Uzasadnienie
Wyrokiem z 27 marca 2019 r., sygn. akt III SA/Po 686/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019, poz. 2325) – zwanej dalej "p.p.s.a." oddalił skargę N. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 19 września 2018 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.
Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Pierwotnie wydana w na wniosek skarżącego decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 10 lipca 2015 r. odmawiająca uwzględnienia żądania umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy oraz poprzedzająca ją decyzja tego organu z 16 kwietnia 2015 r. zostały uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 19 maja 2016 r., sygn. akt III SA/Po 965/15. Sąd ten ocenił wówczas, że organ nie dokonał wyczerpujących ustaleń faktycznych w odniesieniu do unormowanej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Ne 41, poz. 1365) – zwanego dalej "rozporządzeniem". Sąd zobowiązał wówczas organ do rozważenia aktualnej sytuacji materialnej i życiowej oraz zdrowotnej skarżącego, a także fakt bezskuteczności prowadzenia przeciwko niemu egzekucji.
Po uprawomocnieniu się tego wyroku Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 19 września 2018 r. na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 i art. 28 ust. 1 – 4 i art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1778 ze zm.) – zwanej dalej "u.s.u.s." oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia umorzył skarżącemu należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą wraz z odsetkami oraz odmówił umorzenia należności za tytułu składek za ubezpieczonych niebędących jednocześnie płatnikiem składek zarówno finansowanych przez ubezpieczonych, jak też przez płatnika.
Organ ustalił, że skarżący jest zarejestrowany jako bezrobotny, bez prawa do zasiłku, ale nie jest w stanie podjąć pracy z uwagi na stan depresji. Prowadzi sam gospodarstwo domowe w lokalu, z którego został eksmitowany, ale oczekuje na przydział lokalu socjalnego. Wyliczył bieżące koszty utrzymania skarżącego oraz zobowiązania w instytucjach bankowych w wysokości 100 000 złotych, zaległe należności alimentacyjne w wysokości 9 900 złotych i inne w kwocie 5 000 złotych, akcentując że skarżący ich nie reguluje z powodu braku środków. Organ dostrzegł, że skarżący legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności, opiekuje się rodzicami w zamian za wyżywienie. Organ ocenił jednak, że w stosunku do skarżącego nie zachodzi całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., bo jest współwłaścicielem samochodu marki Skoda Octavia rocznik 2000 o wartości 6000 złotych. Z tego względu odmówił umorzenia należności z tytułu składek za ubezpieczonych niebędących jednocześnie płatnikiem składek.
Oddalając skargę Sąd pierwszej instancji podzielił ocenę o braku wystąpienia całkowitej nieściągalności składek z uwagi na współwłasność samochodu, choć dostrzegł różnicę w podawanej przez skarżącego (800 złotych) i organ (6000 złotych) wartości tego przedmiotu oraz komplikacje związane z egzekucją przedmiotu majątkowego znajdującego się we współwłasności. Zwrócił uwagę, że skarżący "dzięki swojemu zachowaniu generuje kolejne zobowiązania", bo został skazany prawomocnymi wyrokami sądu powszechnego za prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości i za to nałożono na skarżącego obowiązek świadczenia pieniężnego oraz zasądzono od niego koszty postępowania karnego.
Wyrok ten zaskarżono w całości. W skardze kasacyjnej skarżący sformułował zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, to jest art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że w sprawie zasadnie odmówiono umorzenia składek, podczas gdy organ rentowy ustalił dowolnie wartość jedynego składnika majątkowego – udziału w prawie własności samochodu, podczas gdy nie budzi wątpliwości że udział ten jest praktycznie niesprzedawalny, a sytuacja majątkowa skarżącego wskazuje na jego całkowitą niewypłacalność.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Wobec tego, że Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się wystąpienia żadnej spośród wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. podstaw nieważności postępowania, Sąd rozpoznał sprawę w granicach skargi kasacyjnej i podniesionych zarzutów. Zarzuty skargi kasacyjnej są częściowo uzasadnione, choć ich konstrukcja nasuwa istotne zastrzeżenia.
