Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi (dale: WSA, Sąd I instancji) wyrokiem z 27 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Łd 66/23 oddalił skargę M. M. (dalej: strona, skarżąca) na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi (dalej: DIAS) z 28 listopada 2022 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu kosztów egzekucyjnych.
Skargę kasacyjną – bez nawiązania do treści regulacji zawartych w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2023.259 ze zm., dalej: p.p.s.a.) – wniósł pełnomocnik strony, a zaskarżając wyrok w całości zażądał alternatywnie jego uchylenia i umorzenia kosztów egzekucyjnych względnie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
Autor skargi kasacyjnej wniósł o nieobciążanie skarżącej kosztami postępowania ze względu na jej bardzo trudną sytuację życiową, majątkową oraz zdrowotną, a także przeprowadzenie dowodu z załączonych do skargi kasacyjnej dokumentów.
Wskazanemu na wstępie wyrokowi Sądu I instancji zarzucono naruszenie przepisów:
- I. prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3 oraz 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez jego niewłaściwą interpretację polegającą na przyjęciu, że przeciwko umorzeniu może przemawiać ważny interes publiczny, którym jest możliwość podjęcia przez ubezpieczonego starań w celu uzyskania dochodów umożliwiających chociażby częściową spłatę zadłużenia (w szczególności starań o rentę z tytuły niezdolności do pracy) a w konsekwencji nieumorzenie należności, mimo że skarżąca spełnia wszystkie przesłanki do zastosowana umorzenia, w szczególności:
- a) ze względu na stan majątkowy nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla skarżącej,
- b) opłacenie należności składek pozbawiłoby skarżącą możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (w tym zakresie należy zwrócić uwagę, że już od wielu lat skarżącą nie ma możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb w tym nawet żywności, podstawowych opłat itp.),
- c) wskutek przewlekłych chorób pozbawiona została możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności,
- d) za umorzeniem przemawia jej ważny interes, w szczególność wynikający z okoliczności, o których mowa powyżej (w szczególności konieczność ratowania jej sytuacji życiowej, konieczność leczenia, konieczność ratowania przed utratą mieszkania, konieczność ratowania zdrowia i egzystencji).
W zakresie powyższego zarzutu podkreślenia wymaga, że Sąd I Instalacji dopuścił się niewłaściwej interpretacji przepisów, gdyż wskazane przepisy nie ustanawiają negatywnej przesłanki umorzenia w postaci ważnego interesu publicznego a nawet gdyby tak było, to w sprawie taki interes nie istnieje, w szczególności w postaci możliwości podjęcia przez skarżącą starań w celu uzyskania dochodów umożliwiających chociażby częściową spłatę zadłużenia (w szczególności starań o rentę z tytułu niezdolności do pracy). Interes taki nie istnieje zważywszy, że skarżąca wielokrotnie próbowała podjąć starania w celu podjęcia pracy i prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej, a w jej przypadku uzyskanie renty z tytułu niezdolności do pracy jest niemożliwe.
II. prawa materialnego, tj. art. 57 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego niezastosowanie i nie wzięcie pod uwagę, że skarżąca nie spełnia przesłanek do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy z ZUS.
III. postępowania, tj. art. 7 w związku z art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez akceptację przez Sąd naruszenia przez organy zasady swobodnej oceny dowodów oraz obowiązku zebrania i rozpatrzenia z urzędu całego materiału dowodowego polegające na nie wzięciu pod uwagę wynikającego z dowodów w sprawie faktu, że skarżąca wielokrotnie próbowała podjąć starania w celu podjęcia pracy lub chociażby pojedynczych zleceń, a w jej przypadku uzyskanie renty z tytułu niezdolności do pracy jest niemożliwe.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie, a także zasądzenie na rzecz DIAS zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.
W piśmie z 18 kwietnia 2024 r. pełnomocnik strony skarżącej wniósł o dopuszczenie dowodu z szeregu dokumentów.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania, ta jednak w niniejszej sprawie nie wystąpiła.
Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną, zostały określone w art. 174 p.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia oznacza nieprawidłowe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, czyli mylne rozumienie określonej normy prawnej, natomiast niewłaściwe zastosowanie to dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego, czyli niezasadne uznanie, że stan faktyczny sprawy odpowiada hipotezie określonej normy prawnej. Druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. dotyczy naruszenia przepisów postępowania, ale tylko takiego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W orzecznictwie NSA wielokrotnie zwracano uwagę, że zarzuty oparte na podstawie kasacyjnej wymienionej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. powinny wykazać, że Sąd I instancji dopuścił się naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Tak więc kasator powinien wykazać i uzasadnić, że wojewódzki sąd administracyjny nieprawidłowo odczytał normę prawną wynikającą z treści przepisu prawa materialnego, bądź mylnie zrozumiał treść przepisu prawa materialnego. W każdym więc z tych przypadków chodzi o sytuację, gdy wykładnia dokonana przez sąd jest nie do przyjęcia w kontekście logiczno-językowym, pozostałych przepisów prawa lub celu, w jakim został wprowadzony dany przepis.
