuacji finansowej. Podkreślono, że skarżący nie posiada obecnie żadnych wolnych środków ani jakichkolwiek oszczędności, które umożliwiłyby mu opłacenie wpisu sądowego, nie ma też innych możliwości uzyskania tak znacznej kwoty ze względu na brak zdolności kredytowej. Zdaniem skarżącego wątpliwości Sądu co do wyjaśnienia przez skarżącego wszelkich okoliczności dotyczących jego sytuacji materialnej nie są zasadne, a w świetle zgromadzonego materiału dowodowego zachodziły przesłanki do zwolnienia wnioskodawcy z obowiązku ponoszenia ciężaru kosztów sądowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy.
Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy.
Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny zasadnie odmówił skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd położył nacisk na niewiarygodność przedstawianych przez skarżącego danych i niewyjaśnienie szeregu kwestii powodujących wątpliwości co do rzetelności podawanych informacji, przede wszystkim w zakresie uzyskiwanych dochodów. Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, które z oświadczeń skarżącego uznał za wątpliwe, uzasadnił również swoje stanowisko w tym zakresie. Do argumentacji Sądu w tym względzie skarżący w zażaleniu się nie odniósł, tym samym jej nie podważając. Wywody zażalenia w istocie sprowadzają się do powtórzenia informacji prezentowanych już poprzednio i gołosłownego wskazania na brak wolnych środków i oszczędności, które umożliwiłyby opłacenie wpisu. Strona nie zgodziła się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji co do niewyjaśnienia wszelkich okoliczności dotyczących sytuacji materialnej skarżącego, jednak brak jest jakiegokolwiek uzasadnienia tego stanowiska, a przede wszystkim strona nie podjęła żadnej próby odniesienia się do którejkolwiek z kwestii budzących wątpliwości Sądu.
Za wystarczającą argumentację w tym zakresie nie może być uznane powtarzanie, że przesłanki przyznania prawa pomocy w przypadku skarżącego zachodzą, bowiem skarżący, mimo obciążającego go ciężaru wykazania tych przesłanek, ogranicza się do ogólnikowych sformułowań, pomijając milczeniem kwestie, które zostały wyraźnie przez Sąd pierwszej instancji wskazane jako niewyjaśnione bądź wątpliwe. Stąd stwierdzić należy, że nie zostało podważone stanowisko zajęte w zaskarżonym postanowieniu, iż dane przedstawione przez skarżącego nie pozwalają na zweryfikowanie jego rzeczywistych możliwości finansowych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego ogólnikowość twierdzeń zażalenia nie pozwala na stwierdzenie, że Sąd pierwszej instancji dopuścił się naruszeń prawa przy przeprowadzaniu analizy sytuacji materialnej skarżącego. Zgodzić się przy tym należy z WSA, że niewyjaśniona w sposób wiarygodny pozostaje podstawowa dla rozstrzygnięcia kwestia zadeklarowania przez skarżącego wydatków wyższych niż uzyskiwane dochody.
Prawidłowa była konkluzja zaskarżonego postanowienia, że informacje przedstawione przez stronę były niewiarygodne i niewystarczające do wydania korzystnego dla niej rozstrzygnięcia, gdyż nie przedstawiały całościowego obrazu sytuacji finansowej skarżącego, koncentrując się jedynie na jej – dobranych wybiórczo przez wnioskodawcę - fragmentach. Skoro to skarżącego obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się nie wywiązał, brak jest podstaw do stwierdzenia, że Sąd pierwszej instancji oparł swe rozstrzygnięcie na błędnych ustaleniach faktycznych. Ograniczając się w istocie do gołosłownego wskazania w rozpatrywanym zażaleniu, że przedstawione przez stronę okoliczności umożliwiały pełną ocenę jej możliwości finansowych, skarżący nie wykazał skutecznie, iż błędna była konkluzja Sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.
Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.