Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2018 r., sygn. akt I SA/Ol 92/18, w punkcie 1. odrzucił skargę Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie o wznowienie postępowania sądowego, zakończonego wyrokiem WSA w Olsztynie z dnia [...] stycznia 2017 r., sygn. akt I SA/Ol 863/16, w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Olsztynie z dnia [...] października 2016 r. w przedmiocie podatku akcyzowego i opłaty paliwowej; w punkcie 2. zasądził od organu na rzecz skarżącego 557 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym sprawy.
Wyrokiem z dnia 26 stycznia 2017 r. WSA w Olsztynie uchylił ww. decyzję Dyrektora Izby Celnej w Olsztynie. Wyrok ten stał się prawomocny w dniu 13 kwietnia 2017 r. – wobec odrzucenia, postanowieniem z dnia 30 marca 2017 r., wniesionej po terminie skargi kasacyjnej organu i uprawomocnienia się postanowienia WSA z dnia 24 kwietnia 2017 r. o odmowie przywrócenia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej.
W dniu 2 lutego 2018 r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie wniósł skargę o wznowienie postępowania sądowego zakończonego ww. wyrokiem, powołując się na przesłankę określoną w art. 271 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.; dalej: p.p.s.a.). Zdaniem organu, wyrok ten został wydany w nieprawidłowym składzie, tj. przez trzech sędziów delegowanych z innego Sądu (WSA w Bydgoszczy).
Organ wskazał, że zgodnie z art. 16 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka na rozprawie w składzie trzech sędziów. Kwestia orzekania w innym sądzie niż wskazany w akcie nominacji nie została unormowana w ustawach Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz ustawie z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U z 2017r. poz. 2188 ze zm.; dalej: p.u.s.a). W oparciu o art. 29 § 1 p.u.s.a. w sprawach nieuregulowanych w ustawie do wojewódzkich sądów administracyjnych oraz sędziów, asesorów sądowych, starszych referendarzy sądowych, referendarzy sądowych starszych asystentów sędziów, asystentów sędziów stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o ustroju sądów powszechnych. Zgodnie z art. 77 § 1 pkt.1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 2062 ze zm.; dalej: p.u.s.p.) sędzia wojewódzkiego sądu administracyjnego może być, za jego zgodą delegowany na czas określony do 2 lat lub czas nieokreślony do innego wojewódzkiego sądu administracyjnego przez Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Natomiast według art. 46 § 1 p.u.s.p. w składzie sądu może brać udział tylko jeden sędzia innego sądu. W przypadku więc sądu o ustalonym składzie osobowym sędziów (tak jak WSA w Olsztynie) sprawy należące do właściwości tego sądu rozpoznają sędziowie tego sądu, a tylko wyjątkowo w składzie orzekającym mógłby brać udział jeden sędzia innego sądu. W przypadku gdy w składzie sądu uczestniczy więcej niż jeden sędzia innego sądu, skład sądu należy uznać za sprzeczny z przepisami prawa, co stanowi o zaistnieniu przesłanki nieważności, o której mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a.
Zaistnienie przesłanki nieważności sprawia, że wznowienie postępowania na takiej podstawie powoduje bezwzględne uchylenie orzeczenia niezależnie od związku między nieważnością a jej wpływem na rozstrzygnięcie sprawy. Przepis art. 271 p.p.s.a. wskazuje na nieważność postępowania jako podstawę wznowienia, określając przyczyny nieważności postępowania, które będą skutkowały uchyleniem prawomocnego orzeczenia bez względu na to, czy miały one jakikolwiek wpływ na wynik postępowania.
Uzasadniając dochowanie terminu do złożenia skargi o wznowienie postępowania określonego w art. 277 p.p.s.a, organ wskazał, że o podstawie wznowienia dowiedział się w dniu 29 listopada 2017 r., tj. w dniu doręczenia wyroku NSA z dnia 5 października 2017 r. w sprawie o sygn. akt II FSK 1262/17, w którym jako przyczynę uchylenia wyroku WSA w Olsztynie Naczelny Sąd Administracyjny wskazał nieważność postępowania, wynikającą z nieprawidłowego składu sądu, w którym orzekało troje sędziów delegowanych. Orzeczenie NSA zapadło na posiedzeniu niejawnym, zatem organ mógł powziąć wiadomość o przesłance nieważności dopiero w momencie doręczenia wyroku.
Na rozprawie przed WSA pełnomocnik M. P. wniósł o odrzucenie skargi organu o wznowienie postępowania z uwagi na jej złożenie po terminie oraz niespełnienie łącznie przesłanek wznowienia. Ponadto, wniósł o zasądzenie kosztów postępowania sądowego.
