Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 24 maja 2024 r., sygn. akt I GSK 550/23

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 17 stycznia 2023r., sygn. akt III SA/Gl 547/22 na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022r., poz 329 ze zm., obecnie Dz.U. z 2023r., poz. 1964 t.j., dalej: "p.p.s.a.") oddalił skargę E.S. (dalej też: "strona", "skarżąca") na decyzję Dyrektora Śląskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Częstochowie (dalej też: "organ", "Dyrektor ŚOR ARiMR", "Dyrektor") z 20 maja 2022r., nr 4/PRŚ/OR12/2022 w przedmiocie płatności obszarowych.

W skardze kasacyjnej skarżąca zaskarżyła powyższy wyrok w całości wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oraz przyznanie kosztów świadczonej skarżącej z urzędu pomocy prawnej oświadczając, iż koszty te nie zostały przez skarżącą pokryte ani w całości, ani też w żadnej części.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła:

1. I. Naruszenie prawa materialnego tj: art. 47 ust. 1 rozporządzenia 1947/2006 poprzez jego błędną interpretację i przyjęcie, iż okolicznością niezależną od płatnika nie jest orzeczone przez Sąd Rejonowy w [...] rozwiązanie umowy dożywocia, podczas gdy właściwa interpretacja wskazuje, iż wyrok Sądu - jako organu władzy publicznej stanowi obiektywną i usprawiedliwioną przyczynę braku złożenia kolejnego wniosku o płatność rolnośrodowiskową.
2. II. Naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy a to: art. 1 § 1 i art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych w zw. z art. 3 § 1 i art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 134 § 1, art. 141 § 4 oraz art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez przeprowadzenie kontroli działalności administracji publicznej w sposób wadliwy, a w konsekwencji brak stwierdzenia naruszenia przez organ zaskarżoną decyzją przepisów art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 10 § 1 k.p.a., art. 77 k.p.a. i art. 80 k.p.a., poprzez:
3. - niezbadanie sprawy pod względem faktycznym i prawnym,
4. - brak staranności organu w podejmowaniu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienie sprawy bez uwzględnienia interesu społecznego i słusznego obywateli,
5. - przeprowadzenie postępowania w sposób nie budzący zaufania jego uczestników do władzy publicznej.

Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżąca kasacyjnie przedstawiła w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Wobec tego, że z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.

Na wstępie należy wskazać, że jak wynika z art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie), uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną powinno zawierać ocenę przedstawionych w tej skardze zarzutów. Przepis ten określa tym samym zakres, w jakim NSA realizuje obowiązek uzasadnienia wyroku oddalającego skargę kasacyjną - modyfikując treść normy prawnej zawartej w art. 141 § 4 p.p.s.a. Norma zawarta w art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie) umożliwia zatem ograniczenie uzasadnienia wyroku NSA wyłącznie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny, mając powyższe na uwadze, ograniczył rozważania w niniejszej sprawie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej i wyjaśnienia istoty rozstrzygnięcia.

W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi - zgodnie z art. 174 p.p.s.a. - może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą i nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich ani w inny sposób korygować.

Ze względu na zakres i konstrukcję zarzutów oraz sposób w jaki je uzasadniono, wstępnie przypomnieć należy, że skarga kasacyjna powinna być sporządzona zgodnie z wymogami określonymi w art. 174 i art. 176 p.p.s.a. Dlatego wprowadzony został obowiązek sporządzania skargi kasacyjnej przez osoby mające odpowiednie przygotowanie zawodowe. Prawidłowe sformułowanie podstaw kasacyjnych i ich należyte uzasadnienie ma kluczowe znaczenie dla wyniku sprawy, ponieważ Naczelny Sąd Administracyjny, mocą art. 183 § 1 p.p.s.a., jest związany granicami skargi kasacyjnej, czyli wnioskami skargi kasacyjnej i jej podstawami.

