Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 8 maja 2024 r., sygn. akt I GSK 1263/20

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 6 marca 2020 r., sygn. akt I SA/Op 536/19 oddalił skargę A.J. (dalej: strona, skarżący) na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu (dalej: Dyrektor ARiMR) z 30 października 2019 r. w przedmiocie wydania z naruszeniem prawa decyzji w sprawie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na 2013 r.

Skargę kasacyjną – stosownie do treści art. 173 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2019.2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) – wywiodła strona zaskarżając orzeczenie w całości.

1. I. Wyrokowi w oparciu o art. 174 pkt 2) p.p.s.a. – zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez naruszenie art. 1 w zw. z art. 151 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 75, art. 77 § 1, art. 80, art. 80 § 1 k.p.a. w zw. z art. 11 w zw. z art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez oddalenie skargi na decyzje organów, które nie rozpoznały sprawy w sposób wyczerpujący – czym istotnie naruszyły przepisy art. 7, art. 75, art. 77 § 1, art. 78 § 1 i art. 80 k.p.a., a także naruszenia przepisów art. 8, 9, § 1 i 81 k.p.a. polegającą na niewywiązaniu się z obowiązku zapewnienia stronie czynnego udziału w każdym stadium postępowania i głównie zaniechaniu wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy, a przez to naruszenie zasady pogłębiania zaufania obywateli do państwa, co w konsekwencji doprowadziło do wydania przedmiotowej decyzji w sytuacji:
2. a. nieuwzględnienia faktu zlecenia przez skarżącego czynności agrotechnicznych S. M.;
3. b. faktycznego użytkowania przez skarżącego nieruchomości;
4. c. wykonywania przez skarżącego czynności jednoznacznie świadczących o faktycznym użytkowaniu w/w nieruchomości, jak ponoszenie kosztów ubezpieczenia, prowadzenia rejestru działań agrotechnicznych, zlecania badań gleby;
5. d. nieuwzględnienia szeregu dowodów przeprowadzonych przez organ po uchyleniu przedmiotowej decyzji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, które jednoznacznie stwierdzały, iż to skarżący był faktycznym użytkownikiem rzeczonych działek;
6. II. Wyrokowi w oparciu o art. 174 pkt 2) p.p.s.a. – zarzucono naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:
7. a. art. 113 p.p.s.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez zamknięcie rozprawy przez Przewodniczącego, w sytuacji gdy sprawa nie została dostatecznie wyjaśniona, mając w szczególności na uwadze, że Sąd meriti stwierdza, że zgodzić się wprawdzie można ze stanowiskiem pełnomocnika, że zasadniczym celem uzasadnienia jest wykazanie, że przyjęte w decyzji rozstrzygnięcie jest wynikiem poprawnego procesu ustalenia prawidłowego stanu faktycznego, a następnie subsumcji w stosunku do niego określonej normy materialnej, przy równoczesnym przestrzeganiu norm procesowych, aby finalnie w żaden sposób nie dokonać rzeczonej subsumcji stanu faktycznego do określonej normy materialnej, tj. nie uzasadnił dlaczego szereg czynności podejmowanych przez skarżącego w związku z użytkowaniem przedmiotowych działek w zaskarżonym okresie nie można uznać za użytkowanie faktyczne, mając na uwadze, iż to skarżący ponosił wszelkie koszty ubezpieczenia, prowadzenia rejestru działań agrotechnicznych, zlecania badań gleby, jak i fakt, iż A.J., jako właściciel ww. nieruchomości był również ich rzeczywistym użytkownikiem, a przedmiotem ustnej umowy jaka została zawarta ze S. M. w 2013 r. było zlecenie czynności agrotechnicznych, a nie użyczenie działek nr 42 i 90;
8. b. art. 11 p.p.s.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez nieuwzględnienie prawomocnego wyroków Sądu Rejonowego w Brzegu, potwierdzającego że S. M. został uznany winnym wykroczenia z art. 157 § 1 k.w. tj. nieopuszczenie wbrew żądaniu osoby uprawnionej cudzego pola, co wskazuje wprost, iż to skarżący był nie tylko posiadaczem działek rolnych w rozumieniu przepisów k.c., ale także i faktycznie użytkował przedmiotowe działki, podczas gdy S. M. wyłącznie zlecone przez skarżącego czynności agrotechniczne.

