Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 11 marca 2022 r., sygn. akt I GSK 2264/18

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 15 listopada 2017 r., sygn. akt III SA/Po 608/17 oddalił skargę [...] na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu z 19 lipca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) decyzją z 11 stycznia 2017 r., działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1-4 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 963 z późn. zm.; dalej: u.s.u.s.) i § 3 ust. 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. nr. 141 poz. 1365 dalej: rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003), odmówił [...] – dalej: skarżącemu, stronie lub wnioskodawcy - umorzenia nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od [...] r. w kwocie [...] zł. wraz z odsetkami oraz kosztami upomnienia.

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że skarżący zwrócił się o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne. Wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą, która została zawieszona z dniem 1 czerwca 2015 r. Wyrokiem Sądu [...]) przyznane zostało skarżącemu prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od dnia 20 lipca 2015 r. do 30 czerwca 2017 r. Wysokość świadczenia wynosi [...] zł netto i wolne jest od potrąceń. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym strona wskazała, że [...] Wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dorosła córką. Nie podał informacji, czy członkowie rodziny osiągają ewentualny dochód i w jakiej wysokości. Ponosi wydatki z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości [...] zł, koszty leczenia w wysokości [...] zł oraz inne wydatki w wysokości [...] zł. Nie ponosi wydatków związanych z miesięcznymi opłatami (czynszem). Strona nie wyjaśniła, czy członkowie rodziny partycypują w kosztach utrzymania domu.

Posiada majątek [...] i inne nieruchomości: grunt o powierzchni [...]ha wraz z budynkiem stanowiącym odrębną nieruchomość o powierzchni [...] m2 położony w miejscowości L (KW nr [...]), działkę niezabudowaną położoną w miejscowości [...] ha (nr KW [...]), nieruchomość gruntową położoną w miejscowości [...] Jest właścicielem samochodu marki Nissan Navara, rok produkcji 2008.

W ocenie organu, w świetle przepisów art. 28 ust. 2 i ust. 3a u.s.u.s., § 3 ust. 1: rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003 r., nie zaistniały podstawy do uznania, że sytuacja strony wyczerpuje przesłanki stanowiące uzasadnienie dla umorzenia zadłużenia.

Orzekając na skutek wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy ZUS decyzją z 19 lipca 2017 r. utrzymał w mocy własną decyzję.

W uzasadnieniu organ odwoławczy podniósł, że względem strony nie zachodzi całkowita nieściągalność zadłużenia w świetle art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Skarżący zawiesił prowadzoną działalność gospodarczą, zatem istnieje możliwość ponownego jej podjęcia i uzyskiwania z tego tytułu dochodów. Posiada majątek w postaci nieruchomości i samochodu, na którym ZUS może dokonać zabezpieczenia należności. Ponadto aktualnie pobiera świadczenie rentowe w wysokości [...] zł netto W dniu 22.06.2017 r. lekarz orzecznik ZUS uznał skarżącego za osobę częściowo niezdolną do pracy na okres od 1lipca 2017 r. do 31 marca 2018 r. Skarżący uzyskuje także dochód z innego tytułu w kwocie [...] zł.

ZUS podniósł, że wnioskodawca nie wykazał trudności w regulowaniu bieżących płatności, gdyż nie przedłożył zaświadczeń o korzystaniu z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej lub instytucji o podobnym charakterze mogących formalnie potwierdzić trudną sytuację materialną. Strona nie jest pozbawiona środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych oraz możliwe jest uregulowanie zaległości w dłuższym okresie czasu, np. w formie układu ratalnego, tym bardziej, że okres spłaty można dostosować do możliwości finansowych płatnika.

Organ II instancji uznał, że w sprawie nie ma zastosowania przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. gdyż wnioskodawca nie wykazał, że poniósł straty materialne w wyniku nadzwyczajnego zdarzenia, które mogłoby spowodować, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby go pozbawić możliwości dalszego prowadzenia działalności. Obecna sytuacja finansowa skarżącego jest wywołana czynnikami odmiennego rodzaju niż nadzwyczajne zdarzenie losowe - powstałe zadłużenie jest wynikiem nie opłacenia składek w wyżej wskazanym okresie. ZUS nie negował stanu zdrowia strony i podkreślił, że z tego właśnie powodu pobiera świadczenie rentowe, a zatem nie jest pozbawiona środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.