Zatem zakres kontroli instancyjnej dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny jest ograniczony w tym sensie, że jest wyznaczony zarzutami i żądaniami strony zawartymi w skutecznie wniesionej skardze kasacyjnej. Innymi słowy, NSA może uwzględnić tylko te zarzuty kasacyjne, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej. Nie może natomiast zastępować strony i uzupełniać przytoczonych podstaw kasacyjnych oraz badać, czy Sąd administracyjny I instancji nie naruszył innych przepisów. Naczelny Sąd Administracyjny nie może również modyfikować zgłoszonych zarzutów kasacyjnych i ich uzasadnienia pod kątem okoliczności danej sprawy. Musi bazować na zarzutach i ich uzasadnieniu sformułowanym przez wnoszącego skargę kasacyjną.

Z art. 176 p.p.s.a. wynika, że skarga kasacyjna poza tym, że ma czynić zadość wymaganiom przypisanym dla każdego pisma procesowego, powinna zawierać przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Przez przytoczenie podstaw kasacyjnych należy rozumieć dokładne wskazanie takiej podstawy oraz określenie tych przepisów prawa, które zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną zostały naruszone przez Sąd wydający zaskarżone orzeczenie. Uzasadnienie skargi kasacyjnej powinno zaś zawierać rozwinięcie zarzutów kasacyjnych przez wyjaśnienie na czym naruszenie polegało i przedstawienie argumentacji na poparcie odmiennej wykładni przepisu niż zastosowana w zaskarżonym orzeczeniu, umotywowanie niewłaściwego zastosowania przepisu, zaś w odniesieniu do uchybień przepisom procesowym wykazanie, że zarzucane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zaznaczenia wymaga, że nie każde naruszenie przepisów postępowania może stanowić podstawę kasacyjną, ale tylko takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy przed Sądem I instancji.

Oznacza to, że obowiązkiem autora skargi kasacyjnej jest wykazanie, że gdyby do zarzucanego naruszenia przepisów postępowania nie doszło, to wyrok Sądu I instancji byłby inny. Innymi słowy, w skardze kasacyjnej należy wskazać przepisy, które zdaniem jej autora zostały naruszone oraz uzasadnić na czym konkretnie to naruszenie polegało, a także co istotne wykazać, że naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Autor skargi kasacyjnej zobowiązany jest więc uzasadnić, że następstwa zarzucanych uchybień były na tyle istotne, że kształtowały lub współkształtowały treść kwestionowanego orzeczenia w takim stopniu, że gdyby do nich nie doszło, to wyrok Sądu I instancji byłby inny.

W rozpoznawanej skardze kasacyjnej sformułowano zarzuty zarówno naruszenia prawa materialnego, jak też naruszenia przepisów postępowania. W pierwszej kolejności zostanie rozpoznany zarzut naruszenia przepisów postępowania, ponieważ dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób prawidłowy, możliwe jest zbadanie zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego.

Skarga kasacyjna nie jest uzasadniona.

Przede wszystkim wskazać należy, że niniejsza sprawa była rozpoznawana w warunkach wynikających ze związania na podstawie art. 190 p.p.s.a. wyrokiem NSA z 5 października 2021r., sygn. akt I GSK 222/21, oddalającego skargę kasacyjną od wyroku WSA w Gliwicach z 9 lipca 2020r., sygn. akt III SA/Gl 645/19 uchylającego decyzję Dyrektora Śląskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Częstochowie z 26 kwietnia 2019r., nr 12/PRŚ/OR12/2019 w przedmiocie płatności obszarowych.

Zgodnie bowiem z art. 190 p.p.s.a. Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Nie można oprzeć skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Powyższe przepisy mają charakter bezwzględnie obowiązujący, wobec czego ani organ administracji publicznej, ani Sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie może pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu, gdyż ocena ta wiąże go w sprawie. Oznacza to, że orzeczenie Sądu administracyjnego wywiera skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, bo jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w danej sprawie. Z kolei, związanie samego Sądu administracyjnego oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, które są sprzeczne z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się organu administracji publicznej do wskazań w zakresie dalszego postępowania.