Odrzucając skargę o wznowienie postępowania, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie uznał, że organ nie zachował terminu określonego w art. 277 p.p.s.a. Zdaniem Sądu trzymiesięczny termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania nie może być liczony od dnia, w którym organ otrzymał wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego wraz z uzasadnieniem w innej sprawie. W tej sprawie wyrok z dnia 26 stycznia 2017 r. wraz uzasadnieniem został doręczony organowi w dniu 21 lutego 2017 r. Niewątpliwie zatem już w okresie biegu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej istniała możliwość rozważenia kwestii nieważności postępowania ze względu na skład sądu, biorąc pod uwagę faktyczną wiedzę co do zaistnienia tej przesłanki. Jak już wskazano na wstępie, skarga kasacyjna od tego wyroku (niezawierająca zarzutu nieważności) została odrzucona z powodu uchybienia terminu do jej wniesienia. Termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania upłynął zatem najpóźniej z dniem 13 lipca 2017 r. (trzy miesiące od daty uprawomocnienia się wyroku).
Ponadto, w ocenie Sądu I instancji, w sprawie nie zachodzi przesłanka wznowienia postępowania określona w art. 271 pkt 1 p.p.s.a. Z przepisu tego wynika, że osobą nieuprawnioną do orzekania jest osoba niebędąca sędzią, a więc ten kto nie został powołany na stanowisko sędziego sądu administracyjnego, zgodnie z przepisami p.u.s.a. Osobą nieuprawnioną jest też osoba, która nie ma uprawnień do orzekania w danym sądzie administracyjnym. Sąd wskazał, że uprawnienia do orzekania w danym sądzie wynikają z faktu otrzymania powołania na stanowisko sędziego z wyznaczeniem miejsca służbowego (siedziby) sędziego (art. 5 § p.u.s.a.) lub z delegacji do orzekania w określonym sądzie. W myśl art. 13 § 1 p.u.s.a. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego może delegować na czas określony sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego, za jego zgodą, do pełnienia obowiązków sędziego w Naczelnym Sądzie Administracyjnym.
Natomiast zgodnie z art. 13 § 2 Minister Sprawiedliwości na wniosek Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego może delegować na czas określony sędziego sądu apelacyjnego lub sędziego sądu okręgowego, za jego zgodą do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie administracyjnym. Zatem ustawa Prawo o ustroju sądów administracyjnych zawiera własne regulacje w kwestii orzekania w innym sądzie niż wskazany w akcie powołania. Natomiast brak jest regulacji w zakresie delegowania sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego do innego wojewódzkiego sądu administracyjnego. W takim wypadku delegacja następuje na postawie art. 77 § 1 pkt 1 p.u.s.p. w zw. z art. 29 § 1 p.u.s.a.
Zdaniem Sądu, wątpliwości budzi to, czy przy odpowiednim stosowaniu do wojewódzkich sądów administracyjnych przepisów ustawy p.u.s.p. i regulacjach z art. 13 p.u.s.a, norma z art. 46 § 1 p.u.s.p. odnosi się do składów orzekających wojewódzkich sądów administracyjnych, a nie wyłącznie do sytuacji, w której w składzie WSA orzeka sędzia sądu okręgowego lub apelacyjnego. Wtedy bowiem mamy do czynienia z sędzią innego sądu niż wojewódzki sąd administracyjny.
Sąd I instancji zwrócił przy tym uwagę, że przesłanka wznowienia postępowania określona w art. 271 pkt 1 p.p.s.a. nie jest tożsama z przesłanką nieważności z art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Jego zdaniem, literalnie odczytywana podstawa wznowienia postępowania, na którą powołuje się organ, nie zachodzi w przypadku uznania, że skład sądu był niezgodny z przepisami prawa, a wyłącznie w przypadku braku uprawnienia danej osoby do orzekania. Nie można zatem mówić o nieuprawnionej osobie, gdy w składzie orzekającym w sprawie zasiadali sędziowie wojewódzkiego sądu administracyjnego delegowani przez Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego do orzekania w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie.
Uzasadniając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania, Sąd powołał się na przepisy art. 200 i art. 205 § 2 oraz 206 w zw. z art. 276 p.p.s.a. WSA uznał, że odpowiednie stosowanie przepisów o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, uzasadnia – w przypadku odrzucenia skargi organu o wznowienie postępowania sądowego w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem, w którym uwzględniono skargę skarżącego – przyznanie stronie reprezentowanej przez radcę prawnego zwrotu kosztów postępowania przy uwzględnieniu wynagrodzenia pełnomocnika w wysokości stałej.