W związku z powyższym nie została wykazana przesłanka uzasadniająca umorzenie zaległości wskazana w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, tj. przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Uzasadniając oddalenie skargi strony na powyższą decyzję WSA w Poznani u podniósł, że ZUS prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy oraz dokonał wszechstronnej oceny tych ustaleń. Do tak ustalonego stanu faktycznego organ zastosował właściwe przepisy prawa materialnego, co znalazło potwierdzenie w uzasadnieniu decyzji.

Sąd I instancji podkreślił, że art. 28u.s.u.s. w ust. 3a przewiduje możliwość umorzenia należności z tytułu składek w razie stwierdzenia istnienia uzasadnionego przypadku – innego niż całkowita nieściągalność. Zgodnie z powołanym przepisem należności z tytułu składek na ubezpieczenia ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o ten przepis określone zostały w § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. W ust. 1 § 3 rozporządzenia wskazano, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W ocenie WSA w sprawie organ poczynił ustalenia na podstawie kompletnego materiału dowodowego. Dokonane ustalenia są wyczerpujące, a ich ocena pozbawiona cech dowolności. W sprawie nie zachodziła całkowita nieściągalność długu ani ważny interes strony przemawiający za koniecznością umorzenia należności. Organ odwoławczy na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego prawidłowo ustalił i następnie ocenił, że skarżący zawiesił prowadzoną działalność gospodarczą, zatem istnieje możliwość ponownego jej podjęcia i uzyskiwania z tego tytułu dochodów. Posiada majątek w postaci nieruchomości i samochodu, na którym można dokonać zabezpieczenia należności. Wobec skarżącego nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne.

Ponadto aktualnie pobiera świadczenie rentowe w wysokości [...] zł netto. W dniu 22 czerwca 2017 r. lekarz orzecznik ZUS uznał skarżącego za osobę częściowo niezdolną do pracy na okres od 1 lipca 2017 r. do 31 marca 2018 r. Strona uzyskuje dochód z innego tytułu w kwocie [...] zł. Skarżący nie korzysta z pomocy społecznej i nie jest pozbawiony środków do życia. Prowadzi gospodarstwo domowe wraz żoną i dorosłą córką. Jednak skarżący nie podał informacji o ewentualnych dochodach członków rodziny. Możliwe jest uregulowanie zaległości w dłuższym okresie czasu, np. w formie układu ratalnego, tym bardziej, że okres spłaty można dostosować do możliwości finansowych płatnika. Skarżący nie wykazał, by w sprawie zaistniały szczególne, wyjątkowe okoliczności mogące być podstawą uwzględnienia wniosku.

Sąd podał, że organ uwzględnił wszelkie dowody zebrane w sprawie i wynikające z nich okoliczności. Wbrew jednak oczekiwaniom skarżącego wyciągnął z nich wnioski przemawiające za odmową umorzenia zaległych należności. Wnioski te zostały należycie uargumentowane i znajdują właściwe odzwierciedlenie w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji.

[...] wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku domagając się jego uchylenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Poznaniu. Autor skargi kasacyjnej wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego w tym kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, oświadczając jednocześnie, że nie zostały one uiszczone nawet w części.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:

1. 1. art. 28 ust. 2 w zw. z ust. 3a ustawy z 13 października 1998 r, o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Pracy, Gospodarki i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i nieuzasadnione przyjęcie, że opłacenie należności z tytułu zaległych składek nie pozbawi skarżącego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, podczas gdy ich zapłata, nawet w ratach, obniży dochody skarżącego poniżej minimum egzystencji,
2. 2. art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2016 r., poz. 1066 ze zm., dalej: p.u.s.a) w zw. z art. 7, 77 § 1 i 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, zaniechanie przez Sąd wnikliwej kontroli legalności zaskarżonej decyzji i bezpodstawne uznanie, że organ w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, pomimo tego, że nie zbadał realnych możliwości zarobkowych skarżącego, nie wziął pod uwagę wydatków ponoszonych przez skarżącego w związku z utrzymaniem siebie i rodziny, w szczególności zaś związanych ze stanem zdrowia skarżącego, a nadto nie ustalił dochodów jego rodziny,
3. 3. art. 145 § 1 pkt 1 a) i c) ustawy z 30 sierpnia 2002 r, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. dalej: p.p.s.a.) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i oddalenie skargi w sytuacji, gdy podlegała ona uwzględnieniu wobec zaistnienia naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżący kasacyjnie przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, co oznacza, że Sąd jest związany podstawami określonymi przez ustawodawcę w art. 174 p.p.s.a. i wnioskami skargi zawartymi w art. 176 p.p.s.a.

Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zatem sam autor skargi kasacyjnej wyznacza zakres kontroli instancyjnej wskazując, które normy prawa zostały naruszone (por. wyrok NSA z dnia 6 września 2012 r., sygn. akt I FSK 1536/11, LEX nr 1218336).

Zasada związania granicami skargi kasacyjnej nie dotyczy jedynie nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. Żadna jednak ze wskazanych w tym przepisie przesłanek w stanie faktycznym sprawy nie zaistniała.

Postawione w skardze kasacyjnej zarzuty należało uznać za nieusprawiedliwione. W zarzutach tych skarżący kasacyjnie wskazał na naruszenie przepisów prawa materialnego i prawa procesowego.

W pierwszym z nich postawił zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 28 ust. 2 w zw. z ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i nieuzasadnione przyjęcie, że opłacenie należności z tytułu zaległych składek nie pozbawi skarżącego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, podczas gdy ich zapłata, nawet w ratach, obniży dochody skarżącego poniżej minimum egzystencji

W drugiej grupie zarzutów wskazano na naruszenia art. 1 § 2 p.u.s.a w zw. z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, zaniechanie przez Sąd wnikliwej kontroli legalności zaskarżonej decyzji i bezpodstawne uznanie, że organ w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, pomimo tego, że nie zbadał realnych możliwości zarobkowych skarżącego, nie wziął pod uwagę wydatków ponoszonych przez skarżącego w związku z utrzymaniem siebie i rodziny, w szczególności zaś związanych ze stanem zdrowia skarżące. Zarzucono również, że w sprawie nie ustalono dochodów rodziny skarżącego kasacyjnie, jak i niezasadne oddalono skargę w sytuacji, gdy podlegała ona uwzględnieniu wobec zaistnienia naruszenia prawa materialnego

Odnosząc się do postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów stwierdzić należy, że w sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega zarzut naruszenia przepisów postępowania. Do kontroli subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego można przejść dopiero wówczas, gdy okaże się, że stan faktyczny przyjęty w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został skutecznie podważony (por. np. wyrok z dnia 27 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 819/11, LEX nr 1217424 oraz wyrok z dnia 26 marca 2010 r., sygn. akt II FSK 1842/08, LEX nr 596025).

Przed omówieniem zarzutu procesowego należy jednak poczynić kilka uwag natury ogólnej nawiązujących do stanu faktycznego sprawy.

Z akt administracyjnych wynika, że skarżący kasacyjnie zwrócił się o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne. Wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą, która została zawieszona z dniem 1 czerwca 2015 r. Wyrokiem Sądu [...] r. przyznane zostało skarżącemu prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Wysokość świadczenia wynosi [...] zł brutto, tj. [...]zł netto i wolne jest od potrąceń. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym strona wskazała, że uzyskuje także dochód z innych źródeł w wysokości [...] zł. Z przedłożonych zeznań podatkowych PIT - 36 wynika, że w 2013 r. z prowadzonej działalności gospodarczej poniesiono stratę w wysokości [...] zł. Wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dorosłą córką.

Skarżący kasacyjnie nie podał informacji, czy członkowie rodziny osiągają ewentualny dochód i w jakiej wysokości. Ponosi on wydatki z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości [...] zł. Nie ponosi wydatków związanych z miesięcznymi opłatami (czynszem). Strona nie wyjaśniła, czy członkowie rodziny partycypują w kosztach utrzymania domu. Strona posiada majątek w postaci kilku nieruchomości oraz jest właścicielem samochodu marki Nissan Navara. W ocenie organu, w świetle przepisów art. 28 ust. 2 i ust. 3a u.s.u.s., § 3 ust. 1 rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003 r., nie zaistniały podstawy do uznania, że sytuacja strony wyczerpuje przesłanki stanowiące uzasadnienie dla umorzenia zadłużenia.