Skarga kasacyjna jest środkiem sformalizowanym, wymagającym profesjonalnego sporządzenia, czego wyrazem jest przymus adwokacko-radcowski. Wymienione w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. podstawy tego środka odwoławczego mają charakter rozłączny w tym znaczeniu, że należy odrębnie skonstruować zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego i regulacji materialnoprawnej, jeżeli skarżący zamierza oprzeć skargę kasacyjną na obu podstawach. Niedopuszczalne jest formułowanie zarzutów w oderwaniu od przedmiotu regulacji, której naruszenia strona upatruje w kwestionowanym orzeczeniu. Innymi słowy, dążąc do podważenia oceny sąd pierwszej instancji w zakresie ustaleń faktycznych przyjętych przez organy za podstawę wydanej decyzji należy wskazać te przepisy prawa procesowego, których naruszenia dopuściły się organy administracji, a których to naruszeń nie dostrzegł wojewódzki sąd administracyjny. Nie będzie zatem a priori skuteczna skarga kasacyjna w tej części, w której opiera się na twierdzeniach o wystąpieniu wad postępowania, nieprawidłowych ustaleniach faktycznych, w której brakuje zarzutów natury procesowej.
Z taką sytuacją mamy do czynienia w tej sprawie. Skarżący podnosi szereg twierdzeń dotyczących sytuacji majątkowej, w tym zwłaszcza wartości pozostającego we współwłasności pojazdu, ale stanowisku temu nie towarzyszą stosowne zarzuty przepisów postępowania. Z tego powodu kwestie te pozostają poza granicami kontroli instancyjnej.
Wskazał natomiast skarżący na naruszenie polegające na błędnej wykładni art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i tylko dlatego skarga kasacyjna w tym jej fragmencie okazała się skuteczna. Organ, a w ślad za nim Sąd pierwszej instancji nieprawidłowo bowiem zidentyfikowały hipotezę tego przepisu. Sformułowania "należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami" nie można rozumieć w ten sposób, że dotyczy jedynie należności własnych ubezpieczonego będącego jednocześnie ich płatnikiem, lecz wszystkich obciążających go należności. Przedmiotem prowadzonego na podstawie tego przepisu postępowania powinny być zatem wszystkie zobowiązania wobec organu rentowego, do których uiszczenia zobowiązany jest skarżący jako płatnik, nie zaś tylko te, które dotyczą go osobiście – jako ubezpieczonego.
Przedmiotem zaskarżonej decyzji w części odmawiającej uwzględnienia żądania uczyniono rozmaite należności publicznoprawne, także te do których wpłaty zobowiązany był skarżący. Wniosek skarżącego w tym zakresie rozpoznawano z pominięciem dyspozycji art. 28 ust. 3a u.s.u.s. uznając że stosowanie tego przepisu nie wchodzi w grę w przypadku należności odnoszących się do innych osób, choć ciążących na skarżącym.
Zasadnie zatem podniesiono w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia tego przepisu, dlatego że Sąd pierwszej instancji nie zakwestionował wskazanej, błędnej wykładni art. 28 ust. 3a u.s.u.s.
Końcowo dodać należy, że wprawdzie zaskarżony wyrok wydany został w warunkach wynikającego z art. 153 p.p.s.a. związania oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania zawartymi w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 19 maja 2016 r., sygn. akt III SA/Po 965/15, to jednak kwestia zakresu hipotezy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. nie stanowiła dotąd przedmiotu sądowej kontroli. Nie było zatem przeszkód, by Sąd pierwszej instancji zagadnienie to wszechstronnie rozważył.
Ponownie rozpoznając wniosek skarżącego organ uczyni to w oparciu o ten przepis ustawy także w zakresie należności innych osób, o ile obowiązek poniesienia ich ciężaru spoczywał na skarżącym.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz wydane w sprawie decyzje w obu instancjach. O kosztach postępowania Sąd postanowił na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.