W efekcie skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

W motywach wskazano na argumenty przemawiające za uwzględnieniem skargi kasacyjnej.

Organ nie wniósł odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zgodnie z art. 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej.

Według art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie został określony zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza zatem przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. (por. wyroki NSA: z 25 listopada 2016 r. sygn. akt I FSK 1376/16; z 17 stycznia 2017 r. sygn. akt. I GSK 1294/16; z 8 lutego 2017 r. sygn. akt I GSK 1371/16; z 5 kwietnia 2017 r. sygn. akt I GSK 91/17; z 27 czerwca 2017 r. sygn. akt II GSK 1869/17; baza orzeczeń nsa.gov.pl). Omawiany przepis ogranicza wymogi, jakie musi spełniać uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną wyłącznie do, niemającej swojego odpowiednika w art. 141 § 4 p.p.s.a., oceny zarzutów skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny uzyskał fakultatywne uprawnienie do przedstawienia, zależnie od własnej oceny, wyłącznie motywów zawężonych do aspektów prawnych świadczących o braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej albo o zgodnym z prawem wyrokowaniu przez sąd pierwszej instancji mimo nieprawidłowego uzasadnienia.

Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną, zostały określone w art. 174 p.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia oznacza nieprawidłowe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, czyli mylne rozumienie określonej normy prawnej, natomiast niewłaściwe zastosowanie to dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego, czyli niezasadne uznanie, że stan faktyczny sprawy odpowiada hipotezie określonej normy prawnej. Druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. dotyczy naruszenia przepisów postępowania, ale tylko takiego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W orzecznictwie NSA wielokrotnie zwracano uwagę, że zarzuty oparte na podstawie kasacyjnej wymienionej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. winny wykazać, że Sąd I instancji dopuścił się naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Tak więc kasator powinien wykazać i uzasadnić, że wojewódzki sąd administracyjny nieprawidłowo odczytał normę prawną wynikającą z treści przepisu prawa materialnego, bądź mylnie zrozumiał treść przepisu prawa materialnego. W każdym więc z tych przypadków chodzi o sytuację, gdy wykładnia dokonana przez sąd jest nie do przyjęcia w kontekście logiczno-językowym, pozostałych przepisów prawa lub celu, w jakim został wprowadzony dany przepis.

Natomiast uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego wykazać należy, iż sąd stosując przepis popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie nie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. W obu tych przypadkach autor skargi kasacyjnej wykazać musi, jak w jego ocenie powinien być rozumiany stosowany przepis prawa, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia, a w przypadku zarzutu niezastosowania przepisu dlaczego powinien być zastosowany (vide wyrok NSA z 14 czerwca 2017 r. sygn. akt II GSK 2735/15; wyrok NSA z 6 czerwca 2017 r. sygn. akt II FSK 1342/15; wyrok NSA z 6 czerwca 2017 r. sygn. akt II GSK 2668/15; niepublikowane).