W konsekwencji odmówiono skarżącemu kasacyjnie umorzenia nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, co zaakceptował WSA w zaskarżonym wyroku. Trafnie podkreślono, że względem autora skargi kasacyjnej nie zachodzi całkowita nieściągalność zadłużenia w świetle art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Skarżący kasacyjnie zawiesił prowadzoną działalność gospodarczą, zatem istnieje możliwość ponownego jej podjęcia i uzyskiwania z tego tytułu dochodów. Skarżący posiada majątek w postaci nieruchomości i samochodu, na którym ZUS może dokonać zabezpieczenia należności.

Ponadto posiada stały dochód z tytułu świadczenia rentowego, a także uzyskuje także dochód z innego tytułu w kwocie [...] zł. Wnioskodawca nie wykazał trudności w regulowaniu bieżących płatności, gdyż nie przedłożył zaświadczeń o korzystaniu z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej lub instytucji o podobnym charakterze mogących formalnie potwierdzić trudną sytuację materialną. Strona nie jest pozbawiona środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych oraz możliwe jest uregulowanie zaległości w dłuższym okresie czasu, np. w formie układu ratalnego, tym bardziej, że okres spłaty można dostosować do możliwości finansowych płatnika.

Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że w celu ustalenia istnienia przesłanek do umorzenia należności - w pierwszym etapie postępowania - konieczne jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, określenie dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami oraz sytuacji osoby zobowiązanej. Ustalając istnienie przesłanek organ bierze przy tym pod uwagę aktualną sytuację osoby wnoszącej o umorzenie zaległości. Jeśli żadna z przesłanek wymienionych w przepisach prawa nie zostanie spełniona organ bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania ulgi. W przypadku ustalenia zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek umorzenia należności, postępowanie wchodzi w drugi etap - uznania administracyjnego, tj. możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia. Dopiero, bowiem na tym etapie postępowania organ korzysta ze swobody uznania administracyjnego. Rozstrzygnięcie organu nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Dążąc do załatwienia sprawy organ zobowiązany jest też mieć na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.).

Dokonując tych czynności organy podatkowe muszą kierować się regułami zapisanymi w art. 80 k.p.a., tj. ocenić na podstawie całego zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można zgodzić się z zarzutem skargi kasacyjnej, co do naruszenia wskazanych w drugim i trzecim zarzucie tej skargi przepisów procesowych. Ani Sąd I instancji, ani też ZUS nie naruszył wskazanych przepisów. Postępowanie zostało przeprowadzone zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, w szczególności art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., tj. organ dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych w oparciu o cały zebrany w sprawie i wyczerpująco rozpatrzony materiał dowodowy. Następnie dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego pod wskazane wyżej przepisy prawne. Odmienna zaś ocena dowodów i zanegowanie przez skarżącego kasacyjnie treści wydanego rozstrzygnięcia nie może oznaczać, że przeprowadzone postępowanie było niezgodne z obowiązującymi przepisami prawa.

Uszło uwadze autora skargi kasacyjnej, że ustanowiona w art. 7 k.p.a. i doprecyzowana w art. 77 § 1 k.p.a. zasada prawdy obiektywnej nakłada na organ administracji publicznej obowiązek podjęcia wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zasada uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, mająca zastosowanie do decyzji podejmowanych w ramach uznania administracyjnego, jest zdeterminowana wyważeniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, przy czym, co wymaga podkreślenia, dokonuje się tego na gruncie regulacji konkretnych przepisów materialnego prawa administracyjnego.

Trudno byłoby jednak przyjąć, jak podnosi skarżący w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, aby w postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności składkowych Zakład Ubezpieczeń Społecznych - na podstawie przepisów art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. - był obarczony obowiązkiem zbierania dowodów na okoliczność istnienia wspomnianych przesłanek. W świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r., to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną oraz zdrowotną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Skoro zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek wymienionych w § 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. będących podstawą dla organu rentowego do wydania decyzji o umorzeniu składek na ubezpieczenia społeczne to oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na wnioskodawcy (por. wyroki NSA: z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 157/13; z dnia 13 marca 2014 r., sygn. II GSK 31/13; z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2132/11).

Wynika to przede wszystkim z faktu, że umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania. Ponadto to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości (por. wyrok NSA z dnia 14 marca 2012 r., sygn. II GSK 149/11).