W związku z powyższym, przy ponownym rozpoznaniu sprawy przez WSA, "granice sprawy" podlegają zawężeniu do granic w jakich rozpoznał skargę NSA i wydał orzeczenie. Oznacza to, że w przypadku wnoszenia kolejnych skarg z powodu niewłaściwego wykonania zapadłego wyroku uwzględniającego skargę, Sąd administracyjny jedynie weryfikuje sposób wywiązania się organów ze skierowanych do nich wskazań, nie wnika zaś w materię objętą zakresem wcześniejszych ocen.

W rozpoznawanej sprawie dotyczy to, oceny prawnej i wskazań zawartych w uzasadnieniu wyroku NSA z 5 października 2021r., sygn. akt I GSK 222/21, którymi organ ponownie rozpoznający sprawę, a następnie Sąd administracyjny, byli związani.

Wskazując na powyższe za niezasadne należy uznać zarzuty naruszenia przepisów postępowania podniesione w pkt I. petitum skargi kasacyjnej.

Przepis art. 3 § 1 p.p.s.a. jest przepisem ogólnym o charakterze tylko kompetencyjnym, stanowiącym, że Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Norma ta określa zakres właściwości rzeczowej Sądu administracyjnego, tj. zakres i kryterium kontroli działalności administracji publicznej przez Sądy administracyjne. Art. 3 Prawa o postępowaniu przed Sądami administracyjnymi wskazuje cele działania Sądów administracyjnych oraz zakres ich kognicji i żadna z jednostek redakcyjnych art. 3 p.p.s.a nie odnosi się, przynajmniej wprost, do obowiązku Sądu administracyjnego w zakresie sposobu procedowania przed tym Sądem (por. wyrok NSA z 23 listopada 2018r., I OSK 188/17 i cytowane tam orzecznictwo; CBOSA). Jak trafnie wskazano w przywołanym wyroku, naruszenie art. 3 § 1 p.p.s.a. ma miejsce w sytuacji, gdy Sąd rozpoznający skargę uchyla się od obowiązku wykonania kontroli, o której mowa w tym przepisie, a okoliczność, że autor skargi kasacyjnej nie zgadza się z wynikiem kontroli sądowej, nie oznacza naruszenia tego przepisu.

Skład orzekający podziela i ten argument, że pomimo ustrojowo-procesowego charakteru art. 3 § 1 p.p.s.a. to jednak z uwagi na fakt, że w wyniku działania danego organu w oparciu o przepisy prawa ustrojowego mogą powstać, ustać lub przekształcić się stosunki prawne, uprawnione jest przyjęcie, że zarzuty naruszenia przepisów ustrojowych mogą być powołane w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z dnia 30 maja 2012r., I GSK 748/11, LEX nr 12439680), o ile zarzut naruszenia art. 3 p.p.s.a. powiązany jest z innymi przepisami procesowymi (por. postanowienie NSA z 9 grudnia 2009r., II OSK 1375/09, LEX nr 582850, wyrok NSA z 8 kwietnia 2008r., I FSK 277/07, LEX nr 481336; wyrok NSA z 11 maja 2012r., I OSK 70/12, LEX nr 1166069).

Stwierdzić należy, że kasator wskazał na powiązanie tego przepisu z art. 7, art. 8, 10 § 1, art. 77 i art. 80 k.p.a., poprzez: niezbadanie sprawy pod względem faktycznym i prawnym, brak staranności organu w podejmowaniu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienie sprawy bez uwzględnienia interesu społecznego i słusznego obywateli, przeprowadzenie postępowania w sposób nie budzący zaufania jego uczestników do władzy publicznej w uzasadnieniu podnosząc, że organ skupił się jedynie na wskazaniu, że skarżąca w innych dziedzinach życia jest osobą, która pomimo istniejących schorzeń jest w stanie wypełniać role społeczne, gdy tymczasem skarżąca nie jest w stanie prawidłowo objąć konsekwencji wyroku w sprawie rozwiązania umowy dożywocia i dokonać prawidłowych dalszych czynności.

