Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2018 r., sygn. akt I SA/Kr 573/18 oddalił skargę M. C., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia (...) marca 2018 r. Nr (...), w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne na Fundusz Pracy wraz z odsetkami za zwłokę.
Od przedmiotowego wyroku skarżąca złożyła skargę kasacyjną na podstawie art. 173 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.). zaskarżając powyższy wyrok w całości. Na podstawie art. 174 p.p.s.a. zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono:
- I. Naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:
- 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) marca 2018 r., nr (...), w sytuacji w której została ona wydana z naruszeniem art. 7, art. 11, art. 77 § 1, 2 i 4 k.p.a., art. 84 § 1 k.p.a., art. 86 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a., a wskazane uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ dostrzeżenie i uwzględnienie uchybień popełnionych w toku procedowania przed organem administracji, w tym w szczególności dostrzeżenie faktu dokonania przez organ administracji ustaleń odnośnie stanu zdrowia skarżącej z pominięciem dowodu z opinii biegłego, jak również fakt pominięcia w ustaleniach i rozważaniach organu okoliczności związanych z potencjalnym kształtem układu ratalnego, który mógł by zostać skarżącej zaoferowany, winno było skutkować uwzględnieniem skargi,
- 2) art. 151 p.p.s.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) marca 2018 r. nr (...), w sytuacji w której została ona wydana z naruszeniem art. 7, art. 11, art. 77 § 1, 2 i 4 k.p.a., art. 84 § 1 k.p.a., 86 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a., a wskazane uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ dostrzeżenie i uwzględnienie uchybień popełnionych w toku procedowania przed organem administracji, w tym w szczególności dostrzeżenie faktu dokonania przez organ administracji ustaleń odnośnie stanu zdrowia skarżącej z pominięciem dowodu z opinii biegłego, jak również fakt pominięcia w ustaleniach i rozważaniach organu okoliczności związanych z potencjalnym kształtem układu ratalnego, który mógł by zostać skarżącej zaoferowany, winno było skutkować uwzględnieniem skargi,
- 3) przepisów art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a., art. 151 p.p.s.a., art. 153 p.p.s.a. i art. 170 p.p.s.a., poprzez niedostrzeżenie i nieuwzględnienie faktu, iż organ administracji nie uwzględnił niektórych wskazań co do dalszego postępowania, wyrażonych w uzasadnieniu zapadłego w sprawie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 10 listopada 2016 r. sygn. akt I SA/Kr 952/16, w tym w szczególności w zakresie zawartych tam wskazań odnośnie do konieczności ustalenia stanu zdrowia skarżącej i jej ojca, ustalenia okoliczności zakończenia i zawieszenia działalności gospodarczej strony, jak również uwzględnienia konsekwencji obciążenia nieruchomości skarżącej ograniczonym prawem rzeczowym. Uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż konsekwencją prawidłowego stosowania wymienionych przepisów winno być uwzględnienie a nie oddalenie skargi.
- II. Naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3a u.s.u.s.2 w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społecznej (dalej: rozporządzenie) poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe stosowanie, będące konsekwencją:
- - niedostrzeżenia, iż w ramach oceny występowania wymienionej w 3 ust. 1 rozporządzenia przesłanki "zbyt ciężkich skutków", jakie pociągać może dla zobowiązanego i jego rodziny spłata nieumorzonej zaległości składkowej, uwzględniać należy nie tylko czysto materialne uwarunkowania, przykładowo wymienione w pkt 1-3 § 3 ust. 1 rozporządzenia, ale także konsekwencje w postaci pogorszenia lub braku poprawy stanu zdrowia zobowiązanego, które dotykają go lub mogą dotknąć w ścisłym związku z perspektywą dalszej spłaty zaległości składkowej,
- - niedostrzeżenia, iż przesłankę narażenia zobowiązanej i jej rodziny na skutek w postaci braku możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, należy badać w kontekście całego okresu, w którym spłata wydaje się hipotetycznie możliwa, a co za tym idzie brak jest możliwości prawidłowego stosowania przepisu § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z pominięciem ustaleń odnoszących się do przewidywanego okresu spłaty zadłużenia i bez uwzględniania skutków możliwych do przewidzenia w tym okresie zdarzeń relatywnie pewnych takich jak np. osiągnięcie przez zobowiązaną wieku emerytalnego.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej.
Według art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie został określony zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza zatem przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a.
