Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. wyrokiem z 31 marca 2009 r., sygn. akt III SA/Po 211/08 oddalił skargę W. J. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z [...] lutego 2008 r., nr [...], w przedmiocie uznania zgłoszenia celnego za nieprawidłowe.
Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym sprawy:
W dniu [...] lipca 1998 r. na podstawie dokumentu SAD nr [...] objęto procedurą dopuszczenia do obrotu używany samochód osobowy marki [...], rok produkcji 1998. Do zgłoszenia celnego dołączono wymagane dokumenty, w tym wystawioną przez W. R. ocenę techniczną nr [...] z [...] lipca 1998 r., z której wynikało, że wartość samochodu wynosi 17.000 zł. W opinii nie określono stopnia zużycia pojazdu.
Postanowieniem z [...] czerwca 2001 r. Dyrektor Urzędu Celnego w P. wszczął z urzędu postępowanie celne w sprawie uznania za nieprawidłowe ww. zgłoszenia, podnosząc w uzasadnieniu, że w wyniku postępowania prowadzonego przez Prokuraturę Okręgową w P. wyszły na jaw nowe okoliczności dotyczące wartości celnej towaru objętego procedurą dopuszczenia do obrotu. Ustalono, że przedmiotowy samochód został w dacie odprawy ostatecznej – [...] lipca 1998 r. wstawiony na podstawie umowy nr [...] do komisu D. w P. Pojazd ten sprzedano 23 listopada 1998 r. za kwotę 103.870 zł, tj. kwotę określoną w umowie komisu.
Dyrektor Urzędu Celnego w P. decyzją z [...] lipca 2001 r., nr [...] uznał zgłoszenie celne za nieprawidłowe, określając wartość pojazdu na kwotę 81.019 zł (tj. 35.182,82 CAD), a w konsekwencji orzekł niedobór cła w wysokości 22.553,70 zł wraz z odsetkami wyrównawczymi, uznając za dłużników W. B., Z. K., W. R. i R. T. Po rozpatrzeniu odwołania W. R., Dyrektor Izby Celnej w P. decyzją z [...] grudnia 2003 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję organu celnego pierwszej instancji.
Po rozpatrzeniu skargi W. R. od powyższej decyzji, Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. wyrokiem z 7 czerwca 2006 r., sygn. akt III SA/Po 47/04 uchylił decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z [...] grudnia 2003 r.
W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, iż w sytuacji, gdy organy celne na podstawie informacji i okoliczności ustalonych w toku postępowania przygotowawczego prowadzonego przez Prokuraturę Okręgową w P. powzięły wątpliwości, co do wiarygodności i dokładności informacji lub dokumentów, w szczególności, co do wiarygodności i dokładności opinii technicznej sporządzonej przez skarżącego, a służącej do określenia wartości celnej samochodu marki [...], aby zasadnie uznać W. R. za dłużnika, zobowiązane były dokonać własnych ustaleń faktycznych dotyczących oceny zachowań rzeczoznawcy lub zawiesić postępowanie do czasu zakończenia postępowania karnego.
Decyzją z [...] lutego 2008 r., nr [...] Dyrektor Izby Celnej w P. po ponownym rozpoznaniu odwołania w związku z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z 7 czerwca 2006 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. oddalając skargę stwierdził, że stosownie do wytycznych zawartych w powołanym wyżej wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z 7 czerwca 2006 r., sygn. akt III SA/Po 47/04 - wiążących w sprawie z mocy art. 153 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.), aby zasadnie uznać W. R. za dłużnika na podstawie art. 209 § 3 Kodeksu celnego, rzeczą organu celnego było dokonanie własnych ustaleń dotyczących oceny zachowania rzeczoznawcy lub zawieszenie postępowania do czasu zakończenia postępowania karnego.
Sąd wskazał, że w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji Dyrektor Izby Celnej w P. ustalił, iż wyrokiem z [...] kwietnia 2006 r. Sąd Rejonowy w P. uznał W. R. za winnego zarzucanego mu czynu, tj. m.in. wystawienia oceny technicznej nr [...], w której wycenił samochód marki [...] na kwotę 17.000 zł, podczas gdy rzeczywista wartość tego pojazdu wynosiła 103.987 zł. Wyrok ten stał się prawomocny 4 lipca 2006 r. Zatem organ celny nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów.