W tym zakresie wskazać należy, że wynikająca z art. 7 k.p.a. zasada prawdy obiektywnej zobowiązuje organy administracji publicznej do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek wymaga od organu stosownie do art. 77 § 1 k.p.a. wyczerpującego zebrania materiału dowodowego oraz jego ocenę zgodnie z art. 80 k.p.a. Zarzut naruszenia uregulowań zawartych w art. 10 § 1 k.p.a. może odnieść skutek wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych.

Uwzględniając powyższe, według Naczelnego Sądu Administracyjnego nie ma podstaw, aby twierdzić, że w rozpatrywanej sprawie doszło do naruszenia wskazanych przez stronę przepisów postępowania w sposób, w jaki przedstawiono to w skardze kasacyjnej, zwłaszcza zaś, aby skutkiem zarzucanego ich naruszenia był istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej w tym zakresie, że organ w sposób prawidłowy przeprowadził postępowanie administracyjne, a WSA trafnie uznał, że w aspekcie procesowym działania te były prawidłowe i zgodne z naczelnymi zasadami tego postępowania.

Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że Sąd I instancji zobligowany jest z urzędu dokonywać w ramach kontroli judykacyjnej - pełnej oceny legalności zaskarżonego aktu, czyniąc to w granicach sprawy, bez względu na podniesione w skardze zarzuty. Przepis ten można naruszyć wykraczając poza granice sprawy bądź ograniczając się wyłącznie do zgłoszonych przez skarżącego zarzutów.

Niemniej jednak skarżąca pomija, że jak już wskazano przepis art. 190 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ogranicza stosowanie art. 134 § 1 tej ustawy. Oznacza to, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy przez Wojewódzki Sąd Aadministracyjny, "granice sprawy", o których mowa w art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podlegają zawężeniu do granic, w jakich rozpoznał skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny i wydał orzeczenie.

Odnosząc się do postawionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia przez Sąd I instancji art. 151 p.p.s.a. należy wskazać, że art. 151 p.p.s.a jest przepisem wynikowym. Do jego naruszenia mogłoby dojść, gdyby Sąd uznając, że zachodzą podstawy do uchylenia zaskarżonego aktu oddalił skargę.

W tej sprawie niesporne jest, co szczegółowo przedstawił WSA opisując stan faktyczny sprawy, że skarżąca w 2014r. rozpoczęła realizację 5 - letniego Programu Rolnośrodowiskowego w pakiecie 8 Ochrona gleb i wód. W związku z tym złożyła wymagane oświadczenia i zobowiązania. Organ ustalił, że ww. płatności dotyczyły działek położonych w R., którymi skarżąca dysponowała na podstawie umowy dożywocia, rozwiązanej wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z 28 czerwca 2018r., sygn. [...]. Niezależnie od tych działek skarżąca prowadziła i nadal prowadzi działalność rolniczą na innych działkach w T., które również są objęte płatnościami, o które wnosiła i wnosi na podstawie odrębnych wniosków.