Nie zasługują na uwzględnienie zarzuty ujęte w punkcie I. 1 i 2 petitum skargi kasacyjnej. Zarzuty te dotyczą naruszenia przez organy administracyjne przepisów regulujących postępowanie dowodowe i wiążą się zasadniczo z dwoma zagadnieniami. Po pierwsze, z dokonanymi przez organ administracji ustaleniami odnośnie stanu zdrowia skarżącej z pominięciem dowodu z opinii biegłego. Po drugie, pominięcia w ustaleniach i rozważaniach organu okoliczności związanych z potencjalnym kształtem układu ratalnego, który mógłby zostać skarżącej zaoferowany.
Odnosząc się do pierwszego zagadnienia należy wskazać, że w tym zakresie zgodzić należy się z oceną Sądu pierwszej instancji dotyczącą stanowiska organu administracyjnego. Pamiętać bowiem należy, że zagadnienie to wiąże się z przesłanką zawartą w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, która z kolei wiąże się z przewlekłą chorobą zobowiązanego lub koniecznością sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, co w konsekwencji pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Trafnie Sąd pierwszej instancji wskazał, że prawidłowo organ uznał za udowodnioną okoliczność trudnej sytuacji zdrowotnej skarżącej oraz jej ojca. Jednakże, co podkreślono, skarżąca nie wykazała, że schorzenia te wpływają na niemożność uzyskiwania przez nią dochodów, zwłaszcza w sytuacji, że pracuje ona zarobkowo.
Sąd wskazał mianowicie, że skarżąca podkreśliła w protokole z dnia 5 marca 2018 r., że opieka nad ojcem zajmuje jej 2-3 godzin dzienne, co nie wyklucza możliwości aktywności zawodowej. Zasadnie podkreślono również w zaskarżonym orzeczeniu, że z przepisów prawa wynika, iż podstawą umorzenia należności może być jedynie jednoczesne występowanie okoliczności, polegających na złym stanie zdrowia, bądź konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny i związany z tym brak możliwości uzyskiwania dochodu, umożliwiającego opłacenie należności. Dotyczy to zatem osób, które są całkowicie pozbawione zarobkowania.
Wbrew stanowisku skarżącej Sąd administracyjny w tej sprawie w wyroku z dnia 10 listopada 2016 r. sygn. akt I SA/Kr 952/16 nie zalecił organom administracyjnym dokonania ustaleń w zakresie stanu zdrowia skarżącej oraz jej ojca z wykorzystaniem dowodu z opinii biegłego. Ponadto autor skargi kasacyjnej nie uwzględnił upływu czasu oraz związanej z tym zmiany stanu faktycznego w tej sprawie, o czym będzie jeszcze mowa w dalszej części uzasadniania. Otóż istotną w sprawie okolicznością, którą dostrzegł również organ administracyjny, był fakt, że skarżąca w dacie wydawania zaskarżonej decyzji była zatrudniona na podstawie umowy o pracę.
Według Naczelnego Sądu Administracyjnego skoro skarżąca świadczyła pracę na podstawie umowy o pracę niezasadne było przeprowadzanie dowodów, w tym dowodu z opinii biegłego, na okoliczność stanu zdrowia skarżącej. Z faktu świadczenia pracy przez skarżącą organ oraz Sąd pierwszej instancji miały podstawy do wyprowadzenia wniosku, że stan zdrowia skarżącej nie pozbawił jej możliwości zarobkowania. Przeszkody takiej nie stanowi również stan zdrowia ojca skarżącej.
Odnosząc się natomiast do drugiego zagadnienia należy wskazać, że decyzja administracyjna w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne wydawana jest na podstawie stanu prawnego oraz stanu faktycznego istniejącego w dacie wydawania tego aktu administracyjnego. Co więcej, również decyzja w przedmiocie rozłożenia na raty zaległych należności z tytułu składek wydawana jest na podstawie stanu prawnego oraz faktycznego istniejącego w dacie wydawania takiego aktu administracyjnego. W związku z powyższym za niezasadne należy uznać stanowisko zajęte w skardze kasacyjnej, że organ administracyjny pominął w swoich ustaleniach i rozważaniach okoliczności związane z potencjalnym kształtem układu ratalnego. W skardze kasacyjnej w szczególności wskazano, że nie uwzględniono ryzyka wdrożenia przez wierzyciela dotkliwych środków egzekucyjnych, czy też osiągnięcia wieku emerytalnego.
Według Naczelnego Sądu Administracyjnego rozważania i ustalenia organu wydającego zaskarżoną decyzję w zakresie możliwości dokonywania w przyszłości spłaty zaległych należności powinny opierać się na stanie faktycznym istniejącym w dacie orzekania. Podstawą wydania takiej decyzji jest zatem stan faktyczny uwzględniający aktualną sytuację materialną oraz osobistą wnioskodawcy. Ewentualne zaś zmiany w przyszłości w tym zakresie, wyczerpujące jednocześnie przesłanki określone w § 3 ust. 1 rozporządzenia, mogą stanowić podstawę do wystąpienia z kolejnym wnioskiem o zastosowanie ulgi w spłacie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.