Zdaniem Sądu, organy celne mogą odstąpić od dodatkowych czynności dowodowych i oprzeć swoje ustalenia, co do stanu faktycznego, na treści ustaleń prawomocnego wyroku skazującego. Sąd zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 11 p.p.s.a. sąd administracyjny jest związany ustaleniami prawomocnego skazującego wyroku wydanego w postępowaniu karnym. Adresatami tej normy, pomimo braku jej odpowiednika w przepisach Ordynacji podatkowej, stają się pośrednio organy administracji publicznej, które czynią w sprawie ustalenia faktyczne.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 180 § 1 w zw. z art. 187 § 1 i art. 188 Ordynacji podatkowej Sąd stwierdził, że oddalenie wniosku o przeprowadzenie dowodu z zeznań strony i niewyjaśnienie powodów tego oddalenia w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, nie jest naruszeniem przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Za bezpodstawny Sąd uznał również zarzut naruszenia art. 200 § 1 Ordynacji podatkowej oraz zarzut przedawnienia.
W. J. R. złożył skargę kasacyjną, w której wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w P. oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił "w oparciu o art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a." naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj.
- 1) art. 33 § 2 p.p.s.a. przez zaniechanie zawiadomienia o toczącym się postępowaniu sądowoadministracyjnym dalszych osób, których interesów prawnych dotyczy postępowanie, tj. L. P. oraz P. P.;
- 2) art. 11 p.p.s.a. przez przyjęcie, że w konkretnym przypadku przepis ten znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy przestępstwo popełnione zostało pod rządami ustawy z 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, jak również z powodu niewskazania zakresu mocy wiążącej wyroku wydanego w sprawie karnej;
- 3) art. 180 § 1 w zw. z art. 187 § 1 i art. 188 Ordynacji podatkowej przez bezpodstawne oddalenie wniosku dowodowego zawartego w piśmie z 30 listopada 2007 r., bez jednoczesnego wyjaśnienia przyczyn takiego rozstrzygnięcia i błędną ocenę przez WSA w P. znaczenia tego uchybienia.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że o toczącym się postępowaniu sądowoadministracyjnym należało zawiadomić osoby wskazane w wyroku Sądu Rejonowego Wydziału II Karnego w P. z [...] kwietnia 2006 r., [...], na zlecenie i na rzecz których skarżący opracował oceny techniczne.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod uwagę tylko nieważność postępowania.
Stąd też w pierwszej kolejności rozważenia wymaga kwestia zaistnienia przesłanek nieważności z art. 183 § 2 p.p.s.a.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, niezależnie od wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych, w sprawie mamy do czynienia z naruszeniem art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a., bowiem w składzie Sądu rozpoznającego sprawę w pierwszej instancji brali udział sędziowie wyłączeni z mocy ustawy, co skutkuje zgodnie z art. 183 § 2 pkt 4 tej ustawy nieważnością postępowania, to zaś Naczelny Sąd Administracyjny, jak już wyżej zauważono, ma obowiązek brać pod rozwagę z urzędu.
Z akt sprawy wynika, że w składzie Sądu pierwszej instancji, który wydał wyrok z 7 czerwca 2006 r., sygn. akt III SA/Po 47/04, brali udział sędziowie B. S., B. K. i M. K., jako sprawozdawca. Następnie ci sami sędziowie brali również udział w wydaniu zaskarżonego wyroku z 31 marca 2009 r., sygn. akt III SA/Po 211/08.
Przepis art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. stanowi, iż sędzia z mocy ustawy wyłączony jest od orzekania w sprawach, w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował, jako prokurator.
Instytucja wyłączenia sędziego ma charakter gwarancji procesowej, mającej w szczególności zapewnić realizację wyrażonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP zasady odzwierciedlającej treść art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, która ustanawia prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.
Ranga tych przepisów świadczy o tym, że bezstronność sędziowska jest wartością, której ochrona i realizacja są szczególnie ważne w demokratycznym państwie prawa. Tak uregulowaną bezstronność należy utożsamiać z obiektywizmem wyrażającym się w równorzędnym traktowaniu stron postępowania tak, aby nie doszło do stworzenia korzystniejszej sytuacji procesowej dla żadnej z nich. Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie już wyrażał pogląd, że zasada obiektywizmu i bezstronności orzekania na gruncie prawa do sprawiedliwego procesu administracyjnego jest rozumiana m.in. w ten sposób, że na treść rozstrzygnięcia sądowego nie mogą wpływać zapatrywania, uprzedzenia i interesy osoby biorącej udział w podejmowaniu rozstrzygnięcia, a osoba ta nie powinna uczestniczyć w kontroli wydanego przez siebie aktu (tak m.in. w wyroku z 8 lipca 2009 r., sygn. akt II OSK 1110/08, z powołaniem się również na poglądy doktryny: Z. Kmieciak Ogólne zasady prawa i postępowania administracyjnego, Warszawa 2000, s. 119).