Z przyczyn formalnych poza rozpoznaniem pozostaje zarzut II.b petitum skargi kasacyjnej albowiem w zarzucie jest mowa o nieuwzględnieniu "prawomocnego wyroków" i nie wiadomo czy chodzi o wszystkie wyroki karne załączone do akt administracyjnych, czy też tylko ten dotyczący jedynie wykroczenia z art. 157 § 1 k.w. Błąd ten pojawia się także dwukrotnie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej (vide treść ostatniego akapitu str. 5 i 6 motywów). Równocześnie podnieść należy, że popełnione w sprawie wykroczenie miało miejsce 18 lipca 2014 r., zaś istotne są w sprawie okoliczności na dzień złożenia wniosku w sprawie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na 2013 r.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut II.a petitum skargi kasacyjnej, albowiem – po pierwsze – profesjonalny pełnomocnik (autor skargi kasacyjnej) nie wziął udziału w rozprawie przed Sądem I instancji, co świadczy o ograniczonym zainteresowaniu biegiem tego postępowania, a – po drugie – nie wskazano jakie czynności (przed zamknięciem rozprawy) winien podjąć przewodniczący aby można było uznać, że po ich dokonaniu sprawa została dostatecznie wyjaśniona – w rozumieniu art. 113 p.p.s.a. Kwestia ta jest o tyle istotna, ze zarzuca się Sądowi I instancji brak uzasadnienia w zakresie faktycznego użytkowania przedmiotowych działek, co oznacza, iż jest to kwestia, którą winno się rozważać w powiązaniu z art. 141 § 4 p.p.s.a., a tego w zarzucie zabrakło (także przez wskazanie tego ostatniego przepisu w podstawie skargi kasacyjnej).

Brak jest także podstaw do uwzględnienia zarzutu nr I petitum skargi kasacyjnej, który polega na wskazaniu szeregu regulacji k.p.a. (w znacznej mierze są to podstawowe zasady procesu administracyjnego) bez odniesienia ich do konkretnych naruszeń prawa. Tak więc "zapewnienie stronie czynnego udziału w każdym stadium postępowania" i "zaniechanie informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych" winno – po pierwsze – znaleźć odzwierciedlenie w faktach, a – po drugie – autor skargi kasacyjnej winien wykazać, że gdyby tych reguł nie naruszono, to rozstrzygnięcie byłoby inne aniżeli to, które podjęto w niniejszej sprawie.

Te same zastrzeżenia należy odnieść do naruszenia "zasady pogłębiania zaufania obywateli do państwa", które w żaden sposób nie ograniczało skarżącemu aktywności procesowej, jak też zapewniało (patrz np. pouczenia zawarte w decyzjach) stosowne informacje mające znaczenie w obszarze wydanych w sprawie rozstrzygnięć.

Ujęte w pkt a – d konstatacje zmierzają do wykazania, że to A. J. był faktycznym użytkownikiem działek nr 42 i 90, zaś S.M. był wykonawcą zleconych mu czynności agrotechnicznych. Tymczasem – wbrew tym zarzutom – kwestię tę znakomicie ocenił w swoich motywach Sąd I instancji, do których skarżący kasacyjnie się nie odniósł.

Tak – w szczególności – autor skargi kasacyjnej nie zanegował np. oświadczeń skarżącego mających bardzo istotne znaczenie dla zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia. Przytoczyć zatem należy, że – będąc pouczony o treści art. 297 § 1 k.k. – oświadczył, co następuje: "Składając wnioski w 2013 r. (nr działki 90 i 42) (...) nie miałem świadomości, że nie mogę podawać tych działek we wnioskach, ponieważ posiadałem ważną umowę dzierżawy. W roku 2013 i 2014 nie uprawiałem ww. działek. Ponieważ nie mogłem tak postąpić więc zobowiązuję się zwrócić uzyskane płatności" – k. 102 akt administracyjnych. Ta argumentacja została powtórzona w odręcznym piśmie skierowanym do organu w dniu 19 kwietnia 2016 r. (k. 116 akt adm.): "oświadczam, że w 2013 i 2014 r. pobrałem dopłaty do działek, których nie uprawiałem, w związku z czym zobowiązuję się do zwrotu nienależnie pobranych płatności". Potwierdzono to w odwołaniu (pismo z 10 czerwca 2016 r. – k. 172 akt. adm.): "Prawdą jest, że w latach 2013 i 2014 działek tych nie uprawialiśmy, ponieważ robił to sąsiad na nasze zlecenie".

Powyższe cytaty obrazujące stanowisko A. Jońca zostały prawidłowo ocenione przez Sąd I instancji w kontekście całokształtu materiału dowodowego i jednoznacznie przemawiają za oddaleniem skargi kasacyjnej.

Mając na uwadze treść art. 184 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.