Skargę kasacyjną od powyższego postanowienia złożył Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Zarzucił naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- 1. art. 3 § 1, art. 281, art. 282 § 2 w zw. z art. 271 pkt 1 i art. 277, art. 16 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 46 § 1 p.u.s.p. w zw. z art. 29 p.u.s.a. poprzez niezasadne odrzucenie skargi i nierozpatrzenie sprawy;
- 2. art. 277 p.p.s.a. poprzez błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie poprzez wywiedzenie, że termin do złożenia skargi o wznowienie postępowania sądowego zakończył się 13 lipca 2017 r. (trzy miesiące od daty prawomocności wyroku), mimo że organ o przyczynie wznowienia postępowania dowiedział się dopiero w dniu 29 listopada 2017 r.;
- 3. art. 271 pkt 1, art. 16 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 46 § 1 p.u.s.p. w zw. z art. 29 p.u.s.a. poprzez błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie poprzez stwierdzenie, że stan faktyczny sprawy nie odpowiada dyspozycji przepisu art. 271 pkt 1;
- 4. art. 200, art. 209 w zw. z art. 276 poprzez wadliwe zastosowanie i bezpodstawne orzeczenie o kosztach postępowania sądowego
- - co spowodowało bezpodstawne zastosowanie środków przewidzianych w ustawie p.p.s.a. do usuwania naruszenia prawa w rozstrzygnięciach administracyjnych poprzez odrzucenie skargi o wznowienie postępowania sądowego zamiast uchylenia wyroku.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podano argumenty na poparcie zarzutów.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna okazała się niezasadna w zakresie dotyczącym punktu 1. zaskarżonego postanowienia, tj. odrzucenia skargi o wznowienie postępowania, zaś zarzuty odnoszące się do punktu 2., tj. zasądzenie kosztów postępowania sądowego, zasługiwały na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 270 i 271 pkt 1 p.p.s.a. w sprawie zakończonej prawomocnym orzeczeniem można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności, jeżeli w składzie sądu uczestniczyła osoba nieuprawniona albo jeżeli orzekał sędzia wyłączony z mocy ustawy, a strona przed uprawomocnieniem się orzeczenia nie mogła domagać się wyłączenia. Jak wynika z art. 277 p.p.s.a., termin do złożenia skargi o wznowienie postępowania wynosi trzy miesiące od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia.
W rozpoznawanej sprawie organ upatruje przesłanki wznowienia postępowania w art. 271 pkt 1 p.p.s.a., stwierdzając, że wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 26 stycznia 2017 r., sygn. akt I SA/Ol 863/16, został wydany w nieprawidłowym składzie (trzech sędziów delegowanych z innego sądu).
Ocena merytoryczna tak określonej przesłanki musi zostać poprzedzona badaniem zachowania terminu do złożenia nadzwyczajnego środka zaskarżenia.
Jak wynika z akt sprawy, o przyczynie wznowienia postępowania określonej jako fakt wydania wyroku przez skład sądu, w którym uczestniczyła osoba nieuprawniona, organ dowiedział w się w dniu, w którym otrzymał odpis wyroku wraz z uzasadnieniem, tj. 21 lutego 2017 r. (k. 50 akt sądowych).
Podkreślić w tym miejscu należy, że świadomość o istnieniu podstaw wznowienia należy rozumieć w ten sposób, że strona wiedziała lub powinna była wiedzieć, że wykryte przez nią okoliczności faktyczne mogą mieć prawne znaczenie przy ponownym rozpoznaniu sprawy prawomocnie zakończonej. Dla oceny rozpoczęcia biegu terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania nie jest natomiast istotna świadomość prawna strony, to jest wiedza strony o prawnej możliwości wznowienia postępowania (zob. J. Drachal, A. Wiktorowska, K. Wojciechowska [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, pod red. R. Hausera i M Wierzbowskiego, Warszawa 2015, s. 1122 oraz postanowienie NSA z dnia 13 kwietnia 2010 r., sygn. akt II GZ 59/10).
Wobec powyższego, w rozpoznawanej sprawie nie sposób uznać, jak twierdzi organ, że początkiem biegu terminu do złożenia skargi o wznowienie postępowania jest 29 listopada 2017 r., czyli dzień, w którym doręczono mu wyrok NSA w innej sprawie (II FSK 1262/17), z którego dowiedział się, że Sąd ten uchylił wyrok WSA w Olsztynie z powodu nieważności postępowania, wynikającej z nieprawidłowego składu sądu, w którym orzekało troje sędziów delegowanych. W ocenie NSA, Sąd I instancji prawidłowo stwierdził, że przyjęcie tej daty jako początku biegu terminu do wniesienia nadzwyczajnego środka zaskarżenia jest nie do pogodzenia z wykładnią art. 277 p.p.s.a.
Jednocześnie Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela poglądu WSA, że skoro skarga kasacyjna organu od wyroku WSA w Olsztynie z dnia 26 stycznia 2017 r., sygn. akt I SA/Ol 863/16, została odrzucona (z powodu uchybienia terminu do jej wniesienia) postanowieniem z dnia 30 marca 2017 r., a postanowieniem z dnia 12 czerwca 2017 r. stwierdzono, że wyrok jest prawomocny od dnia 13 kwietnia 2017 r., to tę datę należy przyjąć jako początek biegu terminu do złożenia skargi o wznowienie postępowania. Zdaniem WSA, trzymiesięczny termin, o którym mowa w art. 277 p.p.s.a., upłynąłby zatem 13 lipca 2017 r.