Natomiast uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego wykazać należy, iż sąd stosując przepis popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie nie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. W obu tych przypadkach autor skargi kasacyjnej wykazać musi, jak w jego ocenie powinien być rozumiany stosowany przepis prawa, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia, a w przypadku zarzutu niezastosowania przepisu dlaczego powinien być zastosowany (zob. wyroki NSA: z 14 czerwca 2017 r., sygn. akt II GSK 2735/15; z 6 czerwca 2017 r., sygn. akt II FSK 1342/15; z 6 czerwca 2017 r., sygn. akt II GSK 2668/15; niepublikowane).
Należy też podkreślić, że w praktyce orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego nie dochodzi do automatycznego dyskwalifikowania skarg kasacyjnych, w sytuacji gdy zarzuty kasacyjne nie w pełni spełniają wymogi konstrukcyjne określone w art. 176 p.p.s.a., czego potwierdzeniem jest uchwała NSA z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09; cbosa. Naczelny Sąd Administracyjny nie może jednak zasadniczo we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej ani uściślać, bądź w inny sposób ich korygować (por. wyrok NSA z 27 stycznia 2015 r., sygn. akt II GSK 2140/13; cbosa), chyba że umożliwia to powołana choćby niedoskonale podstawa prawna, a wadliwość zarzutu jest możliwa do usunięcia poprzez analizę argumentacji uzasadnienia środka odwoławczego (por. wyrok NSA z 22 sierpnia 2012 r., I FSK 1679/11; cbosa). Do Naczelnego Sądu Administracyjnego nie należy jednakże wyciąganie z treści uzasadnienia skargi kasacyjnej przytoczonych zarzutów i wiązanie ich z powołanymi tam przepisami w celu uzupełnienia wskazanej w petitum skargi kasacyjnej podstawy kasacyjnej (por. wyrok NSA z 13 listopada 2007 r., sygn. akt I FSK 1448/06; cbosa).
Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie w swoim orzecznictwie podkreślał, że nie ma on obowiązku formułowania za stronę zarzutów kasacyjnych na podstawie uzasadnienia skargi kasacyjnej. Należy bowiem mieć na uwadze, że wyodrębnianie zarzutów z treści uzasadnienia skargi kasacyjnej zawsze niesie ryzyko nieprawidłowego odczytania intencji strony wnoszącej skargę kasacyjną. Konieczne jest przy tym oddzielenie podstawy kasacyjnej od jej uzasadnienia, które jest niezbędnym elementem skargi kasacyjnej (zob. wyroki NSA z 19 marca 2014 r., sygn. akt II GSK 16/13 i 17 lutego 2015 r., sygn. akt II OSK 1695/13; cbosa). Do autora skargi kasacyjnej należy zatem wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które w jego ocenie naruszył Sąd I instancji i precyzyjne wyjaśnienie, na czym polegało ich niewłaściwe zastosowanie lub błędna interpretacja, w odniesieniu do prawa materialnego, bądź wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd I instancji.
Skarga kasacyjna – w pkt I. – nie poddaje się kontroli, albowiem jej autor wskazuje, że doszło do naruszenia przez Sąd I instancji trzech przepisów prawa materialnego, a jednocześnie określa, iż nastąpiło to "poprzez jego niewłaściwą interpretację"; użycie – w tym przypadku liczby pojedynczej uniemożliwia ustalenie, którego to naruszenie miało miejsce. Sąd II instancji – z uwagi na możliwość popełnienia błędu w wyborze jednego z tych przepisów uczynić tego samodzielnie nie może.
Dostrzec jednocześnie wypada, że zarzuty I. a) – d) w znacznej mierze odnoszą się do ustaleń faktycznych, które są domeną art. 174 pkt 2 p.p.s.a.
Zdumiewać też musi brak powołania art. 64e § 1 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U.2022.479 ze zm., dalej: u.p.e.a.), który dotyczy przedmiotu sprawy, a mianowicie umorzenia w całości lub w części kosztów egzekucyjnych, Sąd II instancji samodzielnie uczynić tego nie może gdyż za brak jest bezpośrednio odpowiedzialny autor skargi kasacyjnej.
Za bezzasadny należy uznać zarzut II petitum skargi kasacyjnej, gdyż wskazany tam przepis nie ma żadnego związku z przedmiotem niniejszej sprawy.
Z kolei brak wykazania, że naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. miało istotny wpływ na wynik sprawy (tak w zarzucie – art. 174 pkt 2 p.p.s.a., jak też w uzasadnieniu – art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a.) pozwala uznać, iż nie zasługuje na uwzględnienie zarzut III petitum skargi kasacyjnej.
Końcowo wskazać trzeba, że przeprowadzenie dowodu z dokumentów stanowiących załącznik do skargi kasacyjnej oraz do pisma z 18 kwietnia 2024 r. nie było możliwe, gdyż nie odpowiadają one wzorcowi zdefiniowanemu w art. 48 § 3 p.p.s.a.
Mając na uwadze treść art. 184 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji, przy czym treść pkt 207 § 2 p.p.s.a. umożliwiła na odstępstwo od zasądzenia od skarżącej na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.