Przenosząc te rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że Sąd I instancji prawidłowo ocenił przeprowadzone postępowanie administracyjne pod kątem przestrzegania powołanych w skardze kasacyjnej przepisów k.p.a. Natomiast zakres tego postępowania w rozpoznawanej sprawie wyznaczały przepisy prawa materialnego, tj. art. 28 oraz § 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. (por. wyrok NSA z dnia 13 grudnia 2011 r., sygn. akt II GSK 1354/10).

Jak wynika z akt administracyjnych ZUS dopuścił wszystkie dowody przedłożone przez skarżącego. Organ opiera się w tej mierze na dokumentach i wyjaśnieniach złożonych przez wnioskodawcę, który nie podał informacji, czy członkowie rodziny osiągają ewentualny dochód i w jakiej wysokości.

Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko ZUS następnie zaakceptowane przez Sąd I instancji, że skarżący nie dołączył do wniosku o umorzenie dokumentów, które wykazałyby, że ze względu na stan majątkowy oraz sytuację materialną nie będzie w stanie w najbliższym czasie spłacić wskazanych we wniosku zaległości. W niniejszej sprawie, skarżący nie wykazał w sposób rzetelny i wyczerpujący okoliczności przemawiających za udzieleniem mu ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.

Tym samym nie można było uznać, że postawiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego był zasadny.

Odnosząc się zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącego naruszenia przepisów prawa materialnego wskazać należy, że nie zasługuje on na uwzględnienie.

Jak już wskazano wyżej, w świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia z 2003 r., to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną oraz zdrowotną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Wynika to przede wszystkim z faktu, że umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania i to przede wszystkim stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają uregulowanie zaległości.

Treść art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. wskazuje, że decyzja w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia (por. wyroki NSA z dnia:10 maja 2017 r., sygn. akt II GSK 5600/16; 31 marca 2016 r., sygn. akt II GSK 2300/14; 13 marca 2014 r., sygn. akt II GSK 31/13). Jednak wybór ten nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. W przypadku stwierdzenia braku przesłanek w sprawie do umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, konieczne jest uzasadnienie takiego stanowiska, z powołaniem się na konkretne dowody lub fakty.

Kontrola sądowa decyzji uznaniowych obejmuje zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tzn. czy organ w sposób wyczerpujący rozpatrzył materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o umorzeniu lub odmowie umorzenia należności (por. wyrok NSA z dnia 30 września 2010 r., sygn. akt II GSK 817/09).

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd I instancji słusznie podzielił stanowisko organu administracji, że w sprawie nie zachodziły przesłanki umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 2 i 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia z 2003 r. Należy podkreślić, że umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter wyjątkowy i zarezerwowane jest dla sytuacji nadzwyczajnych, które jednak w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą. Umorzone składki w istocie pokrywają inni ubezpieczeni. Zatem, dbając o stan finansów funduszów emerytalno-rentowych Zakład Ubezpieczeń Społecznych musi każdorazowo ważyć zasadność podejmowanego rozstrzygnięcia.

Skarżący nie wykazał, że opłacenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne np. w układzie ratalnym, pozbawi skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Na marginesie należy dodać, że zmiana sytuacji skarżącego i wystąpienie nowych okoliczności, może stanowić podstawę do wystąpienia z ponownym wnioskiem o umorzenie należności, i to nawet w sytuacji, gdy pierwotnie wydana w tym przedmiocie decyzja, była decyzją negatywną dla strony. Rozstrzygnięciom tym nie towarzyszy, bowiem walor res iudicata, co oznacza możliwość wielokrotnego występowania z wnioskiem i skutkuje obowiązkiem jego rozpatrzenia przez organ administracji z uwzględnieniem aktualnej sytuacji zobowiązanego (materialnej, zdrowotnej, rodzinnej).

W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną, jako nie mającą usprawiedliwionych podstaw (art. 184 p.p.s.a.).

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej Skarżącemu z urzędu, ponieważ w tej materii właściwy jest WSA. Chodzi tu o wniosek pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne. W niniejszym wyroku nie zawarto rozstrzygnięcia dotyczącego tej kwestii. Zgodnie, bowiem z art. 250 § 1 oraz art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a. wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego na zasadzie prawa pomocy przyznaje się przez wydanie odrębnego postanowienia przez właściwy wojewódzki sąd administracyjny