Mając na uwadze powyższe niezasadny okazał się zarzut naruszenia wskazanych w punkcie I. 1 i 2 petitum skargi kasacyjnej przepisów regulujących przebieg postępowania administracyjnego.
W uzasadnieniu wyroku z dnia 10 listopada 2016 r., sygn. akt I SA/Kr 952/16 Sąd wskazał, że ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni ocenę prawną zawartą w uzasadnieniu przedmiotowego wyroku, a to: ustali stan faktyczny tj. okoliczności zawieszenia i zakończenia działalności gospodarczej strony, tytuły prawne z których otrzymywała dochód podatkowy, aktualny stan zdrowia skarżącej i jej ojca w kontekście konieczności sprawowania opieki nad nim. Organ weźmie pod uwagę okoliczność obciążenia nieruchomości ograniczonym prawem rzeczowym. Organ ustali także czy skarżąca otrzymuje aktualnie dochód (w jakiej wysokości) i z jakiego tytułu. Organ powinien także rozważyć wezwanie strony i jej przesłuchanie w prowadzonym postępowaniu. Podkreślić należy, że w powołanym uzasadnieniu odwołano się do jeszcze wcześniejszego wyroku z dnia 21 października 2015 r. sygn. akt: I SA/Kr 1309/15.
Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Zauważyć jednak należy, że obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego jest wyłączony w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego. Taką zmianę stanu faktycznego na moment orzekania organy administracyjne są obowiązane uwzględniać z urzędu. Według Naczelnego Sądu Administracyjnego stan faktyczny w tej sprawie zmienił się na tyle, że wskazane wytyczne stały się częściowo nieaktualne. Wytyczne Sądu należało zatem zrealizować z uwzględnieniem zmian sytuacji faktycznej zaistniałej w sprawie. Organy administracyjne uwzględniły okoliczności zawieszenia i zakończenia działalności gospodarczej strony, uwzględniły fakt, że skarżąca jest zatrudniona i osiąga stały dochód.
Ponadto uwzględniły stan zdrowia skarżącej i jej ojca w kontekście konieczności sprawowania opieki nad nim. W tym zakresie organ doszedł do wniosku, że sprawowanie opieki oraz stan zdrowia skarżącej nie stanowi przeszkody w wykonywaniu pracy i zarobkowaniu. Organ ponadto uwzględnił okoliczność obciążenia nieruchomości będącej własnością skarżącej ograniczonym prawem rzeczowym. Okoliczności te ustalono w szczególności wykorzystując do tego środek dowodowy w postaci przesłuchania strony.
Mając na uwadze powyższe niezasadny okazał się zarzut dotyczący naruszenia przepisów wymienionych w punkcie I. 3 petitum skargi kasacyjnej.
Niezasadny jest zarzut ujęty w punkcie II petitum skargi kasacyjnej. Jak już wskazano decyzja administracyjna w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne wydawana jest na podstawie stanu prawnego oraz stanu faktycznego istniejącego w dacie wydawania tego aktu administracyjnego. Oznacza to, że patrząc z perspektywy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia takie okoliczności jak mogące wystąpić w przyszłości konsekwencje w postaci pogorszenia lub braku poprawy stanu zdrowia zobowiązanego, które dotykają go lub mogą dotknąć w ścisłym związku z perspektywą dalszej spłaty zaległości nie mogą być uwzględniane przez organ administracyjny. Z tych samych powodów nie może być uwzględniona okoliczność braku możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, w odniesieniu do całego okresu, w którym spłata wydaje się hipotetycznie możliwa, a zatem do przyszłości.
Organ w decyzji w przedmiocie umorzenia zaległości z tytułu nieopłaconych składek nie ma obowiązku prowadzenia ustaleń faktycznych odnoszących się do przewidywanego okresu spłaty zadłużenia z uwzględnieniem skutków możliwych do przewidzenia w tym okresie zdarzeń relatywnie pewnych, takich jak np. osiągnięcie przez zobowiązaną wieku emerytalnego. Decyzja taka wymaga ustalenia stanu faktycznego istniejącego w dacie jej wydania. Ewentualne zaś rozważania i argumentacja dotyczące możliwości spłaty zadłużenia w systemie ratalnym wiążą się z ustaleniami organu, z których wynika, że wnioskodawca osiąga stały dochód, z którego można, w systemie ratalnym, chociaż częściowo odzyskać zaległe należności.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny skargę kasacyjną oddalił, stosownie do art. 184 p.p.s.a.