Istotnie, analizując początek biegu terminu do złożenia przez organ skargi o wznowienie postępowania na podstawie art. 271 pkt 1 p.p.s.a., należy powiązać treść art. 277 p.p.s.a. z art. 270 p.p.s.a. Łączne odkodowanie norm zawartych w tych przepisach prowadzi bowiem do wniosku, że termin trzymiesięczny do złożenia skargi o wznowienie postępowania nie może zacząć swojego biegu wcześniej niż od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, gdyż dopiero po tym zdarzeniu złożenie takiej skargi jest dopuszczalne. W ocenie NSA, za datę uprawomocnienia się orzeczenia należy uznać pierwszy dzień, w którym od orzeczenia nie przysługuje żaden środek odwoławczy. Zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie przyjmuje się, że dla określenia daty prawomocności orzeczenia nie ma znaczenia, że zostało ono zaskarżone przez wniesienie środka odwoławczego z uchybieniem terminu. Data pierwszego dnia po upływie terminu do jego wniesienia pozostaje datą uprawomocnienia się tego orzeczenia, chociaż stwierdzenie prawomocności zaskarżonego w ten sposób orzeczenia może mieć miejsce dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia o odrzuceniu środka odwoławczego wniesionego z uchybieniem terminu (tak: J. Drachal, A. Wiktorowska, K. Wojciechowska [w:] Op. cit., s. 1123, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OSK 443/08, postanowienie NSA z dnia 19 lipca 2011 r., sygn. akt I FSK 1048/11).
W rozpoznawanej sprawie kwestionowany wyrok wraz z uzasadnieniem został doręczony organowi w dniu 21 lutego 2017 r., a termin do wniesienia skargi kasacyjnej wynikający z art. 177 § 1 p.p.s.a. upłynął 23 marca 2017 r. Wobec powyższego, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, termin do złożenia skargi o wznowienie postępowania rozpoczął bieg w dniu 24 marca 2017 r., a zakończył – 24 czerwca 2017 r. Tym samym, skarga o wznowienie wniesiona 5 lutego 2018 r. podlegała odrzuceniu na podstawie art. 281 p.p.s.a. Wskazanie przez Sąd I instancji błędnej daty rozpoczęcia i zakończenia terminu do wniesienia nadzwyczajnego środka zaskarżenia nie ma wpływu na zaskarżone rozstrzygnięcie w tym zakresie, bowiem w obu przypadkach skarga o wznowienie podlegała odrzuceniu jako spóźniona.
W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny nie uznał za zasadne odniesienie się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej w zakresie przesłanki wznowienia postępowania, o której mowa w art. 271 pkt 1 p.p.s.a. Skoro bowiem termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania nie został zachowany, to skarga podlegała odrzuceniu, zaś ocena, czy Sąd I instancji prawidłowo zbadał zaistnienie ustawowych przesłanek wznowienia byłaby w tej sytuacji bezcelowa.
W tym zakresie skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 184 in fine w zw. z art. 182 § 1 p.p.s.a., bowiem zaskarżone postanowienie WSA w zakresie punktu 1. rozstrzygnięcia – mimo częściowo błędnego uzasadnienia – odpowiada prawu.
Natomiast jeśli chodzi o zasądzenie przez Sąd I instancji w punkcie 2. zaskarżonego postanowienia kosztów postępowania sądowego, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że takie rozstrzygnięcie nie ma oparcia w przepisach prawa.
Ustawa p.p.s.a. w dziale VII, regulującym wznowienie postępowania, nie zawiera przepisów dotyczących zwrotu kosztów postępowania. Zgodnie z art. 276 zdanie pierwsze p.p.s.a. jeżeli przepisy tego działu nie stanowią inaczej, do skargi o wznowienie postępowania stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji. Tymczasem żaden przepis p.p.s.a. nie daje możliwości zasądzenia kosztów postępowania pomiędzy stronami w sytuacji odrzucenia jakiegokolwiek środka zaskarżenia. Zgodnie z ustawą procesową wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204 p.p.s.a.
Wobec powyższego, punkt 2. zaskarżonego postanowienia uchylono na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 182 § 1 p.p.s.a.
Ponadto, na podstawie art. 232 § 1 pkt 1 w zw. z art. 193 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny postanowił zwrócić Dyrektorowi Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie ze środków budżetowych WSA w Olsztynie uiszczony wpis od skargi o wznowienie postępowania sądowego w wysokości 174 zł.