Zgodnie ze złożonymi wnioskami skarżącej zostały przyznane i przekazane płatności rolnośrodowiskowe za lata 2014, 2015 i 2016. W kampanii 2017r. skarżąca nie złożyła wniosku o przyznanie kolejnej płatności rolnośrodowiskowej, co spowodowało wszczęcie przez organ z urzędu w dniu 30 października 2018r. postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia nienależnie pobranych środków finansowych. Postępowanie to zakończyło się decyzją organu I instancji z 8 listopada 2018r. o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu Programu Rolnośrodowiskowego w łącznej wysokości 7.665,88 zł. W dniu 19 listopada 2018r. skarżąca złożyła odwołanie od tej decyzji, a jednocześnie wniosek o umorzenie należności. Pismem z 8 stycznia 2019r. przesłała organowi wyrok Sądu Rejonowego, którym rozwiązano umowę dożywocia którą zawarła zawartą z konkubentem J.P. Organ odwoławczy decyzją z 15 lutego 2019r. uchylił decyzję pierwszoinstancyjną, a następnie Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w C. decyzją z 18 marca 2019r. ustalił skarżącej kwotę nienależnie pobranych płatności z tytułu Programu Rolnośrodowiskowego w wysokości 7.665,91 zł. W odwołaniu od tej decyzji skarżąca wskazała na swoje upośledzenie umysłowe i chorobę psychiczną, a także niezdolność do pracy stwierdzoną orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 11 stycznia 2018r.

Wobec nie podważenia skutecznie ustaleń stanu faktycznego oraz jego oceny przedstawionej przez organy i zaakceptowanej przez Sąd I instancji, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, iż nie znajdują uzasadnienia również podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego wskazane w pkt I. petitum skargi kasacyjnej.

Zgodnie z art. 47 ust 1 Rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów wiejskich (EFRROW) (Dz. Urz. UE seria L z 2006r., Nr 368, poz. 15 ze zm.) 1. Państwa członkowskie mogą uznać w szczególności następujące kategorie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, w których nie będą wymagać częściowego lub pełnego zwrotu pomocy otrzymanej przez beneficjenta: a) śmierć beneficjenta; b) długotrwała niezdolność beneficjenta do wykonywania zawodu; c) wywłaszczenie dużej części gospodarstwa, jeśli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu podjęcia zobowiązania; d) katastrofa naturalna poważnie dotykająca grunty gospodarstwa; e) wypadek powodujący zniszczenie budynków dla zwierząt gospodarskich; f) choroba epizootyczna dotykająca część lub całość należącego do rolnika żywego inwentarza.

Wskazać również należy, iż zgodnie z art. 47 ust. 2 rozporządzenia nr 1947/2006, przypadki siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności są zgłaszane przez beneficjenta lub przez upoważnioną przez niego osobę na piśmie właściwemu organowi, wraz z odpowiednimi dowodami wystarczającymi dla właściwych organów, w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjent lub upoważniona przez niego osoba są w stanie dokonać tej czynności.

Skarżąca zarzucając błędną interpretację art. 47 ust. 1 rozporządzenia 1947/2006 i przyjęcie, iż okolicznością niezależną od płatnika nie jest orzeczone przez Sąd Rejonowy w [...] rozwiązanie umowy dożywocia, wskazała, że właściwa interpretacja tego przepisu wymaga uznania, że wyrok Sądu - jako organu władzy publicznej stanowi obiektywną i usprawiedliwioną przyczynę braku złożenia kolejnego wniosku o płatność rolnośrodowiskową.

W uzasadnieniu wskazała na wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 16 lutego 2023r. w sprawie C-343/21 zgodnie z którym art. 45 ust. 4 rozporządzenia nr 1974/2006 należy interpretować w ten sposób, iż ma on zastosowanie, gdy rolnik nie jest w stanie nadal wypełniać zobowiązań rolnośrodowiskowych, które podjął, w odniesieniu do ostatniego roku ich trwania, a niemożność ta wynika bezpośrednio z czynności w zakresie nowego podziału działek lub działania związanego ze scalaniem gruntów wywierającego wpływ na strukturę gospodarstwa objętego tymi zobowiązaniami, będącego działaniem właściwego organu publicznego lub przez niego zatwierdzonym. Podniosła, że w niniejszej sprawie bezsporne jest, iż nie złożyła kolejnego wniosku o przyznanie płatności rolnośrodowiskowych ponieważ wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z 28 czerwca 2018r. rozwiązano umowę dożywocia, obejmującą działki wskazane we wniosku o płatności.