Obiektywizm i bezstronność mogą być zakwestionowane, gdy sędzia (a tym bardziej troje sędziów, jak w sprawie niniejszej) orzeka dwukrotnie w sprawie; biorąc wcześniej udział w kontroli decyzji i wydaniu wyroku kasacyjnego, a następnie bierze udział w wydaniu wyroku w sprawie z kolejnej skargi na decyzję podjętą na skutek wcześniejszego orzeczenia. Podobny pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w powołanym już wyżej w wyroku z 8 lipca 2009 r. oraz w wyroku z 5 maja 2009 r., sygn. akt II OSK 683/08, orzekając w zbliżonych sprawach jak rozpoznawana.
Należy zauważyć, że przepis art. 18 p.p.s.a. był już przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego w wyrokach z 13 grudnia 2005 r. w sprawie o sygn. akt SK 53/04 (OTK-A 2005/11/134) oraz z 14 października 2008 r. w sprawie o sygn. akt SK 6/07 (OTK-A 2008/8/137).
W omawianych orzeczeniach Trybunał rozważał problem potencjalnego zagrożenia dla bezstronności sędziowskiej w sytuacji tego typu, że - niezależnie od faktycznych okoliczności danej sprawy - może ona wzbudzać uzasadnione wątpliwości, co do obiektywizmu sędziego. Potraktowanie takiej sytuacji, jako okoliczności "tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do jego bezstronności w danej sprawie", przy równoczesnym uzależnieniu wyłączenia sędziego od inicjatywy samego zainteresowanego lub stron postępowania (art. 19 p.p.s.a.), nie byłoby wystarczającą gwarancją prawa do rozpatrzenia sprawy przez bezstronny sąd." (v. sprawa sygn. akt SK 6/07).
Reasumując dotychczasowe rozważania, a w szczególności zważywszy na treść powołanych wyżej rozstrzygnięć Trybunału Konstytucyjnego, uznać należy, że stosowanie przepisu art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. stawia Sąd przed koniecznością dokonania wykładni w taki sposób, aby jej rezultat był zgodny z zasadą wyrażoną w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Wiąże się to również z koncepcją obiektywnej bezstronności sędziowskiej (wypracowaną w orzecznictwie ETPC oraz Trybunału Konstytucyjnego - na co zwracał uwagę i Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku w sprawie sygn. akt SK 6/07 i NSA m.in. w wyroku z 8 lipca 2009 r., sygn. akt II OSK 1110/08), w myśl której istotne znaczenie dla oceny obiektywizmu Sądu ma zewnętrzny, społeczny odbiór zaistniałych okoliczności. W tym ujęciu instytucja wyłączenia sędziego ma zapewniać także budowanie zaufania społecznego do organów sprawujących wymiar sprawiedliwości.
Postępowanie musi być prowadzone tak, aby nie stwarzać nawet pozornego wrażenia lekceważenia standardów zachowania bezstronności, będącej uzewnętrznieniem niezawisłości sędziowskiej. (v. wyrok NSA z 5 maja 2009 r., sygn. akt II OSK 683/08)
W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w okolicznościach sprawy przepis art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. należy tak interpretować, aby wyeliminować z obrotu prawnego orzeczenie wydane w okolicznościach mogących budzić uzasadnione wątpliwości, co do bezstronności sądu, który je wydał.
A zatem, skoro sędziowie orzekający w składzie w sprawie sygn. akt III SA/Po 47/04, zakończonej wyrokiem z 7 czerwca 2006 r., brali następnie udział w wydaniu orzeczenia z 31 marca 2009 r. w sprawie sygn. akt III SA/Po 211/08, to - w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną - niezależnie od tego, czy zarzut taki jest zgłaszany, czy też nie, mogą powstać zasadne wątpliwości, co do obiektywizmu podjętego rozstrzygnięcia.
Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że w rozpoznawanej sprawie zaistniała przesłanka nieważności postępowania.
Stwierdzona nieważność obliguje Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z przepisami art. 185 § 1 i art. 186 p.p.s.a., do uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, bez możliwości odniesienia się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej, gdyż ocena wydanego wyroku w nieważnym postępowaniu staje się bezprzedmiotowa, jeżeli niezależnie od jej wyniku orzeczenie podlega uchyleniu.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.
Na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. Sąd odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości, mając na uwadze, że organ nie przyczynił się do podjęcia wadliwego orzeczenia przez Sąd pierwszej instancji.