Podkreślić należy, że w wyroku z 5 października 2021r., NSA stwierdził, że w sprawie nie budzą wątpliwości okoliczności dotyczące udokumentowanego stanu zdrowia skarżącej, jej choroby i przebiegu leczenia, mające zasadnicze znaczenie dla przyjęcia braku możliwości dotrzymania przez nią warunków podjętego zobowiązania rolnośrodowiskowego. Zdaniem NSA nieustalenie przez organy ARiMR, czy złożenie przez skarżącą w dniu 22 listopada 2018r. wraz z odwołaniem od decyzji organu I instancji z 8 listopada 2018r. o ustaleniu nienależnie pobranych płatności - stosownych dokumentów (karty informacyjnej leczenia szpitalnego w okresie od 15 października 2015r. do 29 października 2015r. z rozpoznaniem [...] oraz w okresie od 25 marca 2017r. do 28 kwietnia 2017r. leczenia tego schorzenia) spełnia warunki art. 47 ust. 2 rozporządzenia nr 1974/2006. NSA wskazał, że ponowne rozpoznanie sprawy przez organ winno zmierzać do ustalenia, w świetle przedstawionych przez skarżącą dowodów dotyczących stanu jej zdrowia w tym leczenia szpitalnego, orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z 1 stycznia 2018r. o całkowitej niezdolności do pracy skarżącej do 31 stycznia 2023r., pozostającej w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia, orzeczenia o stopniu o stopniu niepełnosprawności z 7 czerwca 2013r. jak również w świetle dowodów zebranych i poddanych ocenie w sprawie sygn. akt [...] Sądu Rejonowego w [...] o rozwiązanie umowy dożywocia, a w szczególności sporządzonej w tej sprawie opinii biegłego lekarza psychiatry, na ile podnoszone w toku postępowania przez skarżącą okoliczności w postaci długotrwałej niezdolności do pracy wywołanej chorobą psychiczną o przebiegu [...], stanowią nadzwyczajne okoliczności, usprawiedliwiające brak zwrotu płatności rolnośrodowiskowych, które skarżąca zgłosiła w przewidzianym prawem terminie 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjentka (ze względu na rodzaj schorzenia), była w stanie dokonać tej czynności, o zaistnieniu przypadku "siły wyższej".

Wskazać należy, że działanie siły wyższej stanowi każde zdarzenie spowodowane niezwykłymi i nieprzewidzianymi okolicznościami niezależnymi od podmiotu, których następstw nie można było uniknąć mimo zachowania przez ten podmiot należytej staranności (wyroki TSUE: z 17 grudnia 2015r., S., C-330/14, EU:C:2015:826, pkt 58; z 16 lutego 2023r., [...], z 7 września 2023r., G. P., C-169/22, EU:C:2023:638, pkt 39). W wyroku z 18 stycznia 2024r. C-656/22 [...] (ECLI:EU:C:2024:56, pkt 48) Trybunał wskazał, że wykaz zawiera jedynie obiektywne okoliczności faktyczne, to jednak zainteresowany, który powołuje się na wystąpienie "siły wyższej" lub "nadzwyczajnych okoliczności", powinien również być w stanie wykazać, że zabezpieczył się przed następstwami nadzwyczajnego zdarzenia i zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 47 niniejszego wyroku przedsięwziął odpowiednie środki, bez nadmiernych poświęceń (wyrok zob. podobnie wyrok z 19 czerwca 2019r., RF/Komisja, C-660/17 P, EU:C:2019:509, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo.

Podkreślić należy, że termin określony w art. 47 ust. 2 rozporządzenia nr 1947/2006 jest terminem prawa materialnego i jako taki nie podlega przywróceniu, przedłużeniu, czy odroczeniu. Za termin materialny uważa się bowiem okres, w którym może nastąpić ukształtowanie praw lub obowiązków jednostki w ramach materialnego stosunku administracyjnoprawnego. Terminem procesowym jest natomiast okres do dokonania czynności procesowej przez strony lub uczestników postępowania, a jego uchybienie powoduje nieskuteczność takiej czynności. Różnica między nimi sprowadza się więc do odmiennych skutków ich uchybienia. W przeciwieństwie do terminu procesowego, przywrócenie terminu prawa materialnego jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy taką możliwość przewidują przepisy określające dany termin (uchwała składu 7 sędziów NSA z 14 października 1996r. sygn. akt OPK 19/96 ONSA 1997/2/56).

Należy też zwrócić uwagę, że zwrot "być w stanie" oznacza być w mocy zrobić coś, móc coś zrobić - Słownik Języka Polskiego t. 1 A-K pod redakcją M. Szymczaka, W-wa 1988 s.225). Chodzi więc niewątpliwie o sytuacje zupełnie wyjątkowe, oceniane w każdym konkretnym wypadku na podstawie dowodów wskazanych przez stronę która z tej okoliczności wywodzi skutki prawne.

W niniejszej sprawie jak wynika z niepodważonych skutecznie okoliczności mimo stwierdzonego u skarżącej upośledzenia w stopniu umiarkowanym oraz choroby psychicznej, a także kilku hospitalizacji jest ona osobą funkcjonującą w społeczeństwie, mającą zdolność do prowadzenia swoich spraw jak również korzystającą z przyznawanych na jej wniosek płatności co do innych działek, od tych stanowiących przedmiot dożywocia. W sprawie dotyczącej ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności, dopiero w odwołaniu wskazała na swój stan zdrowia. Choroba skarżącej trwa od wielu lat (pierwsza hospitalizacja miała miejsce w 2006r.), stan upośledzenia dłużej. Nie jest osobą ani całkowicie ani częściowo ubezwłasnowolnioną. Mieszka z matką i prowadzi własne gospodarstwo. Z akt sprawy wynika, że już po opuszczeniu domu konkubenta zgłosiła zmianę danych, w wyniku czego otrzymała przyznane środki na własne konto.

W tym stanie rzeczy za niezasadne należy uznać zarzuty naruszenia prawa materialnego wskazane w pkt I. petitum skargi kasacyjnej poprzez błędną jak wskazano interpretację art. 47 ust. 1 rozporządzenia 1947/2006 i przyjęcie, iż okolicznością niezależną od płatnika nie jest orzeczone przez Sąd Rejonowy w [...] rozwiązanie umowy dożywocia. Niezbędne jest również zawiadomienie organu na piśmie w terminie 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjent był w stanie dokonać tej czynności, o zaistnieniu przypadku "siły wyższej", czego bezspornie skarżąca nie dokonała

Sąd w składzie orzekającym w sprawie, nie dopatrzył się zatem naruszenia prawa materialnego, które miałoby wpływ na wynik postępowania, ani naruszenia przepisów postępowania, które mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty wraz z towarzyszącą im argumentacją nie doprowadziły do podważenia dokonanej przez Sąd I instancji kontroli legalności zaskarżonego wyroku, a co za tym idzie strona nie wykazała, aby zaskarżony wyrok naruszał prawo, zaś podjęte przez organ działania, zaakceptowane przez Sąd I instancji, są zgodne w wytycznymi zawartymi w wyroku NSA z 5 października 2021r.

Z tych wszystkich względów należało uznać, że skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach i z tego powodu Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. ją oddalił.

Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 206 i art. 207 § 2 p.p.s.a., odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości, mając na uwadze charakter rozpoznawanej sprawy oraz wynikającą z akt sprawy trudną sytuację życiową skarżącej, która miałaby zostać obciążona kosztami postępowania.

Skarżąca została zwolniona od kosztów sądowych, a dla jej reprezentacji ustanowiono pełnomocnika z urzędu.

Odnosząc się do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku o przyznanie wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, należy wskazać, że wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego z urzędu za pomoc prawną należne jest od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) i przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie przepisów art. 258-261 p.p.s.a. Z tego też względu wniosek pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia za czynności w postępowaniu kasacyjnym Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach.